Skip to main content

Full text of "Epistolae selectae;"

See other formats


Epistolae  Selectae 




Spistolae  Selectae 


A.   F.  JOHNSON,   B.A. 


q.  I  i-^-^T 

O  X  F  O  R  D 


Oxford    University    Press 

London        Edinburgh        Glasgozv        Copenhagen 

Nezv  Tork     Toronto    Melbourne     Cape  Town 

Bombay     Calcutta    Madrat     Shanghai 

Humphrey  Milford  Publisher  to  the  University 

Printed  in  England 


Petrarch  has  been  called  the  first  modern  man,  and  he 
is  the  first  man  since  the  days  of  the  Roman  Empire  who  has 
left  us  a  detailed  account  of  his  own  life  and  times.  His  letters 
give  us  a  complete  picture  of  his  career,  and,  in  spite  of  the 
fact  that  he  wrote  for  publication,  the  self-revelation  is  suffi- 
ciently  complete  to  make  us  feel  that  we  know  him  in  a  way 
that  we  know  no  other  man  of  his  age.  Yet,  perhaps  because 
of  the  wealth  of  detail,  very  different  conclusions  have  been 
drawn  as  to  the  kind  of  man  Petrarch  was.  An  enormous 
literature  has  grown  up  on  the  subject,  and  even  to-day 
critics  are  by  no  means  agreed  in  their  estimate  of  him. 

The  chief  evidence  for  understanding  the  man  Petrarch  is 
contained  in  his  letters,  and  the  present  selection  has  been 
made  with  the  intention  of  giving  an  account  of  his  life  in  his 
own  words  and  of  introducing  descriptions  of  historical  events 
of  which  he  was  a  spectator.  It  is  hoped  that  the  selection  is 
wide  enough  to  allow  the  reader  to  form  his  own  opinion  as 
to  Petrarch's  character.  Shorter  letters  are  generally  given  in 
their  entirety.  The  omissions  in  longer  letters  often  consist 
of  illustrations  from  the  Classics  and  the  Latin  Fathers,  which 
to  us  appear  a  pedantic  display  of  learning.  In  this  respect 
it  is  unfair  to  judge  Petrarch  by  modern  standards  ;  such 
passages  at  least  serve  to  reveal  the  width  and  thoroughness  of 
his  scholarship  in  an  age  when  there  were  no  indexes  and  few 
books  of  reference.  A  brief  summary  of  passages  omitted  has 
been  incorporated  in  the  text. 

Down  to  the  year  1601  there  were  at  least  twelve  printed 
editions  of  the  letters.  From  that  date  none,  until  Giuseppe 
Fracassetti  in  1859-62  pubHshed  at  Florence  the  text  of  the 



Epistolae  De  Rebus  Familiaribus  and  Epistolae  Variae^  an 
edition  containing  many  letters  not  before  printed.  The  text 
of  the  present  selection  for  the  Epistolae  de  Rebus  Familiaribus 
and  Variae  is  that  of  Fracassetti,  with  some  slight  alterations 
of  spelling  and  punctuation,  to  bring  it  into  conformity  with 
the  usual  English  practice.  Fracassetti's  edition  was  not  based 
on  a  very  wide  coUation  of  manuscripts  and  is  far  from  satis- 
factory.  A  national  edition  of  the  whole  of  the  letters  is  at 
present  being  prepared  by  an  Italian  scholar,  Professor  Vittorio 
Rossi,  and  we  may  expect  before  long  to  have  a  definitive  text. 
For  the  Epistolae  De  Rebus  Senilibus,  which  have  not  been 
edited  in  modern  times,  the  Basle  edition  of  Petrarch's  works, 
printed  by  Sebastian  Henricpetri  in  1581,  has  been  followed, 
with  considerable  alterations  of  spelling  and  punctuation. 
The  letters  chosen  from  the  Epistolae  de  Rebus  Senilibus  have 
been  coUated  with  the  Venice  edition  of  the  works  printed  by 
Bevilacqua  in  1503.  This  edition  is  in  many  respects  better 
than  the  Basle  edition,  and  has  frequently  supplied  a  more 
correct  reading.  It  has  not  been  thought  necessary  to  mention 
in  the  notes  every  reading  adopted  from  the  Venice  edition. 
Any  alteration,  other  than  obvious  misprints,  not  derived  from 
Fracassetti  or  from  either  the  Basle  or  Venice  edition,  has  been 
commented  on  in  the  notes,  or  enclosed  in  a  square  bracket. 
The  numbering  and  arrangement  of  the  letters  is  that  of 
Fracassetti — of  his  Italian  translation  for  the  Epistolae  de  Rebus 
Senilibus — except  that  the  few  Epistolae  Variae  and  the  one 
Epistola  sine  Titulo  given  have  been  incorporated  in  a  suitable 
chronological  order. 

Fracassetti  also  published  an  Italian  translation  with  a 
commentary  of  the  whole  of  the  letters  except  the  Epistolae 
sine  Titulo.  This  commentary  has  been  of  great  use  in  making 
the  notes  to  this  selection.  But  much  work  on  the  biography 
of  Petrarch  has  been  done  since  Fracassetti's  day,  and  it  has 
been  possible  to  correct  many  of  his  statements  and  his  chrono- 
logy  of  the  letters.    The  principal  works  of  which  use  has  been 


made  are  referred  to  in  the  notes,  and  an  index  of  such  works 
has  been  added. 

I  am  greatly  indebted  to  Professor  Cesare  Foligno,  who  has 
given  me  invaluable  help  throughout,  in  revising  the  notes, 
directing  my  attention  to  many  books  and  articles  dealing 
with  Petrarch,  and  in  reading  the  proofs. 

Note.  For  a  general  account  of  the  Letters  and  Petrarch  as  a  letter- 
writer  see  G.  Voigt,  Die  Briejsammlungen  P.'s,  in  'Abhandlungen  der  histori- 
schen  Classe  der  Bayrischen  Akademie  der  Wissenschaften  ',  vol.  xvi,  Abt.  3, 
1883,  and  F.  X.  Kraus,  F.  P.  in  seinem  Briefwechsely  in  *  Essays  ',  Berlin, 
1896,  pp.  399-546. 


1304.  July  20.  Petrarch  born  at  Arezzo. 

13 13.  Petrarch  with  his  family  moves  to  Avignon. 

1315.  Enters  the  school  of  Convenevole  at  Carpentras. 

13 16.  First  visit  to  Vaucluse. 

13 19.  Enters  the  University  of  MontpelUer  as  a  law  student. 
1323.  Continues  his  law  studies  at  the  University  of  Bologna. 

1326.  April  26.  Returns  to  Avignon. 

1327.  April  6.  Sees  J[^aura  for  the  first  time. 

1328.  Louis  the  Bavarian  in  Rome. 

1330.  Spends  the  summer  at  Lombez  with  the  Bishop,  Giacomo  Colonna. 
There  he  meets  Laelius  and  Socrates.  On  his  return  he  enters  the 
household  of  Cardinal  Giovanni  Colonna. 

1333.  In  the  summer  travels  in  France  and  Germany. 

May  22.  Victory  of  the  Colonna  over  the  Orsini  at  S.  Cesario. 

1334.  December  4.  Death  of  the  Pope,  John  XXII  (d'Euse). 
December  20.  Benedict  XII  (Fournier)  elected  Pope. 

1335.  January  25.  Obtains  a  canonry  at  Lombez  from  the  Pope.    Defends 

the  Della  Scala  and  Da  Correggio  against  the  Rossi  before  the  Pope 
over  the  occupation  of  Parma. 

1336.  April  26.  Ascends  Mount  Ventoux. 

At  the  close  of  the  year  he  embarks  at  Marseilles  for  his  first  visit 
to  Rome. 

1337.  January  and  February  in  Rome.    Returns  to  Avignon  August  16. 
Birth  of  his  son  Giovanni. 

Retires  to  his  farm  at  Vaucluse. 

1338.  Beginning  of  the  Hundred  Years'  War  between  France  and  England. 

1340.  September  i.  Petrarch  invited  by  the  University  of  Paris  and  the 

Senate  of  Rome  to  receive  the  laurel  crown. 

1341.  February.  Leaves  for  Naples  to  the  Court  of  King  Robert  before  pro- 

ceeding  to  Rome.    Meets  there  Barbato  of  Sulmo. 
April  8.  Receives  the  laurel  crown  at  Rome. 
April  20.  Reaches  Pisa. 
May  21.  Enters  Parma  with  Da  Correggio. 
September.  Death  of  Giacomo  Colonna. 

1342.  Returns  to  Avignon. 

April  25.  Death  of  the  Pope,  Benedict  XII. 

May  7.  Clement  VI  (Roger)  elected  Pope. 

Meets  Cola  di  Rienzo. 

October  6.  Obtains  a  priory  at  Pisa  from  the  Pope. 

His  brother  Gherardo  enters  the  monastery  at  Montrieux. 

1343.  January.  Death  of  King  Robert  of  Naples.    Succession  of  Joan  1. 
Birth  of  Petrarch's  daughter  Francesca.  % 
October  12.  Petrarch  arrives  at  Naples  on  an  embassy  from  the  Pope, 
December.  Proceeds  to  Parma. 

1344.  Buys  a  house  in  Parma. 


1345.  February  28.  Escapes  from  Parma  to  Verona. 

September  18.  Murder  of  Andrew  of  Hungary  (King  of  Naples). 
Petrarch  returns  to  Avignon  at  the  end  of  the  year. 

1346.  July  II.  Charles  of  Bohemia  elected  King  of  the  Romans. 
August  26.  Battle  of  Crecy. 

October  27.  Petrarch  obtains  from  the  Pope  a  canonry  at  Parma. 

1347.  May  20.  Cola  di  Rienzo  effects  a  revolution  at  Rome. 

Louis  of  Hungary  invades  the  Kingdom  of  Naples  to  avenge  the 

murder  of  Andrew  his  brother. 
November  20.  Victory  of  Cola  di  Rienzo  over  the  Colonna. 
Petrarch  leaves  Vaucluse  and  proceeds  to  Parma. 
December  15.  Fall  of  Cola  di  Rienzo. 

1348.  The  Great  Plague  (the  Black  Death). 
April  6.  Death  of  Laura. 

July  3.  Death  of  Giovanni  Colonna. 
Petrarch  travelling  in  Italy. 

1349.  January  24.  Death  of  Luchino  Visconti ;  Giovanni  Visconti  (Arch- 

bishop  of  Milan)  succeeds  him. 
Murder  of  Mainardo  Accursio. 
Petrarch  receives  a  canonry  at  Padua  from  Giacomo  H  da  Carrara. 

1350.  Beginning  of  the  war  between  Genoa  and  Venice. 
August  22.  Death  of  Philip  VI  of  France. 

October.  Petrarchjctteout-for  Rome  for  the  Jubilee,  visiting  Florence 

on  the  way,  where  he  meets  Boccaccio  and  Francesco  Nelli. 
December  21.  Murder  of  Giacomo  II  da  Carrara. 

1351.  January.  Petrarch  returns  to  Padua. 

April  6.  Boccaccio  brings  Petrarch  a  letter  from  the  Republic  of 

Florence  recalling  him  from  exile. 
June  26  or  27.  Petrarch  arrives  back  at  Vaucluse. 

1352.  December  6.  Death  of  the  Pope,  Clement  VI. 
December  18.  Innocent  VI  (Aubert)  elected  Pope. 

1353.  April  19.  Petrarch  visits  his  brother  at  Montrieux. 

May  I.   Leaves  Vaucluse  for  the  last  time.    He  settles  at  Milan. 
August  29.   Defeat  of  the  Genoese  Fleet  off  Loiera  in  Sardinia. 

1354.  September  7.  Death  of  the  Doge,  Andrea  Dandolo. 

October  3.  Death  of  Giovanni  Visconti  ;  Matteo  II,  Bernabo,  and 

Galeazzo,  his  nephews,  succeed  him. 
October  10.  Charles  IV  arrives  at  Mantua  on  his  journey  to  Rome. 

Petrarch  visits  him  there. 
November  4.  Victory  of  Genoa  at  Sapienza. 

1355.  April  5.  Charles  IV  crowned  Emperor  at  Rome. 
Conspiracy  of  Marin  Faliero. 

April  17.  Execution  of  Marin  Faliero  at  Venice. 
June  I.  Peace  between  Genoa  and  Venice. 

1356.  May  20.  Petrarch  sets  out  for  Prague  on  an  embassy  to  the  Emperor. 
September    12.    Battle   of   Poitiers.     King  John   of   France  taken 


1359.  March.  Boccaccio  visits  Petrarch  at  Milan. 

1360.  May  8.  Peace  of  Bretigny. 

December.   Petrarch  goes  to  Paris  on  behalf  of  the  Visconti  to  con- 
gratulate  King  John  on  his  delivery. 


1361.  May.  Death  of  Socrates. 

July.  Leaves  Milan  and  goes  to  Padua. 
July  10.  Death  of  his  son  Giovanni  at  Milan. 

1362.  September.  The  Republic  of  Venice  offers  Petrarch  a  house  in  Venice. 
September  22.  Death  of  the  Pope,  Innocent  VI. 

October  28.  Urban  V  (Grimoard)  elected  Pope. 

1363.  May — August.  Boccaccio  visits  Petrarch  at  Venice. 
Death  of  Laelius,  Nelli,  and  Barbato. 

1364.  June.  Victory  of  Venice  in  the  war  of  Crete. 

1365.  Petrarch  spends  summer  and  autumn  at  Pavia.    Return  to  Venice. 

1367.  August  24.  Death  of  Cardinal  Albornoz. 

October.  Urban  V  returns  to  Rome.  ' 

1368.  May  29.  Petrarch  arrives  at  Pavia  for  the  peace  conference  between 

the  Visconti  and  their  enemies. 
June  15.  Marriage  of  Violante,  daughter  of  Galeazzo  Visconti,  and 
Lionel,  Duke  of  Clarence.     Petrarch  returns  to  Padua. 

1369.  Petrarch  spends  the  summer  at  Arqua. 

1370.  April.  Starts  on  his  journey  to  Rome  in  response  to  the  Pope's  invita- 

tion,  but  falls  ill  at  Ferrara.    Settles  at  Arqua. 
September  24.  Urban  V  returns  to  Avignon. 
December  19.  Death  of  Urban  V. 
December  30.  Gregory  XI  (Roger)  elected  Pope. 

1371.  May  8.  IUness  of  Petrarch. 

1372.  August.  Death  of  Philippe  de  Cabassoles. 

Owing  to  the  war  between  Venice  and  Francesco  da  Carrara,  Petrarch 
retires  from  Arqu^  to  Padua. 

1373.  September  27.  Goes  to  Venice  with  Francesco  da  Carrara's  son  to 

accept  the  Venetian  terms. 
Returns  to  Arqua. 

1374.  July  18.  Death  of  Petrarch. 



lohanni  Columnae  Cardinali,     Fam,  i.  4. 

AQVIS   digressum,  sed   prius,   unde  ortum   oppidi  nomen 
^^putant,  aquis  Baiano  more  tepentibus  ablutum,  excepit 
Agrippina  Colonia,  quae  ad  sinistrum  Rheni  latus  sita  est, 
locus  et  situ  et  flumine  clarus  et  populo.     Mirum  in  terra 
barbarica  quanta  civilitas,  quae  urbis  species,  quae  virorum  5 
gravitas,  quae  munditiae  matronarum !     Forte  lohannis  Bap- 
tistae  vigilia  erat,  dum  illuc  applicui,  et  iam  ad  occidentem 
sol  vergebat ;   confestim  amicorum  monitu  (nam  et  ibi  amicos 
prius  fama  pepererat  quam  meritum)  ab  hospitio  traducor  ad 
fluvium,  insigne  spectaculum  visurus.     Nec  fallebar.     Omnis  10 
enim  ripa  praeclaro  et  ingenti  mulierum  agmine  tegebatur. 
Obstupui,  dii  boni  !    quae  forma  !    quae  facies  !    quis  habitus  ! 
Amare   potuisset,   quisquis   eo   non   praeoccupatum    animum 
attulisset.      In   loco   paulo   altiore   constiteram,  unde   in  ea    , 
quae    gerebantur    intenderem.      Incredibilis    sine    offensione  15 
concursus    erat,    vicissimque    alacres,    pars    herbis    odoriferis 
incinctae,    reductisque    post    cubitum    manicis,    candidas    in 
gurgite  manus  ac  brachia  lavabant,  nescio  quid  blandum  pere- 
grino  murmure  colloquentes.     Vix  nunquam  clarius  intellexi 
quod  Ciceroni  placet,  et  veteri  proverbio  dici  solet  :     inter  20 
linguas  incognitas  omnes  propemodum  surdos  ac  mutos  esse. 
Vnum  mihi  solatium  gratissimorum  interpretum  non  deerat. 
Nam   et   hoc   inter   cuncta   mirabere,   coelum   illud   spiritus 
Pierios   alere.     Itaque   dum   miratur  luvenalis,  quod  *  Gallia 
causidicos  docuit  facunda  Britannos ',  miretur  idem  :    *  docta  25 
quod  argutos  aluit  Germania  vates.'     At  ne  me  auctore  fal- 
laris,  scito  ibi  nuUum  Maronem  esse,  Nasones  plurimos,  ut 
2548  B 


dicas  verum  fuisse  praesagium,  quod  in  fine  libri  Metamorpho- 
seos  multum   vel   posteritatis   gratiae   vel  ingenio  suo    fidens 

30  ponit.  Siquidem  qua  Romana  potentia,  seu  verius,  qua  Roma- 
num  nomen  domito  orbe  se  porrigit,  plausibiliter  nunc  faventis 
populi  ore  perlegitur.  His  ego  comitibus,  ubi  quid  audiendum 
seu  respondendum  incidit,  pro  lingua  et  pro  auribus  usus 
sum.    Vnum  igitur  ex  eo  numero  admirans  et  ignarus  rerum 

35  percontatus  Virgiliano  illo  versiculo  :  *  Quid  vult  concursus  ad 
amnem  ?  Quidve  petunt  animae  ? '  responsum  accepi,  perve- 
tustum  gentis  ritum  esse,  vulgo  persuasum  praesertim  femineo, 
omnem  totius  anni  calamitatem  imminentem  fluviali  illius 
diei  ablutione  purgari,  et  deinceps  laetiora  succedere  ;  itaque 

40  lustrationem  esse  annuam,  inexhausto  semper  studio  cultam 
colendamque.  Ad  haec  ego  subridens :  *  O  nimium  feHces  ' 
inquam  *Rheni  accolae,  quorum  ille  miserias  purgat,  nostras 
quidem  nec  Padus  unquam  valuit  purgare,  nec  Tiberis.  Vos 
vestra  mala  Britannis  Rheno  vectore  transmittitis,  nos  nostra 

45  libenter  Afris,  atque  IUyriis  mitteremus  ;  sed  nobis,  ut  in- 
telHgi  datur,  pigriora  sunt  flumina.'  Commoto  risu  sero 
tandem  inde  discessimus. 

Proximis  aliquot  diebus  a  mane  ad  vesperam  civitatem  iisdem 
ducibus  circumivi,  haud  iniucundum  exercitium,  non  tam  ob 

50  id    quod    ante    oculos    erat,    quam    recordatione    nostrorum 

maiorum,    qui    tam    procul*a    patria    monumenta    Romanae 

"  virtutis  tam  illustria  reliquissent.     In  primis  autem  occurrebat 

Marcus  Agrippa,  coloniae  ilHus  auctor,  qui  Hcet  multa  domi, 

multa  foris  praeclara  construxerit,  iUam  tamen  ex  omnibus 

SSdignam  censuit,  cui  suum  nomen  imponeret,  aedificator  ac 
beUator  egregius,  dignusque  habitus,  quem  Augustus  in 
generum  ex  toto  orbe  deHgeret,  quaHscumque  fiHae  virum,  sed 
dilectae,  sed  unicae,  sed  Augustae.  Vidi  tot  simul  trunca 
milHa  sacrarum  virginum  et  terram  generosis  dicatam  reHquiis, 

60  ac  degenerum,  ut  aiunt,  cadaverum  expultricem.  Vidi  Capito- 
Hum,  effigiem  nostri,  nisi  quod  pro  senatu  iUic  pacis  ac  beHi 
consiHa  agitante,  hic  formosi  iuvenes  ac  pueHae  mixtim  noctur- 


nas  laudes  Deo  concinunt,  aeterna  concordia ;  ibi  rotarum 
et  armorum  strepitus  ac  gemitus  captivorum,  hic  quies  et 
gaudium,  et  iocantium  voces ;  denique  illuc  bellicus,  huc  65 
pacificus  triumphator  ingreditur.  Vidi  templum  urbe  media 
pulcherrimum,  quamyis  inexpletum,  quod  haud  immerito 
summum  vocant.  Magorum  ibi  regum  corpora,  ab  ortu  ad 
occasum  tribus  saltibus  transvecta,  quos  aethereum  quondam 
regem  ad  praesepia  vagientem  cum  muneribus  veneratos  70 
legimus,  venerabundus  aspexi.  .  .  .  [He  apologises  for  the  length 
of  his  letter^  but  says  that  the  Cardinal  had  himself  invited  him 
to  zvrite  freely.] 

Procedo.     A.  d.  11.  Kalendas  luhas  Colonia  discessi,  tanto  sole 
ac  pulvere,  ut  saepe  *  Alpinas  nives  ac  frigora  Rheni '  a  Virgiho  75 
requirerem.     Inde  Arduennam  sylvam  scriptorum  testimonio 
pridem  mihi  cognitam  sed  visu  atram  atque  horrificam  transivi 
solus  (et  quod  magis  admireris)  belH  tempore.     Sed  incautos, 
ut  aiunt,  Deus  adiuvat.    At  ne  longum  iter  vix  equo  peractum 
calamo  remetiar,  multis  ego  regionibus  ambitis,  hodierno  die  80 
Lugdunum  perveni.     Nobihs  et  ipsa  Romanorum  colonia  est, 
paululumque  vetustior  Agrippina.     Duo  hic   noti   amnes  in 
nostrum    mare    currentes    Rhodanus    Ararisque    conveniunt ; 
Sonnam  incolae  appellant.     Sed  de  his  nihil  amphus.     luncti 
enim  ad  te  properant,  alter  cogenti,  alter  coacto  simihs,  et  85 
Avinionem,  ubi  te  nunc  et  genus  humanum  Romanus  Pontifex 
detinet,  permixtis  vadis  abluunt. 

Huc  ego  cum  mane  pervenissem,  et  intranti  forte  famiharis 
hic  tuus  occurrisset,  mille  eum  quaestiuncuhs,  ut  mos  est 
peregre  redeuntium,  aggredior.  Ille  autem  nihil  ad  reHqua,  90 
sed  praeclarissimum  fratrem  tuum,  ad  quem  maxime  propera- 
bam,  sine  me  Romam  petiisse  narravit.  .Quo  audito  quaerendi 
veniendique  ardor  repente  deferbuit.  Hic  igitur  exspectare  in 
animo  est,  donec  et  aestas  ipsa  deferveat,  quam  hucusque  non 
senseram,  et  me  vegetiorem  quies  faciat,  qui  me  fessum  esse  95 
hoc  ipso  primum  loquente  perpendi.  Nulla  quidem  fatigatio 
maior  quam  animi  est,  quod  si  reUqui  itineris  taedium  subiejit, 

B  2 


Rhodanus  mihi  pro  vehiculo  erit.  Interim  ut  noris  ubi  sum, 
haec  tibi  festinante  nuntio  transcurrere  [sic]  non  piguit.  De 
loo  fratre  item  tuo,  duce  olim,  nunc  (da  dolori  veniam)  desertore 
meo,  nusquam  alibi  quam  apud  ipsum  conqueri  visum  est ; 
quam  querelam,  ut  sibi  quam  primum  mitti  iubeas,  oratus 
facito.  Et  vale  nostri  memor.  Lugduni,  v.  Idus  Augusti 

lacobo  Columnae.    Fam,  ii.  9. 
[Semisopitum  epistolae  tuae  .  .  .]     [/w  reply  to  a  letter  oj 
Giacomo^s  P.  maintains  that  his  affection  for  St.  Augustine  is 
genuine,  and  is  consistent  with  his  love  of  the  philosophers  and 
poets.    He  quotes  the  example  of  St.  Augustine  himself.] 

5  i  . .  Sed  nihil  iocis  lentius,  nihil flexibihus ;  quocumque  traxeris, 
sequuntur.  Quid  ergo  ais  finxisse  me  mihi  speciosum  Laureae 
nomen  ut  esset,  et  de  qua  ego  loquerer,  et  propter  quam  de 
me  multi  loquerentur,  re  autem  vera  in  animo  meo  lauream 
nihil  esse  nisi  illam  poeticam,  ad  quam  aspirare  me  longum  et 

10  indefessum  studium  testatur  ;  de  hac  autem  spirante  Laurea, 
cuius  forma  captus  videor,  manu  facta  esse  omnia,  ficta  carmina, 
simulata  suspiria  ?    In  hoc  uno  vero  utinam  iocareris !    Simu- 

.  latio  esset  utinam  et  non  furor  !  Sed,  crede  mihi,  nemo  sine 
magno  labore  diu  simulat.    Laborare  autem  gratis  ut  insanus 

15  videaris,  insania  summa  est.  Adde  quod  aegritudinem  gestibus 
imitari  benevalentes  possumus,  verum  pallorem  simulare  non 
possumus.  Tibi  pallor,  tibi  labor  meus  notus  est ;  itaque  magis 
vereor,  ne  tu  illa  festivitate  Socratica,  quam  jroniam  vocant, 
quo  in  genere  ne  Socrati  quidem  cedis,  morbo  meo  insultes. 

20  Sed  exspecta ;  ulcus  hoc  cum  tempore  maturescet,  verumque 
fiet  in  me  Ciceronianum  illud  :  *  dies  vulnerat,  dies  medetur.' 
Atque  adversus  hanc  simulatam,  ut  tu  vocas,  Lauream,  simu- 
latus  ille  mihi  etiam  Augustinus  forte  profuerit ;  multa  enim 
et  gravia  legendo  multumque  meditando,  antequam  senescam, 

25  senex  ero. 

Quis  autem  erit  facetiarum  modus  ?     Vbi  desines  ?     Quid 
ais,  tentatum  te  quoque  fictionibus  meis  ac  prope  delusum, 


immo  vero  delusum  aliquamdiu  exspectasse  me  Romae,  simu- 
lantem  ingens  veniendi  teque  revidendi  desiderium,  tandem, 
quod  spectatores  callidi  in  circulatorum  praestigiis  solent,  30 
aperienti  tibi  oculos  et  in  artes  meas  profundius  intendenti, 
omnem  ingenii  mei  scenam  patuisse  ?  .  .  .  \He  is  giving  P.  the 
reputation  of  a  magician.^ 

Sed  iam  satis  superque  iocum  traximus ;    serio  velim  mihi 
respondeas.     Cesset  quamvis  ardor  faciem  tuam  videndi,  quem  35 
laboriosissime  in  quartum  annum  iam  protraxi,  dum  cogito  : 
ecce  ille  cras  aderit,  ecce  tu  postridie  movebis.    Excidat  quidem 
curarum  non  mediocris  cumulus,  quem  cum  nuUo  mortalium 
nisi  tecum  aequo  animo  partirer;  quiescat  affectus  cernendi 
praeclarissimum  patrem  tuum,  magnanimos  fratres,  honestissi-  40 
mas  sorores,  exoptatos  amicorum  vultus.    Quanti  demum  aesti- 
maturum  reris  moenia  Urbis  et  colles,  et,  ut  ait  Virgilius, 
*  Tuscum  Tiberim  et  Romana  palatia,'  cernere  ?    Credi  non  pos- 
set  quantum  urbem  illam,  desertam  quamvis,  et  veteris  effigiem 
Romae,  spectare  cupiam,  quam  nunquam  vidi,  ubi  segnitiem  45 
meam,  si  tamen  segnities  et  non  necessitas  fuit,  incuso.    Exul- 
tare  mihi  videtur  Seneca  ad  Lucilium  scribens  ex  ipsa  villa 
Scipionis  Africani,  nec  modicum  ducit  vidisse  locum  ubi  ille 
vir  tantus  exulaverat,  ubi  negata  patriae  ossa  reliquerat.    Quod 
si  contigit  Hispano  homini,  quid  me  hominem  Italicum  sentire  5° 
putas  ?     Non  de  villa  Literni  aut  de  Scipionis  sepulchro,  sed 
de  urbe  Roma,  ubi  Scipio  natus  est,  ubi  educatus,  ubi  victor 
idem  et  reus  pari  gloria  triumphavit ;    ubi  non  unus  ille,  sed 
innumerabiles  vixerunt  viri,  quos  nunquam  fama  tacitura  est. 
De  civitate,  inquam,  illa,  cui  nulla  similis  fuit,  nuUa  futura  est ;  55 
quae  civitas  regum  etiam  ab  hoste  dicta  est.     De  cuius  populo 
scriptum  legimus  : '  Magna  est  fortuna  popuH  Romani,  magnum 
et  terribile  nomen  '  ;   cuius  sine  exemplo  magnitudinem  atque    . 
incomparabilem   monarchiam   futuram   praesentemque   divini 
cecinerunt  vates.  60 

Neque  ego  nunc  Romanas  prosequor  laudes  ;    maior  res  est 
quam   ut  possit  a   transcurrente  tractari.     Sed  haec  cursim 


attigi,    ut   intelligeres    non   parvi   pendere   me   reginae   urbis 
aspectum,  ^de  qua  infinita  perlegi .  et  ipse  multa  iam  scripsi, 

65  plura  forte  scripturus,  nisi  primordia  mea  praecipitata  dies 
mortis  abrumpat.  Finge  me  his  nequaquam  tangi ;  quam 
dulce  tamen  est  Christiano  animo  urbem  cernere,  coeli  instar 
in  terris,  sacrosanctis  martyrum  nervis  atque  ossibus  consertam, 
et   veri   testium   pretiosa   caede   respersam,   videre   verendam 

70  populis  Salvatoris  imaginem  et  in  saxo  durissimo  aeternum 
gentibus  adorando  vestigia  ?  Vbi  ad  litteram  luce  clarius 
impletum  cernitur  illud  Isaiae  :  *  Et  venient  ad  te  curvi  filii 
eorum  qui  humiliaverunt  te,  et  adorabunt  vestigia  pedum 
tuorum  omnes  qui  detrahebant  tibi.'     Circumire  sanctorum 

75  tumulos,  vagari  per  Apostolorum  atria,  meHoribus  iam  curis 
comitantibus  et  inquieta  solHcitudine  vitae  praesentis  in  Htore 
MassiHae  destituta. 

Quae  cum  ita  sint,  quid  me  segnem  vocas,  cum  scias  quod 
iter  meum  ex  aHeno  pendet  arbitrio  ?     Ego  me  ipsum  tibi 

80  dederam,  parvum  quidem,  sed  perpetuum  munus.  Tu  me 
alteri  parere  voluisti,  si  alter  proprie  dicitur  taHs  et  tam  unani- 
mis  germanus.  Nihil  hic  mihi  conscius  sum  ;  si  culpa  est,  vel 
tibi  parce  vel  fratri. 

In    extrema   Htterarum  parte  veritus  forte  ne  lepidissimis 

85  iocis  tuis  offenderer  (solet  enim  leonis  quantumHbet  blanda 
contrectatio  animantia  parva  perterrere),  suaveolentis  unguenti 
drachmam  adhibes,  ubi  pupugisse  videbare,  dum  me  ad  te 
amandum,  immo  vero  ad  tibi  reddendas  amoris  vices,  prae- 
dulciter  cohortaris.     Quid  dicam  ?     Multa  loqui  non  magis 

90  dolore  quam  gaudio  praepedimur.  Hoc  unum.  me  tacente, 
non  ignoras  :  usque  adeo  saxeus  non  sum  ut  ad  tam  debitum 
amorerti  sit  mihi  necessarius  hortator ;  atque  utinam  in 
amando  non  magis  freno  quam  calcaribus  egerem  !  TranquiHior 
iuventa  sequeretur ;    hoc  saltem  oro,   ne  finxisse  me  fingas. 

95  Vale.    Avinione  xii.  Kalendas  lanuarii  [1336]. 


lohanni  Columnae  Cardinali.    Fam.  ii.  12. 

PEROPPORTVNVM  curis  meis  locum,  si   non   alio  pro- 
peraret  animus,  nactus  sum  in  regione  Romana.     Caprarum 
mons  dictus  est  olim,  credo,  quod  silvestribus  virgultis  obsessus, 
capris    quam    hominibus    frequentior    haberetur.      Paulatim 
cognitus  loci   situs   et   spectata   fertilitas   habitatores   aliquot  s 
sponte  contraxit,  a  quibus  arx  eminenti  satis  tumulo  fundata, 
et   domorum   quantum   collis   angustus   patitur,   adhuc   vetus 
Caprarum    vocabulum    non    amisit.      Locus    ignobilis    fama, 
nobihoribus  cingitur  locis.     Est  hinc  Soracte  mons,  Silvestro 
clarus   incola,   sed   et   ante   Silvestrum   poetarum   carminibus  10 
illustris.     Hinc  Cimini  cum   monte  lacus,   quorum   meminit 
Virgilius.     Hinc    Sutrium,    quod    non    nisi    duobus    passuum 
millibus  abest,  sedes  Cereri  gratissima  et  vetus,  ut  perhibent, 
Saturni  colonia.     Campus  ostenditur  non  longe  a  muris  ubi 
primum  in  Italia  frumenti  semen  ab  advena  rege  iactum  dicunt,  15 
primam   messem   falce   desectam,   quo   beneficio  miraculoque    ^2»^ 
dehnitis  animis,  in  partem  regni  vivens,  in  opinionem  divini- 
tatis  vita  functus,   favore  hominum   exceptus,   senex  rex,   et 
falcifer  deus  est.     Aer  hic,  quantum  breve  tempus  ostendit, 
saluberrimus.     Hinc,   illinc,   coUes   innumeri,   altitudine   nec  20 
accessu  difficili  et  expedita  prospectui ;   inter  quos  et  umbrosa 
laterum  convexa  et  opaca  circum  antra  subsidunt.     Vndique 
submovendis  solibus  frondosum  nemus  erigitur,  nisi  quod  ad 
Aquilonem    coUis   humilior   apricum    aperit   sinum,   mellificis 
apibus    floream    stationem  ;     fontes    aquarum    dulcium    imis  «5 
vallibus  obstrepunt  ;    cervi,  damae,  capreoli  et  feri  nemorum 
greges  apertis  vagantur  coUibus.     Omne  volucrum  genus  vel 
undis  vel  ramis  immurmurat ;    nam  boum  et  omnis  mansueti 
pecoris  armenta  et  humani  laboris  fructus,  Bacchi  dulcedinem 
et  Cereris  ubertatem,  ad  haec  et  iUa  naturae  dona,  vicinos  30 
lacus  ac  flumina  et  non  longinquum  mare^  praetereo. 

Pax  una,  quonam  gentis  crimine,  quibus  coeli  legibus,  quo 
fato,  seu  qua  siderum  vi,  ab  his  terris  exulet,  ignoro.     Quid 


enim  putas  ?     Pastor  armatus  silvis  invigilat,  non  tam  lupos 

35  metuens  quam  raptores ;  loricatus  arator,  hastam  ad  usum 
rustici  pugionis  invertens,  recusantis  bovis  terga  sollicitat. 
Auceps  retia  clypeo  tegit,  et  piscator  hamis  fallacibus  haeren- 
tem  escam  rigido  mucrone  suspendit ;  quodque  ridiculum 
dixeris,  aquam  e  puteo  petiturus,  rubiginosam  galeam  sordido 

40  fune  connectit.  Denique  nihil  sine  armis  hic  agitur.  Quis  ille 
pernox  ululatus  vigilum  in  moenibus,  quae  voces  ad  arma 
conclamantium,  quae  mihi  in  sonorum  locum,  quos  blandis 
e  fidibus  exprimere  consueveram,  successere  ?  Nihil  incolis 
harum  regionum  inter  se  aut  tutum  videas  aut  pacatum  audias 

45  aut  humanum  sentias,  sed  bellum  et  odia  et  operibus  daemonum 
cuncta  simiUima.  His  in  locis,  pater  inclyte,  inter  volentem  ac 
nolentem  dubius  iam  sextumdecimum  diem  ago,  et  quantum 
potest  in  rebus  omnibus  consuetudo,  fragore  mihtum  et  stridore 
lituum  ceteris  in  aciem  concurrentibus,  me  saepe  per  hos  coUes 

50  vagum  videas,  atque  aHquid  quod  posteritatem  mihi  concihet 
assidue  meditantem.  Omnes  me  cum  admiratione  respiciunt 
otiosum,  intrepidum  et  inermem  ;  contra  ego  omnes  admiror 
pavidos,  solHcitos  et  armatos. 

Haec  est  humanarum  varietas  actionum.    Quod  si  forsan 

55  interroger  an  hinc  migrare  maHm,  non  facile  dixerim  ;  et  ire 
iuvat  et  manere  delectat.  Ad  primum  pronior  sum,  non  quod 
hic  molesti  quidquam  patiar,  sed  Romam  visurus  domo  move- 
ram.  Est  autem  secundum  naturam,  ut  usque  in  finem 
votorum  animus  non  quiescat ;    ex  quo  maxime  colorem  mihi 

60  videtur  habuisse  opinio  iUa,  quae  beatifica  visione  Dei,  in  qua 
consummata  feHcitas  hominum  consistit,  defunctorum  animas 
tam  diu  carituras  astruebat,  donec  corpora  resumpsissent ; 
quod  naturaHter  non  optare  non  possunt,  quamvis  iUa  sen- 
tentia  multorum  saniore  iudicio  victa  et  cum  auctore  suo  (da 

65  veniam,  quaeso,  qui  valde  eum  sed  non  errores  eius  dilexisti) 
sepulta  iampridem  sit.    Vale.    [1337.] 


lohanni  Columnae  Cardinali,    Fam.  ii.  13. 

1N  hoc  ecce  Caprarum,  immo  vero  leonum  ac  tigridum  monte, 
quolibet  agno  mitior  Vrsus  iste  tuus  habitat,  Anguillariae 
comes,  amator  pacis,  sine  bellorum  metu,  inter  bella  securus, 
non  sine  pacis  desiderio,  hospitalitate  secundus  nemini,  con- 
silio  vigens,  blande  severus,  et  rigide  benignus  in  suos,  Pieridum  5 
familiarissimus,  et  excellentium  ingeniorum  mirator  ele- 
gantissimus  ac  laudator.  Et  secum  non  adversum,  ut  iUe,  sed 
conveniens  moribus  suis  nomen  sortita,  Agnes  coniunx  eius, 
praeclarissima  soror  tua,  de  qua,  ut  de  Carthagine  Sallustius 
ait,  silere  melius  puto  quam  parum  dicere.  Sunt  enim  quaedam,  10 
quae  nullo  mehus  modo  quam  stupore  et  silentio  laudantur ; 
horum  ex  genere  soror  tua  est.  Hoc  concors  et  mite  par 
coniugum,  ceu  rosas  aut  lilia,  totidem  notavi  inter  spineta  ac 
tribulos  odiorum ;  horum  suavitate  utcumque  rehquorum 
temperatur  asperitas.  15 

Accessit  divinus  et  singularis  vir,  lacobus  de  Columna, 
Lomberiensis  Episcopus,  germanus  tuus,  ad  quem  cum  ad- 
ventus  mei  nuntium  praemisissem  per  litteras,  quid  me  agere 
vellet  interrogans,  quoniam  obsidentibus  omnes  aditus  domus 
tuae  hostibus,  non  tuto  videbar  Romam  petiturus,  rescripsit  ille  20 
congratulatus  adventui,  et  exspectare  iubens  ;  paucisque  post 
diebus  a.  d.  vii.  Kalendas  Februarii  adfuit  cum  Stephano  fratre 
primogenito,  cuius  etiam  virtus  eximia,  magna  quidem  materia 
vatum  est ;  neque  amplius  quam  centum  armatis  equitibus 
stipatus  uterque,  non  sine  spectantium  horrore  transiverat,  25 
cum  quingentos  et  eo  amplius  sub  hostium  signis  esse  con- 
staret.  Sed  ea  quae  saepe  bellum  conficit,  fama  ducum  iter 
straverat.  Cum  his  ego  nunc  generosis  spiritibus  habito,  tanta 
dulcedine  ut  saepe  ahbi  quam  in  terris  esse  videar,  nec  iam 
Romam  magnopere  requiram.  Ibimus  tamen,  quamvis  denuo  30 
dicantur  adversarii  reditum  in  urbem  accuratius  obstruxisse. 
Vale.    [1337-] 


Thomae  Messanensi,     Fam,  iii.  i. 

P  ERAMBVLANTI  veterum  confinia,  accessu  quidem  aspera, 
•*•  sed  amoena  dum  perveneris,  creber  scrupulus  ingenii  pede 
calcandus  est.  Hoc  sane,  quem  tu  tibi  nuper  iniectum  scribis, 
ego   iampridem    premor,    quaeroque    itidem    quanam    mundi 

5  parte  Thule  sit  insula  ;  quaero,  sed,  ut  verum  fatear,  nec  certo 
indice  nec  ad  rem  ducentibus  coniecturis  aut  ipsam  aut  ullam 
inveniendi  spem  invenio.  Et  haec  tibi  quidem  ex  ipsis  Britan- 
nici  Oceani  litoribus,  propinquior,  ut  fama  est,  ipsi  quam 
vestigamus  insulae,  scribo  .  .  .    [The  ancient  writers  placed  Thule 

lo  in  the  north-west^  hut  he  finds  the  inhabitants  of  the  north-west  of 
Europe  know  nothing  of  it.^ 

Mihi  quidem  de  hac  re  cum  Richardo,  quondam  Anglorum 
regis  cancellario,  sermo  non  otiosus  fuit,  viro  ardentis  ingenii 
nec  litterarum  inscio,  et  qui,  ut  in  Britannia  genitus  atque 

15  educatus,  abditarumque  rerum   ab   adolescentia  super   fidem 

curiosus,   talibus  praesertim  quaestiuncuHs  enodandis  aptissi- 

mus  videretur.     Ille  autem,  seu  quia  sic  speraret,  seu  quia 

Ipuderet  ignorantiam  fateri  (qui  mos  hodie  multorum  est,  qui 

'non  inteUigunt  quanta  jnodestiae  laus  sit  homini  nato  nec 

20  nosse  omnia  valenti  profiteri  ingenue  se  nescire^quod  nesciat), 
seu  forte,  quod  non  suspicor,  quia  huius  mihi  arcani  notitiam 
invideret,  respondit  certe  se  dubietati  meae  satisfacturum, 
sed  non  priusquam  ad  libros  suos,  quorum  nemo  copiosior 
fuit,  in  patriam  revertisset.    Erat  enim,  dum  in  amicitiam  eius 

25  incidi,  tractandis  domini  sui  negotiis  apud  Sedem  Apostolicam 
peregrinus,  ea  scilicet  tempestate,  qua  inter  praefatum 
dominum  suum  et  Francorum  regem  prima  diuturni  belli 
semina  puUulabant,  quae  cruentam  messem  postea  protulere. 
Necdum  repositae  falces  aut  clausa  sunt    horrea.      Sed  dum 

30  promissor  ille  meus  abiisset,  sive  nihil  inveniens,  sive  noviter 
iniuncti  pontificalis  officii  gravi  munere  distractus,  quamvis 
saepe  litteris  interpellatus,  exspectationi  meae  non  aliter  quam 


obstinato  silentio  satisfecit.    Ita  mihi  Thule  amicitia  Britannica 
nihil  notior  facta  est. 

Post  annos  vero  venit  in  manus  meas  libellus  de  mirabiHbus  35 
Hiberniae    a    Giraldo    quodam    aulico   Henrici   secundi    regis 
Anglorum,  licet  tenui  rerum  stilo,  non  rudi  tamen  verborum 
arte  contextus,  quem  ne  totum  bibliothecae  nostrae  foribus 
excluderem,   brevis   quaedam  ipsius  particula  promeruit,  ubi 
de  hac  eadem  insula  ■  nostrae  simiHs  et  operosa  dubitatio  in- 40 
serta   sit.     Itaque  simihtudo  una  ingenii  mihi   totius  operis 
commendavit    auctorem.     Aliquot    ibi  scriptorum    sententias 
^^«^'_|_ttingit,    quod    insularum    Oceani,    quae    circa    Britanniam, 
quaeve  inter  Arcton  et  occasum  sunt,  extrema  sit  Thule.     Vbi 
aestivo   nuUa   nox,   brumaH   contra  solstitio  nuUa  dies,   ultra  45 
quam  pigrum  atque  concretum  iaceat  mare  ...    [P.  adds  his 
recollection  ofwhat  the  Roman  geographers  have  said  of  the  island.^ 
Vale.     [1333  ?] 

Vmherto  Deljino  Viennensi.    Fani.  iii.  10. 

FIDES  silentium  interrumpit,  caritas  loqui  cogit ;  testor 
Christum,  coactus  ad  scribendum  venio,  quae  si  eodem 
animo  lecta  fuerint  quo  scribuntur  poterunt  et  mihi  apud  te 
benivolentiam  augere  et  tibi  gloriam  apud  gentes.  Quonam 
enim  modo  dissimulare  possum,  si  non  falsum  amicitiae  nomen  5 
gero,  quin  te  magnis  pericuHs  circumventum  vel  dormientem 
excitem,  vel  commonefaciam  vigilantem  ?  Vides  quam  grave 
beUum  inter  GaUum  Britannumque  reges  oritur;  nuUa  pro- 
cul  dubio  tanta  res  ab  avorum  nostrorum  temporibus,  certe 
nec  ab  atavis  proavorum,  in  Europae  finibus  apparuit,  aut  10 
tam  latus  gloriae  campus  fortibus  viris  oblatus  est.  Cuncti 
reges  ac  popuH  suspensi  ad  tantae  contentionis  eventum, 
praecipue  qui  ab  Alpibus  ItaHae  ad  Oceanum  incolunt,  quos 
ingens  vicini  tumultus  excivit  fragor,  in  armis  sunt.  Tu  solus 
tanto  sub  turbine  dormis.  j  Te  quidem  VirgiHana  premit  15 
increpatio  et  tibi  coelo  missus  nuntius  exclamat :    *  Potes  hoc 


sub  casu  ducere  somnos  ?  Nec  quae  circumstent  te  deinde 
pericula  cernis  ?  '  Profecto  si  nihil  aliud  quam  pudor  ob- 
streperet,  debebas  celerius  expergisci.     Qua  enim  fronte,  quo 

20  animo,  ceteris  ad  aestivum  solem  sub  galea  et  umbone  degen- 
tibus,  tu  procul  ab  agmine  virorum,  femineaque  circum- 
stipatus  acie,  conquisitis  pastus  epulis  et  moUi  veste  con- 
textus,  umbra  torpes  et  otio,  homo  olim,  ut  putabam, 
avidus   honoris    et    gloriae,    homo    potens    et    nobilis,    homo 

25  iuvenis  et  robustus  ? 

Quid,  oro,  te  impedit  ?  Munditias  amas,  refugis  labores  ?  Sed 
audi  fortissimi  viri  verbum  a  Sallustio  relatum  :  '  Munditias 
mulieribus,  laborem  viris  convenire.'  Sitim  metuis  et  calles 
arenosos  et  serpentes  sub  Leone  terribiles  ?    Sed  alterius,  etsi 

30  minus  bellicosi,  non  minus  fortis  viri  dictum  accipe  :  *  Serpens, 
sitis,  ardor  arenae  Dulcia  virtuti,  gaudet  patientia  duris.'  At 
mortem  gladiosque  formidas  ?  Sed  et  hic  verbum  occurrat 
alterius  viri  fortis  :  *  Mors  ultima  poena  est,  Nec  metuenda 
viris.'    Non  plus,  inquam,  metuenda  quam  somnus  aut  requies. 

35  Quid  enim  inter  mortis  et  originis  diem  refert  ?  Immo  vero 
largiter,  ille  nos  humanae  vitae  laboribus  involvit,  };ic  Hberat. 
Hinc  ille  mos  ex  intimis  philosophiae  penetraHbus  eductus  in 
suorum  ortu  lugentium,  atque  in  morte  gaudentium.  Sed 
ne  ab  opinionibus  vulgarium  recedamus,  a  quibus  tamen,  si 

40  ad  salutem  pergimus,  quam  longissime  recedendum  est,  detur 
timendam  esse  mortem,  et  illud  vulgatissimum  Aristotelis 
audiatur  :  '  mortem  esse  ultimum  terribilium  ' ;  qui  et  ipse 
quoque  consulto  non  maximum  dicere  voluit,  sed  extremum. 
Sed   esto,  sit   maximum,  putasne  illam  ideo  vitare  quia  bello 

45  abstines  aut  mari  ?  Notum  et  illud  alterius  poetae  :  *  Frustra 
cruento  Marte  carebimus  Fractisque  rauci  fluctibus  Hadriae, 
Frustra  per  autumnos  nocentem  Corporibus  metuemus 
xA.ustrum.'  QuamHbet  exactam  curam  nostri  corporis  habenti- 
bus  moriendum  est ;    sed  prolatandae   mortis   studium  solet 

50  esse  mortaHbus,  fateor,  et  excusationem  pubHcae  imbeciHitatis 
agnosco.    Primum,  oro  te,  quantula  ista  dilatio  est  ?     Deinde 


quot  et  quam  duris  casibus  exposita,  quam  multis  vixisse 
nocuit  et  vitae  gloriam  imminuit  mors  dilata  ?  Quotidianis 
exemplis  abundamus,  sed  reverentius  antiqua  commemoro 
nostra  quoque  libentius  quam  externa  .  .  .  [He  cites  examples  55 
from  ancient  history,  and  enlarges  on  the  folly  of  seeking  to  avoid 

Quae  cum  ita  sint,  hortor  atque  obsecro,  ut  iam  tandem 
caput  attollens  circumspicias.  Videbis  immensam  molem 
tantis  regum  et  populorum  apparatibus  nutantem  ruituram-  60 
que,  quo  eam  fortunae  vis  impulerit.  Non  est  dissimulationi 
locus.  Hostes  tui  vigilant  et  regem  iugi  obsequio  circumstant. 
Cui  si  victoria  cesserit,  somnum  tuum  in  tanto  nunc  eius 
discrimine  contemplanti,  et  praeter  hoc  ab  oHm  tibi,  si  nescis, 
infesto,  quid  illum  animi  habiturum  reris  ?  Sin  aUter  succes-  65 
serit  (omnia  enim  rotat  ad  libitum  fortuna),  an  forsan  tibi  ex 
praesenti  otio  securitatem  in  illo  ardore  victoriae  partam 
speras  ?  Tu  vero,  non  quia  volueris,  sed  quia  timueris,  cessasse 
videberis,  teque  communis  ruina  cum  universitate  pariter 
involvet.  Crede  mihi,  pars  utraque  spectatorem  te  certaminis  70 
vocabit,  paratum  ad  fortunae  nutum  atque  ad  victoris  arbi- 
trium  circumvolvi.  Ita  nusquam  favor,  undique  periculum. 
Meminisse  profuerit  Metii  ducis  Albanorum,  qui  quadrigis  in 
diversum  actis  ab  HostiHo,  Romanorum  rege,  discerptus  est, 
quod  inter  armatas  acies  se  medium  praebuisset.  Expergiscere,  75 
oro,  velociter  et,  dum  adhuc  tempus  est,  neglectum  hactenus 
ad  officium  redi ;  mundo  enim  tremente  dormire  nescio  quid 
morti  simiUus  quam  sopori  est.    Vale.    [1339.] 

Dionysio  suo,    Fam,  iv.  i. 

ALTISSIMVM  regionis  huius  montem,  quem  non  immerito 
^Ventosum  vocant,  hodierno  die,  sola  videndi  insignem 
loci  altitudinem  cupiditate  ductus,  ascendi.  Multis  iter  hoc 
annis  in  animo  fuerat ;  ab  infantia  enim  his  in  locis,  ut  nosti, 
fato  res  hominum  versante,  versatus  sum.     Mons  autem  hic  5 


late  undique  conspectus  fere  semper  in  oculis  est  .  .  .  [He 
describes  what  the  Roman  historians  have  written  of  Mount 
Haemus  in  Thessaly.] 

Sed  dejocio  cogitanti,  mirum  dictu,  vix  amicorum  quisquam 

lo  omni  ex  parte  idoneus  videbatur  ;  adeo,  etiam  inter  caros, 
exactissima  illa  voluntatum  omnium  morumque  concordia 
rara  est.  Hic  segnior,  ille  vigilantior  ;  hic  tardior,  ille  celerior  ; 
hic  moestior,  ille  laetior ;  denique  hic  stultior,  prudentior 
ille  c[uam   vellern  ;     huius   silentium,   illius   procacitas,   huius 

15  pondus  ac  pinguedo,  ilHus  macies  atque  imbecillitas  terrebat  ; 
huius  frigida  incuriositas,  illius  ardens  occupatio  dehortabatur. 
Quae,  quamquam  gravia,  tolerantur  domi ;  omnia  enim  suffert 
caritas,  et  nullum  ppndus  recusat  amicitia.  Verum  haec 
eadem   fiunt   in   itinere   graviora.     Itaque    delicatus    animus, 

2D  honestaeque  delectationis  appetens,  circumspiciensque  Hbrabat 
singula,  sine  uUa  quidem  amicitiae  laesione.  Tacitus  quid- 
quid  proposito  itineri  praevidebat  molestum  fieri  posse  dam- 
nabat.  Quid  putas  ?  Tandem  ad  domestica  vertor  auxiHa, 
germanoque    meo    unico    minori    natu,    quem    probe    nosti, 

25  rem  aperio ;  nil  poterat  laetius  audire,  gratulatus  quod  apud 
me  amici  simul  ac  fratris  teneat  locum. 

Statuta  die,  digressi  domo,  Malaucenam  venimus  ad  vespe- 
ram  ;  locus  est  in  radicibus  montis  versus  in  Boream.  IHic 
unum    diem    morati,    hodie    tandem    cum    singuHs    famuHs 

30  montem  ascendimus,  non  sine  multa  difficultate.  Est  enim 
praerupta  et  paene  inaccessibiHs  saxosae  teHuris  moles ;  sed 
bene  a  poeta  dictum  est  :  *  Labor  omnia  vicit  Improbus.' 
Dies  longa,  blandus  aer,  animorum  vigor,  corporum  robur  ac 
dexteritas,  et  si   qua  sunt  eiusmodi,  euntibus  aderant ;    sola 

35  hobis  obstabat  natura  loci.  Pastorem  exactae  aetatis  inter 
convexa  montis  invenimus,  qui  nos  ab  ascensu  retrahere  multis 
verbis  enixus  est,  dicens  se  ante  annos  quinquaginta  eodem 
iuveniHs  ardoris  impetu  supremum  in  verticem  ascendisse, 
nihilque    inde    retuHsse    praeter    poenitentiam    et    laborem, 

40  corpusque  et  amictum  lacerum  saxis  et  vepribus ;  nec  unquamj 


aut  ante  illud  tempus  aut  postea  auditum  apud  eos  quemquam 
ausum  esse  similia.  Haec  illo  vociferante  nobis,  ut  sunt  animi 
iuvenum  monitoribus  increduli,  crescebat  ex  prohibitione 
cupiditas  ;  itaque  senex  ubi  animadvertit  se  nequidquam 
niti,  aliquantulum  progressus,  inter  rupes  arduum  callem  45 
digito  nobis  ostendit,  multa  monens,  multaque  iam  digressis 
a  tergo  ingeminans. 

Dimisso  penes  illum,  si  quid  vestium  aut  rei  cuiuspiam 
impedimento  esset,  soli  dumtaxat  ascensui  accingimur,  ala- 
cresque  conscendimus.  Sed,  ut  fere  fit,  ingentem  conatum  50 
velox  fatigatio  subsequitur.  Non  procul  inde  igitur  quadam 
in  rupe  subsistimus  ;  inde  iterum  digressi  provehimur,  sed 
lentius,  et  praesertim  ego  montanum  iter  gressu  iam  mode- 
stiore  carpebam  ;  et  frater  compendiaria  quidem  via  per  ipsius 
iuga  montis  ad  altiora  tendebat,  ego  mollior  ad  ima  vergebam  ;  55 
revocantique  et  iter  rectius  designanti  respondebam  sperare 
me  alterius  lateris  facihorem  aditum  nec  horrere  longiorem 
viam,  per  quam  planius  incederem.  Hanc  excusationem 
ignaviae  praetendebam,  aliisque  iam  excelsa  tenentibus  per 
valles  errabam,  cum  nihilo  mitior  aliunde  pateret  accessus,  sed  60 
et  via  cresceret  et  inutiHs  labor  ingravesceret.  Interea,  cum 
iam  taedio  confectum  perplexi  pigeret  erroris,  penitus  alta 
petere  disposui ;  cumque  opperientem  fratrem  et  longo  re- 
fectum  accubitu  fessus  et  anxius  attigissem,  ahquamdiu 
aequis  passibus  incessimus.  65 

Vixdum  collem  illum  rehqueramus  et  ecce  prioris  anfractus 
oblitus,  iterum  ad  inferiora  deiicior,  atque  iterum  peragratis 
valHbus,  dum  viarum  facilem  longitudinem  sector,  in  longam 
difficultatem  incido.  Differebam  nempe  ascendendi  mole- 
fstiam,  sed  ingenio  humano  rerum  natura  non  toUitur,  nec  fieri  70 
/  potest,  ut  corporeum  aHquid  ad  alta  descendendo  pervenia^. 
Quid  multa  ?  .  .  .  [He  encourages  himselj  to  fersevere.] 
Haec  mihi  cogitatio,  incredibile  dictu  est,  quantum  ad  ea  quae 
restabant  et  animum  et  corpus  erexerit.  Atque  utinam  vel 
sic  animo  peragam  iter  iHud,  cui  diebus  et  noctibus  suspiro,  75 


sicut  superatis  tandem  difficultatibus  hodiernum  iter  corporeis 
pedibus  peregi.  At  nescio  an  non  longe  facilius  esse  debeat, 
quod  per  ipsum  animum  agilem  et  immortalem,  sine  uUo 
locali  motu,  in  ictu  trepidantis  oculi  fieri  potest,  quam  quod 

80  successu  temporis  per  moribundi  et  caduci  corporis  obsequium 
.     ac  sub  gravi  membrorum  fasce  gerendum  est. 

Collis  est  omnium  supremus,  quem  silvestres  Filiolum  vocant, 
cur  ignoro,  nisi  quod  per  antiphrasim,  ut  quaedam  alia,  dici 
suspicor.     Videtur  enim  vere  pater  omnium  vicinorum  mon- 

85  tium.  lUius  in  vertice  planities  parva  est ;  iUic  demum  fessi 
conquievimus.  Et  quoniam  audisti  quaenam  ascendentis 
impetus  accenderint  curae,  audi,  pater,  et  reHqua,  et  unam 
precor  horam  tuam  relegendis  unius  diei  mei  actibus  tribue. 
Primum  omnium  spiritu  quodam  aeris  insoHto  et  spectaculo 

90  Hberiore  permotus  stupenti  simiHs  steti.  Respicio ;  nubes 
erant  sub  pedibus.  lamque  mihi  minus  incredibiles  facti 
sunt  Athos  et  Olympus,  dum  quod  de  iUis  audieram  et  legeram 
in  minoris  famae  monte  conspicio.  Dirigo  dehinc  oculorum 
radios  ad  partes  ItaHcas,  quo  magis  incHnat  animus.     Alpes 

95  ipsae  rigentes  ac  nivosae,  per  quas  ferus  iUe  quondam  hostis 
Romani  nominis  transivit,  aceto,  si  famae  credimus,  saxa 
perrumpens,  iuxta  mihi  visae  sunt,  cum  tamen  magno  distent 
intervaUo.  Suspiravi,  fateor,  ad  ItaHcum  aerem,  animo  potius 
quam  ocuHs  apparentem,  atque  inextimabiHs  me  ardor  invasit 

100  et  amicum  et  patriam  revidendi,  ita  tamen  ut  interim  in 
utroque  nondum  viriHs  affectus  moUitiem  increparem,  quamvis 
excusatio  utrobique  non  deforet,  magnorum  testium  fulta 

Occupavit  inde  animum  jiova  cogitatio  atque  a  locis  traduxit 

105  ad  tempora.  Dicebam  enim  ad  me  ipsum  :  hodie  decimus 
annus  completur,  ex  quo  pueriHbus  studiis  dimissis  Bononia 
excessisti ;  et  o  Deus  immortaHs !  o  immutabiHs  sapientia ! 
quot  et  quantas  morum  tuorum  mutationes  hoc  medium 
tempus  vidit !     Infinita  praetereo ;    nondum  enim  in  portu 

iiosum  ut  securus  praeteritarum    meminerim    proceUarum  .  .  . 


[Though   still   suhject   to    temptation^   his   desire  for   reform  is 

Instare  enim  tempus  abeundi,  quod  inclinaret  iam  sol  et 
umbra  montis  excresceret ;  admonitus  et  velut  expergefactus 
verto  me  in  tergum  ad  occidentem  respiciens.  Limes  ille  115 
Galliarum  et  Hispaniae  Pyrenaeus  vertex  inde  nqa  cernitur, 
nullius  quem  sciam  obicis  interventu,  sed  sola  fragilitate 
mortalis  visus.  Lugdunensis  autem  provinciae  montes  ad 
dexteram,  ad  laevam  vero  Massiliae  fretum  et  quod  Aquas 
Mortuas  verberat,  aliquot  dierum  spatio  distantia,  praeclaris-  120 
sime  jddebantur.    Rhodanus  iste  sub  oculis  nostris  erat. 

Quae  dum  mirarer  singula  et  nunc  terrenum  aliquid  saperem, 
nunc  exemplo  corporis  animum  ad  altiora  subveherem,  visum 
est  mihi  Confessionum  Augustini  librum,  caritatis  tuae  munus, 
inspicere,  quem  et  conditoris  et  donatoris  in  memoriam  servo,  125 
habeoque  semper  in  manibus,  pugillare  opusculum,  perexigui 
voluminis  sed  infinitae  dulcedinis.  Aperio,  lecturus  quidquid 
occurreret ;  quid  enim  nisi  pium  et  devotum  posset  occurrere  ? 
Forte  autem  decimus  illius  operis  liber  oblatus  est.  Frater, 
exspectans  per  os  meum  ab  Augustino  aliquid  audire,  intentis  130 
auribus  stabat.  Deum  testor  ipsumque  qui  aderat,  quod  ubi 
primum  defixi  oculos  scriptum  erat :  '  Et  eunt  homines 
admirari  alta  montium  et  ingentes  fluctus  maris  et  latissimos 
lapsus  fluminum  et  oceani  ambitum  et  gyros  siderum  et 
relinquunt  se  ipsos.'  Obstupui,  fateor,  audiendique  avidum  135 
fratrem  rogans,  ne  mihi  molestus  esset,  librum  clausi  iratus 
mihimet  quod  nunc  etiam  terrestria  mirarer,  qui  iampridem 
ab  ipsis  gentium  philosophis  discere  debuissem,  nihil  praeter 
animum  esse  mirabile,  cui  magno  nihil  est  magnum. 

Tunc  vero  montem  satis  vidisse  contentus  in  me  ipsum  140 
interiores  oculos  reflexi,  et  ex  iUa  hora  non  fuit  qui  me  loquen- 
tem  audiret,  donec  ad  ima  pervenimus  .  .  .  [He  is  convinced 
that  it  was  not  mere  chance  which  led  him  to  open  at  that  sentence 
of  St.  Augustine.^  Hos  inter  nudos  pectoris  motus,  sine  sensu 
scrupulosi  tramitis,  ad  illud  hospitiolum  rusticum,  unde  ante  145 

2548  c 


lucem    moveram,   profunda    nocte    remeavi,   et    luna    pernox 

gratum  obsequium  praestabat  euntibus.     Interim  ergo,  dum 

^'^M  -4   •  f^"^^l<^s    apparandae    coenae   studium    exercet,    solus    ego    in 

partem  domus  abditam  perrexi,  haec  tibi  raptim  et  ex  tempore 

150  scripturus,  ne,  si  distulissem,  pro  varietate  locorum  mutatis 

forsan     affectibus    scribendi    propositum     deferveret.       Vide 

itaque,  pater  amantissime,  quam  nihil  in  me  ocuHs  tuis  occultum 

velim,  qui  tibi  nedum  universam  vitam  meam,  sed  cogitatus 

singulos  tam  diligenter  aperio.     Pro  quibus  oro,  quaeso,  ut 

155  tam  diu  vagi  et  instabiles,  aUquando  subsistant  et  inutiHter 

per  multa  iactati,  ad  unum  bonum  verum,  certum,  stabile  se 

convertant.    Vale.     vi.  Kalendas  Maias,  Malauceno  [1336]. 

lohanni  Columnae  Cardinali.    Fam.  iv.  4. 

ANCIPITI  in  bivio  sum,  nec  quo  potissimum  vertar  scio. 
AxMira  quidem  sed  brevis  historia  est.  Hodierno  die,  hora 
ferme  tertia,  Htterae  Senatus  mihi  redditae  sunt,  in  quibus 
obnixe  admodum  et  multis  persuasionibus   ad  percipiendam 

5  lauream  poeticam  Romam  vocor.  Eodem  hoc  ipso  die,  circa 
horam  decimam,  super  eadem  re  ab  illustri  viro  Roberto,  Studii 
■Parisiensis  CanceHario,  concive  meo,  mihique  et  rebus  meis 
amicissimo,  nuntius  cum  Htteris  ad  me  venit.  lUe  me  ex- 
quisitissimis    rationibus    ut    eam    Parisium    hortatur.      Quis 

10  unquam,  oro  te,  eventorum  tale  aHquid  hos  inter  scopulos 
divinasset  .?  Et  sane,  quia  res  paene  incredibiHs  videtur, 
utramque  epistolam  illaesis  signis  ad  te  misi.  Haec  ad  orientem, 
haec  ad  occidentem  vocat.  Videbis  quam  validis  hinc  atque 
iUinc  argumentis  premor. 

15  Scio  quidem  in  rebus  humanis  fere  omnibus  nihil  soHdi 
inesse.  Magna,  ni  faUor,  in  parte  curarum  actuumque  nostro- 
rum  umbris  eludimur.  Tamen,  ut  est  animus  iuvenunv 
gloriae  appetentior  quam  virtutis,  cur  non  ego,  quoniam  apud 
te   famiHariter   gloriandi    praestas    audaciam,    tam    hoc    mihi 

2c  gloriosum  rear,  quam  sibi  oHm  potentissimus  Africae  regum 


Syphax,  quod  uno  eodemque  tempore  duarum  toto  orbe 
maximarum  urbium,  Romae  atque  Carthaginis,  in  amicitiam 
vocaretur  ?  Nimirum  id  regno  eius  atque  opibus  tribuebatur, 
hoc  mihi.  Itaque  illum  inter  aurum  ac  gemmas  superbo  solio 
subnixum  et  armatis  stipatum  satellitibus  sui  supplices  re-  25 
perere  ;  me  soHvagum  mane  in  silvis,  sero  autem  in  pratis 
Sorgiae  ripis  obambulantem  invenerunt  mei.  Mihi  honor 
offertur,  ab  illo  auxiHum  poscebatur.  Sed  quoniam  laetitia 
inimica  consiHo  est,  fateor,  ut  laetus  eventu,  sic  dubius  animi 
sum.  Vrget  enim  hinc  novitatis  gratia,  hinc  reverentia  vetu-  30 
statis,  hinc  amicus,  hinc  patria.  Vnum  ab  altera  lance  prae- 
ponderat,  quod  rex  Siculus  in  ItaHa  est,  quem  e  cunctis 
mortaHbus  aequiore  animo  ingenii  iudicem  pati  possum. 
Curarum  mearum  fluctus  vides.  Tu,  quem  ad  earum  guber- 
nacula  manus  porrigere  non  puduit,  fluctuantem  animum  35 
consiHo  tuo  reges.  Vale.  Ad  fontem  Sorgiae,  Kalendis  Septem- 
bribus  ad  vesperam  [1340]. 

lacobo  Columnae.    Fam.  iv.  6. 

FORTUNAE  insidias  non  hodie  primum  inteUigere  in- 
cipio.  Non  invadit  nos  tantum  iHa,  sed  spargit  ac  separat, 
ne  laetis  sciHcet  et  adversis  in  rebus  alter  alteri  solatio  sit. 
Norat  iHa,  quantae  oHm  meum  cor  urerent  curae,  quibus  ad 
plenum  mederi  te  praeter  nemo  poterat.  Tunc  ergo  mirum  5 
in  modum  conquisitis  causis  te  in  iHo  pectoris  mei  aestu  refri- 
gerium  unicum  avectum  ab  Arcto  rediens  inveni.  Itaque 
tametsi  Romam,  tuam  propriam  et  communem  omnium,  mihi 
vero  ante  omnes  semper  tunc  autem  et  propter  se  ipsam  et 
propter  te  gemino  desiderio  exoptatam  patriam,  petiisses,  tamen  10 
consequendi  difficultas  moestum  atque  deiectum  animum 
habebat ;  ut,  cum  ubique  exul  mihi  sine  te  videar,  tum  prae- 
sertim  anxius  atque  amore  ardens  et  Romam  tibi  inviderem,  et 
te  Romae.  Quo  in  statu,  eadem  iUa  iuvenilem  animum  frenante 
fortuna,  pauci  anni,  quibus  ad  invicem  sic  distracti  viximus,  15 

c  2 


multorum  apud  me  vicem  saeculorum  tenuerunt.  Veni 
tandem,  ut  audisti,  hieme,  bello  pelagoque  tonantibus ;  omnes 
nempe  difficultates  fregit  amor,  utque  ait  Maro  ;  '  Vicit  iter 
durum  pietas.'     Dumque   suum  venerabile  ac   perdulce  ob- 

20  iectum  quaerunt  oculi,  nulla  maris  fastidia  stomachus  talium 
licet  impatientissimus  natura,  nullam  brumae  terraeque  duri- 
tiem  corpus,  nuUas  periculorum  minas  animus  sensit.  Sic  ad 
te  enim  totus  totaque  mente  pergebam,  ut  te  unum  cogitans 
praesentia  non  viderem  ;    te  invento,  nulla  mihi  longae  viae 

25  memoria  superesset. 

Ecce  autem  nunc  eundem  illa  laqueum,  aliorsum  licet, 
obvertit,  ut  me  Romam  petente,  te  Vasconia  et  occidui  litoris 
extrema  possideant,  et  tum  maxime  distrahamur,  dum  maxime 
te  praesentem  cuperem,  omnis  meae  gloriae  summum  decus. 

30  Sed  sic  eunt  fere  vota  mortaUum,  ut  quod  vehementius 
cupiunt,  aegrius  assequantur.  Ceterum,  ut  meHore  tui  parte 
iUic  in  tempore  praesens  sis,  scito  me  laureae  Delphicae  cupi- 
dine,  quae  olim  clarorum  Caesarum  et  sacrorum  vatum 
singulare  et  praecipuum  votum  fuit,  nunc  vel  spernitur  vel 

35  nescitur,  mihi  sane  noctes  plurimas  insomnes  fecit,  et  de  qua 
saepe  multa  tecum  egi ;  quamque  cum  ^ne  tantilliyji  certatim 
duae  maximae  urbes  exposcerent,  Roma  atque  Parisius,  altera 
mundi  caput  et  urbium  regina,  nutrix  altera  nostri  temporis 
studiorum,  post  varias  deUberationes  ad  extremum  non  aUbi 

40  quam  Romae  super  cineribus  antiquorum  vatum  inque  iUorum 
sede  percipere,  ingenti  ante  aUos  fratre  tuo  suasore  et  con- 
sultore,  disposui,  hoc  ipso  die  iter  aggredi.  In  quo  plusculum 
temporis  exigitur ;  adeundus  enim  rex,  videnda  Parthenope, 
inde  iter  erit  Romam.      lUic  aUquot   dierum   moram   video, 

45  denique  nisi  faUit  extimatio,  PaschaU  die  a.  d.  vi.  Idus  ApriUs  in 
CapitoUo  res  agetur.  Quaeris  quo  hic  labor,  hoc  studium, 
haec  cura?  An  doctiorem  an  meUorem  factura  sit  laurea  ? 
Notiorem  forte  et  plurium  invidiae  expositum ;  scientiae 
autem  et  virtutis  sedes  est  animus.  Ibique  non  in  frondosis 
50  ramis,    avicularum    more,   nidificant.      Quorsum    igitur   hic 


frondium  apparatus  ?  Qjiiii,  respondeam  .^uaeris_  ?  Quid 
putas  ?  nisi  illud  sapientis  Hebraeorum  :  '.5!initai.vanitatum 
et  omnia  vanitas.'  Sed  sic  sunt  mores  hominum.  Tu  vkle  et  fa- 
venti  oro  adsis  animo.    xv.  Kalendas  Martias.  Avinione[i34i]. 

Barbato  Sulmonensi,    Fam,  iv.  8. 

IDIBVS  Aprilis  anno  aetatis  huius  ultimae  1341  in  Capitolio 
Romano  magna  populi  frequentia  et  ingenti  gaudio  per- 
actum  est,  quod  nudiustertius  de  me  rex  apud  Neapolim 
decreverat.  Vrsus  Anguillariae  comes  ac  senator,  praealti  vir 
ingenii,  regio  iudicio  probatum  laureis  frondibus  insignivit.  5 
Manus  r^gia  defuit,  sed  non  auctoritas  nec  maiestas.  Illa  non 
mihi  soH  sed  omnibus  praesens  fuit.  Defuerunt  oculi  tui  atque 
aures,  animus  enim  assidue  mecum  est.  Defuit  magnanimus 
lohannes,  quem  a  rege  transmissum  et  miro  studio  festinantem 
praeter  Ananiam  excepere  Hernicorum  insidiae,  quas  eum  lo 
evasisse  gaudeo,  licet  exspectatus  in  tempore  non  adesset. 
Cetera  supra  spem  et  supra  fidem  successisse  noveris.  At  ut 
recenti  experimento  cognoscerem,  quam  semper  laetis  iuncta 
sint  tristia,  vix  moenia  urbis  egressi  ego  cum  his,  qui  me  terra 
et  pelago  secuti  erant,  in  latronum  armatas  manus  incidimus ;  15 
e  quibus  ut  Hberati  et  Romam  redire  compulsi  fuimus,  quantus- 
que  ibi  ob  hanc  causam  populi  motus,  et  ut  die  postero 
certiori  armatorum  fulti  praesidio  discessimus ;  ac  ceteros  viae 
casus  si  explicare  tentavero,  longa  erat  historia.  Cuncta  igitur 
ex  latore  praesentium  cognosces.  Vale.  Pisis,  11.  Kalendas  ao 
Maias  [1341]. 

lohanni  Columnae  Cardinali,    Fam,  iv.  9. 

ROMA  rediens  diutius  exoptatae  laureae  meae  compos  et 
velut  victor  laureati  cognomen  referens,  quod  gavisuro 
tibi  verecunde  nuntiatum  velim,  hodierno  die,  quod  tibi 
ad  gaudium  quoque  significo,  ductu  et  auspiciis  amicorum 
tuorum    De   Corriggia,  Parmam,    unde,  ut   scis,    arcebamur,  5 


ingressus  sum,  hoc  eodem  die  sibi  ipsi  restitutam  urbem,  pulso 
hinc  praesidio  tjrannorum,  in  quam  repente  mutata  rerum 
facie  atque  incredibili  gaudio*  liberatae  plebis,  [pax,]  libertas 
et  iustitia  rediere.     Hic  ergo  precibus  eorum  victus,  quibus 

lo  veniam  tuam  accessuram  ipsi  sperant  et  ego  non  dubito, 
aestatem  agere  in  animum  induxi.  lurant  enim  se  praesentia 
mea  admodum  egere,  quod  indulgentiae  non  necessitatis  esse 
certum  est.  Cui  enim  usui  in  hoc  statu  rerum  sim  ?  Non  ego 
urbanis  strepitibus,  sed  silvestribus  silentiis  delector,  non  legum 

15  aut  armorum  curis,  sed  solitudini  et  otio  natus  sum.  Ipsi  qui- 
dem  voti  mei  conscii  miram  mihi  quietem  polHcentur,  cum 
fragor  hic  et  ardor  laetitiae  gestientis  assiduitate  tepuerit. 
Quidquid  erit,  mos  gerendus  fuit  benigne  precantibus.  Hiemis 
initio  me  videbis ;  ita  dico,  nisi  vel  tibi  citius  vel  fortunae  serius 

80  placuerit.     Vale.    x.  Kalendas  lunii  [1341]. 

lohanni  Columnae  Cardinali.    Fam,  iv.  12. 

VRGET  dolor,  hortatur  caritas  ut  scribam  aHquid  ;  sola 
desperatio  profectus  dehortatur.  Credo  enim  recentis- 
simum  adhuc  animi  tui  vulnus  taHbus  auxiHis  non  egere ; 
vincet   dolor,   vincet  amor,   cedet  desperatio.     Insitae   devo- 

5  tionis  imperio  j  damnatum  saepius  et  abiectum  revertor  ad 
calamum.  Sic  enim,  etsi  nihil  ampHus,  tantisper  evaporabit 
iste,  qui  me  intus  urit  et  praegravat,  calamitosae  mentis 
affectus ;  atque  utinam  maerori  tuo  non  intempestivus  et 
importunus  consolator  accesserim  .  .  .  \P.  expects  that  his  letter 

10  will  renew  the  Cardinars  grief.^ 

Nunquam  etenim  casum  tuum  verbis  extenuare  tentabo  ; 
iUud  potius  fatebor,  nuHum  ex  omnibus  quos  ego  quidem 
viderim,  de  quibus  audierim  aut  legerim,  plus  unius  morte 
fratris  amisisse  .  .  .  [He  reminds  Giovanni  that  his  separation 

^Sfrom  his  hrother  is  only  temporary^  and  that  even  in  life  Giacomo 
was  often  separated  from  him.]  lam  iUe  procul  a  patria  genitus 
et  sub  illo  gloriosissimo  patris  exiHo  productus  in  lucem,  primos 


vagitus  edidit  in  terra  longinqua,  spectataeque  indolis  puer 
tenerioris  vitae  annos  vel  sine  te,  vel  si  tecum  egit,  ea  tamen 
erat  amborum  aetas,  quae  nec  veri  iudicii  capax  est  et  solidi  20 
amoris  fundamenta  non  recipit.    Ita  vel  semper  eatenus  absens 
fuit,  vel  absenti  simillimus.    Mox  ubi  adolescentiae  fines  attigit, 
incredibili  quodam    amore   litterarum,  quarum  haud  temere 
quisquam  fuit  appetentior,  nunc  per  Italiam,  nunc  per  GaUias 
longe  lateque  peregrinatus  est.      Ita  dum  anhelans  ac  per  di-  »5 
versa  terrarum  generosam  sitim  satagens  exstinguere,  omnibus 
ferme    studiorum    fontibus    immergitur,    usque    ad    virilem 
aetatem  spontaneum  ipse  sibi  indixit  exilium.    Post  haec,  sola 
virtutis    admiratione    facillime    dispensante,    ante    annos    ad 
episcopatum  est  provectus,  quem  sic  gessit  ut  tantum  virum  30 
non   altiori   soHo   sedentem   cernere   cunctos   bonos   puderet, 
praeter   eum   ipsum,   qui   ab   omni   ambitionis    aut    avaritiae 
ardore  liberrimus,   et   sorte  sua  laetus,   episcopalem   gradum 
insigniter  honestabat ;    atque  altiorem  non  modo  non  optabat 
ascensum,   quin   potius   detestabatur   atque  oderat,   et   velut  35 
praecipitii  sedem  illud  supremae  fortunae  fastigium  perhor- 

Cuius  rei  cum  totius  vitae  tenor  atque  unus  semper  secre- 
tioris    textus    eloquii,   in   quo   celsum    illum    ac    tranquillum 
animum    videbamus,    tum   praecipue    testis   est   gravitatis    et  4o 
modestiae  conteniptusque  terrenarum  rerum  plena  epistola, 
quam  manu  propria  novissimis  vitae  suae  temporibus  ad  te 
scripsit ;      quamque    dum    relego,    nunquam    sine    iucundis, 
lacrimis  facio.     Est  enim  apud  me,  quem  ilHus  et  custodia  et 
responso    dignum    credidisti ;     nunc    etiam    et    praesentem  45 
spectare  et  vivas  voces   audire   mihi   videor,   nec   magnopere 
ullas  requirere  philosophorum  scholas,  tam  plene  ibi  paucissimis 
verbis  absolvit,  quae  ad  sobrietatem  pertinent  et  ad  beatam 
vitam.    Atque  inter  cetera,  mirum  dictu,  cum  de  eo  attoUendo 
altius  assidue  ageretur,  reHgiosissimo  iureiurando  interposito  5° 
affirmat  se  supra  quam  credi  posset  rebus  suis  esse  contentum 
nec  ullo  pacto  altius  ascensurum,  et  in  quo  tunc  erat  statu 


mori  se  non  sperare  tantum,  sed  optare.  Ascendisset  autem 
vel  invitus,  quo  eum  et  sanguinis  claritas  et  merita  trahebant, 

55  nisi  olim,  quae  mentes  curialium  possidet,  obstitisset  invidia ; 

et  nunc  postquam  ea  iam  gloriae  ac  virtuti  cesserat,  virentis- 

simae  iuventutis  cursum  medio  calle  mors  obvia  praevertisset. 

Sed    ad    ordinem    revertor.      Factus    Episcopus,    commissi 

muneris  exactissimam  curam  habens,  te  quam  primum  reHcto, 

60  ad  sedem  propriam  maturavit ;  nec  eum  tanta  rerum  loco- 
rumque  mutatio  exterruit.  Inter  Romanas  opes  ac  delicias 
enutritus,  ad  Pyrenaeos  saltus  serenissima  fronte  et  aequissimo 
animo  transivit,  ita  ut  adventu  eius  non  tam  sua  quam  loco- 
rum  facies  mutata,  nec  tam  ipse  in  Vasconia,  quam  Vasconia 

65  omnis  in  Italiam  transisse  videretur.  Quod  iter  ego  secum 
egi,  et  me  felicem  recordatio  sola  facit,  dum  memini  et  man- 
suetudinem  in  ea  fortuna  et  humilitatem  in  illis  tot  naturae 
dotibus  et  honestatem  in  ea  specie  corporis  admirandam. 
Denique  dum  in  animum  redit  illa  caerimoniarum  omnium 

70  iugis  integritas  atque  illa  iuvenis  pontificis  optanda  potius 
senibus  quam  speranda  gravitas.  Sicubi  errantem  audieris 
interrumpe.  Toto  quidem  illo  tempore  germanum  amantissi- 
mum  non  vidisti,  at  inde  rediens  substitit  fortasse  usurus  ali- 
quando  fratris  optatissimo  convictu  ;  sperasse  quidem  id  illum 

75  reor.  Nam  optasse  certus  sum,  sed  ea  quae  actus  hominum 
dispensat,  domina  prohibuit  fortuna.  Siquidem  ct  domus  et 
patriae  laboribus  ac  vocibus  excitatus,  Romam  coactus  est 
petere ;  quo  et  ego,  qui  tunc  longe  aberam,  ipsum  ut  scis 
dulciter  evocantem,  te  vix  tandem  permittente,  secutus  sum. 

80  Credo  id  agente  Deo,  ut  geminae  virtutis  mirator  ac  testis 

pace  belloque  iUius  providentissimi  pectoris  consiHis  interessem. 

Septennio  in  patria  exacto  ea  pietate  eaque  animi  constantia, 

ut  reHquiarum  suarum  iUum  unicum  servatorem  Roma  reco- 

gnoscat,  et  quod  in  cineres  non  tota  corruerit,  iUius  etiam  nunc 

85  cineribus  se  debere  fateatur,  ad  conspectum  tuum  novissime 
remeavit.  Neque  ampHus  substitit  quam  ut  sibi  supremum 
ave   simul   et   vale   diceret.      lUico   enim    et   desertae  sedis 


viduitatem  miseratus  et  solitudinis  avidus,  quam  diuturnis 
populorum  concursibus  compensare  decreverat,  aliquando  sibi 
ipsi  victurus,  qui  patriae  vixerat  et  amicis,  rursus  ad  episco-  9° 
patum  suum  sese  contulit,  ubi  multa  cum  honestate  degens  et 
sicut  antea  ceterorum,  sic  tunc  sui  ipsius  victor,  vitam  suam 
Deo  et  hominibus  exemplariter  commendavit.  Anno  ibi 
tandem  vix  peracto,  iuvenis  admodum,  ab  huius  vitae  tem- 
pestatibus  ad  quietis  portum  et  ad  feUciora  regna  translatus  95 

Recognosce  mecum  singula,  pater  optime,  nec  de  germano 
coUoqui  pigeat  cum  illo,  qui  in  fratre  tuo  decus  suum  sibi 
praereptum  luget ;  et  tamen,  quod  infantibus  prolapsis 
nutrices  solent,  post  tam  gravem  casum  animo  suo  moerenti  100 
haec  verborum  adminicula  quaHacunque  conquirit.  Recense 
mecum  igitur  fraternae  vitae  tempus  universum  ;  aetatis  illum 
angustissimam  portiunculam  tecum  exegisse,  teque  germanam 
eius  dulcedinem  semper  in  transitu  et  vix  summis,  ut  aiunt, 
labiis  degustasse  fateberis.  Et  si  hactenus  absentem  non  luxisti  105 
iam  tandem  lugere  desinito.  .  .  .  [He  teminds  Giovanni  of 
the  consolations  of  the  Christian  faith.']  Vale.  [Parma],  Nonis 
lanuarii  [1342]. 

Barhato  Sulmonensi.    Fam.  v.  i. 

QVOD  verebar  accidit,  quod  timebam  patior ;  in  dolorem 
metus,  vota  in  gemitum  abicre.  Non  multo  antequam 
praesagirem,  deseruit  nos  inclytus  iUe  rex  noster,  cuius  etsi 
matura  aetas  esset,  tamen  peracerba  mors  est.  Et  heu,  me 
miserum,  Barbate  optime,  quam  vereor,  ne  illa  quoque  prae-  5 
sagia  confirmet  eventus,  quae  mihi  suggerit  anxius  et  malorum 
suorum  semper  nimis  certus  vates  animus  meus ;  ita  me 
reginae  iunioris  novique  regis  adolescentia,  ita  me  reginae 
alterius  aetas  ac  propositum,  ita  me  tandem  territant  auHcorum 
ingenia  et  mores.  Mendax  hic  utinam  sim  propheta ;  sed  10 
agnos  duos  multorum  custodiae  luporum  creditos  video  re- 
gnumque  sine  rege.     Nam  quid  ego  eum,qui  ab  aHo  regitur, 


regem  dicam  multorumque  saevitiae  expositum  ?     Itaque  si, 
quo  die  Plato  rebus  humanis  excessit,  sol  coelo  cecidisse  visus 

15  est,  quid  illo  moriente  videatur,  qui  et  Plato  alter  ingenio  fuit,  ' ' 
et  regum  nulli  aut  sapientia  secundus  aut  gloria,  cuius  praeterea 
mors  tam  multis  hinc  inde  periculis  viam  fecit  ?     Secundet 
haec  omnipotens  Deus  et  soUicitudinem  meam   piam  magis 
quam  necessariam  rebus  probet.    At  ut  aliis  cuncta  supra  spem 

20  eveniant,  et  metus  iste  supervacuus  fuerit. 

Mihi  tamen,  amice,  quis  consulet,  aut  quis  medebitur  dolori 
meo  ?  Cui  de  cetero  vigilabo,  cui  quantulumcunque  hoc 
ingenium  aut  studium  consecrabo  ?  Qujs  spes  collapsas  eriget  ? 
Quis  torpentem  animum  excitabit  ?    Duos  ingenii  duces  habui, 

25  utrumque  mihi  annus  hic  abstulit,  et  de  altero  quidem  nuper 
dum  adhuc  essem  in  Itaha,  utrobique  consortem  fletus  idoneum 
quaerens,  nostro  cum  LaeHo  questus  sum ;  de  hoc  hodie 
tecum  queror  querarque  dum  vixero ;  et  qui  solari  aHos  inter- 
dum  soleo,  nunc  qua  me  ipsum  ratione  vel  oratione  consoler 

30  non  invenio.  Hinc  ergo  consolandi  desperatio,  hinc  flendi 
pudor,  hinc  ad  utrumHbet  stiH  diffidentia,  sed  supra  omnia 
iUico  te  videndi  spes  silentium  iubet.  Parebo,  tecum  prope- 
diem  fleturus  ex  commodo.  Haec  interea  tibi  flens  ad  fontem 
Sorgiae  dictabam,  notum  proceHarum  animi  mei  portum,  quo 

35  heri  ad  vesperam  solus  fugi,  cum  mane  Rhodani  ad  ripam  rumor 
maestissimus.  me  jnvenjsset.    Vale.    iiii.  Kaleadas  lumi  [1343]. 

lohanni  Columnae  Cardinali.    Fam.  v.  3. 

VT  fidem  frangerem,  et  tibi  utile  et  mihi  prope  necessarium 
fuit.  PoHicitus  me  maritimo  itinere  profecturum,  non 
aHam  ob  causam  nisi  quia  vulgo  iam  persuasum  est  expeditius 
ac  citius  iri  pelago  quam  terris,  navim  conscenderam  apud 
5  Nicaeam  Vari,  quae  prima  ItaHcarum  urbium  ab  occasu  est, 
et  ad  Monoeci  portum  coelo  iam  steUante  perveneram.  Irasci 
tacitus  coepi.  Nam  iUic  die  postero  inviti  mansimus,  saepe 
nequidquam   retentato   abitu ;    postridie   aiicipiti   tempestate 


funem  solvimus,  et  die  toto  iactati  fluctibus  ad  Mauritii 
portum  vix  intempesta  nocte  pervenimus.  Itaque  castrum  10 
ingredi  non  fuit ;  litoreum  hospitium,  nauticum  cubile 
sortitus,  coenam  ut  fames  condiret,  somnum  ut  lassitudini 
deberem,  ibi  indignari  altius  et  ludos  maris  agnoscere.  Quid 
multa  ?  Variis  per  noctem  consiliis  agitatis,  ad  auroram 
statui  praeferre  terrestrem  duritiem  aequoreae  servituti  ...  15 
[He  continues  the  account  of  his  journey  by  land.~\ 

Per  Pisas,  relicta  ad  laevam  Florentia,  Senas  atque  inde 
Perusium  veni ;  inde  Tudertum,  ubi  a  Claravallensibus  tuis 
magno  cum  gaudio  exceptus,  per  Narniam  ipsis  ducibus 
Romam  ingredior  quarto  Nonas  Octobris.  Et  iam  bona  pars  20 
noctis  erat ;  ita  me  hoc  tempore  nocturnum  viatorem  festinatio 
praeceps  fecit.  Visum  est  tamen  magnanimum  gatrem  tuum, 
priusquam  me  quieti  traderem,  invisere.  Deus  bone !  quae 
maiestas  hominis,  quae  vox,  quae  frons,  quae  facies,  quis 
habitus,  quae  in  illa  aetate  vis  animi,  quod  corporis  robur  !  25 
lulium  Caesarem  aut  Africanum  spectare  mihi  visus  sum,  nisi 
quia  utroque  multum  iste  longaevior,  et  tamen  idem  prorsus 
aspectu,  qui  ante  septennium  erat,  dum  eum  Romae  iterum 
dimisi,  vel  qui  ante  annos  duodecim,  dum  eum  apud  Avinionem 
Rhodani  primum  vidi.  Mirum  et  paene  incredibile  !  Vir  30 
unus  Roma  senescente  non  senescit.  Pauca  ibi  (nam  semi- 
nudum  et  iam  in  cubiculum  euntem  illum  repereram)  de  te 
tuisque  rebus  affectu  patrio  percontatus  est ;  cetera  in  diem 
posterum  reiecimus.  Illum  diem  a  mane  ad  vesperam  secum 
egi,  cuius  ne  una,  quidem  hora_iii_sikntip  acta  est.  Sed  de  35 
rehquis  coram.  Mirum  in  modum  exhilaratus  est  adventu 
meo,  sperans,  ut  aiebat,  amicos  vestros  per  industriam  meam 
finem  carceris  ac  miseriae  reperturos ;  quam  senis  spem 
falsam  esse  doleo. 

Ne   enim    te   longius    traham,    Roma    digressus    NeapoHm  40 
veni.    Reginas  adii  et  reginarum  consilio  interfui.     Pro  pudor, 
quale  monstrum  !     Auferat  ab  ItaUco  coelo  Deus  genus  hoc 
pestis.     Putabam   Christum   apud  Memphim   et   Babylonem 


Meccamque   contemni.      Compatior    tibi,    mea    nobilis   Par- 

45  thenope.  Vere  tu  harum  quaelibet  facta  es.  Nulla  pietas, 
nulla  veritas,  nulla  fides ;  horrendum  tripes^  animal,  nudis 
pedibus,  operto  capite,  paupertate  superbum,  marcidum 
deliciis  vidi ;  homunculum  vulsum  ac  rubicundum,  obesis 
clunibus,  inopi  vix  pallio  contectum,  et  bonam  corporis  partem 

50  de  industria  retegentem  ;  atque  in  hoc  habitu  non  solum  tuos 
sed  Romani  quoque  Pontificis  affatus,  velut  ex  alta  sanctitatis 
suae  specula  insolentissime  contemnentem.  Nec  miratus  sum  ; 
radicatam  in  auro  superbiam  secum  fert.  Multum  enim,  ut 
omnium  fama  est,  arca  eius  et  toga  dissentiunt ;   ac  ne  sacrum 

55  nomen  ignores,  Robertus  dicitur  ;  in  illius  Roberti  serenissimi 
nuper-  regis  locum,  quod  unum  decus  aetatis  nostrae  fuerat, 
aeternum  dedecus  Robertus  iste  surrexit.  lam  minus  incredi- 
bile  putabo  e  sepulti  hominis  medulla  nasci  posse  serpentem, 
quoniam  a  sepulchro  regio  aspis  haec  surda  prosiluit.     O  su- 

6o  perum  pudor  !  quisnam  solium  tuum  invasit,  regum  optime  ? 
Sed  haec  jortunae  fides  est,  res  humanas  vertit  pariter  et 
evertit.  Non  fuit  satis  mundo  solem  abstuUsse,  nisi  atras 
insuper  tenebras  attulisset,  et  erepto  rege  unico  non  alter 
qualibet  virtute  inferior  succederet,  sed  haec  atrox  et  immitis 

65  bellua.  .  .  .  \The  denunciation  of  Robert  is  continued.] 

Multi  enim  sunt  tales,  et  fere  omnes  praeter  unum  Cavalli- 
censis  Ecclesiae  praesulem,  Philippum,  qui  solus  pro  deserta 
iustitia  partes  facit.  Sed  quid  faciat  agnus  unicus  in  tanto 
luporum  agmine  ?     Quid  faciat  nisi  quamprimum  fugiat,  si 

70  possit,  et  ovile  suum  repetat  ?  Quod  ipsum  meditari  arbitror, 
scd  miseratione  regni  labentis  et  ultimae  obsecrationis  regiae 
memoria  ceu  geminis  compedibus  detinetur.  .  .  .  [He  asks  for 
Jurther  instruction  on  matters  about  which  he  has  written  in  a 
*  more  secret '  letter^     Ter,  nisi  fallor,  aut  quater  ipsum  car- 

75  ceris  limen  ingressus  (Capuanae  castrum  dicitur),  amicos  tuos 
vidi,  nil  nisi  de  te  sperantes,  quoniam  iustitiam  sibi  suam,  in 
qua  summum  praesidium  esse  debuerat,  damnosam  hactenus 
experti  sunt ;    et  profecto  periculosissimum  est  sub  iniusto 


iudice  iustam  causam  fovere.  .  .  .  [^heir  wealth  increases  the 
hitterness  of  their  enemies.']  80 

.  Vidi  eos  in  compedibus,  O  rem  indignam  !  O  instabilem  ac 
praecipitem  ^fortunae  rotam  !  Ceterum  ut  nihil  illa  captivitate 
deformius,  sic  captivorum  animis  nihil  excelsius  ;  salvo  te, 
spem  optimam  rerum  suarum  habent.  Ego  quod  sperem  nihil 
habeo,  nisi  aHqua  vis  maior  intervenerit ;  si  enim  consilii  85 
clementiam  exspectant,  actum  est ;  squalore  carceris  con- 
sumentur.  Regina  senior,  coniunx  olim  regia,  nunc  miserrima 
viduarum,  miseretur,  ut  dicit,  nihil  amplius  se  posse  con- 
firmans.  Cleopatra  cum  Ptolomaeo  suo  misereri  possent,  si 
Photinus  Achillasque  permitterent.  Ego  haec  video,  quo  ani-  90 
mo  ne  dici  quidem  opus  est.  Sed  quid  agam  ?  Patiendum  est, 
et  quamvis  responsi  certus,  responsum  tamen  etiam  nunc  iussus 
exspecto.    Vale.    Neapoli,  iii.  Kalendas  Decembris  [1343]. 


lohanni  Columnae  Cardinali,    Fam,  v.  5. 

[Insignem  tempestatem  describens . .  .]  [Jfter  the  manner  of 
the  ancient  poets,  he  might  one  day  write  a  foem  on  this  storm 
at  Naples,'] 

.  .  .  Praevenerat  quidem,  mirum  dictu,  instantis  mali  fama, 
religioso  quodam  episcopo  astrorumque  curioso  e  vicina  qua-  5 
dam  insula  aliquot  ante  diebus  periculum  nuntiante  ;    sed  ut 
fere  nunquam  coniecturis  ad  verum  penetrant,  non  maritimum 
sed  terrestrem  motum  praedixerat,  ruiturumque  NeapoH  a.  d. 
septimum  Kalendas  Decembris   1343.     Et  usque  adeo  miris 
cuncta  terroribus  impleverat,  ut^agnaj^ars  populi  peccatorum  lo 
poenitentiae  et   sub   mortem   mutando   vitae  statui   intenta, 
omne  aliud  negotii  genus  abiiceret,  multis  contra  vanos  metus 
irridentibus,  eoque  magis  quod  per  eos  dies  non  parvis  quibus- 
dam    tempestatibus   in   die   erratum,    et    tota   vaticinii   fides 
absumpta  videbatur.     Ego  nec  spei  plenus  nec  timoris,  ut  ad  15 
neutrum  prolapsus,  sic  ad  utrumlibet  pronus  eram,  sed  pronior 
ad  timorem.     Nam  et  fere  hoc  in  rebus  est,  ut  segnius  sperata 


quam    formidata    proveniant,    et    multas    eo    tempore    coeli 
minas  audieram  ac  videram,  quae  gelidis  in  regionibus  habitare 

20  solito,  monstri  instar,  hiemali  frigore  in  metum  ac  paene  in 
religionem  verteram  [sic.]. 

Quid  plura  ?  Nox  aderat,  quam  lux  suspecta  sequebatur  ; 
trepidula  feminarum  turl^a,  periculi  potius  quam"  pudorrs 
memor,  per  vicos  plateasque  discurrere,  atque  ad  ubera  pressis 

25  infantibus  supplex  et  lacrimosa  templorum  liminibus  obversari. 
Trepidatione  igitur  publica  permotus,  prima  vespera  domum 
redii.  Solito  quidem  tranquilHus  coelum  erat ;  qua  fiducia, 
qui  mecum  sunt,  maturius  in  cubiculum  concesserant.  Mihi 
exspectare  visum  est  contemplaturo  qua  luna  fronte  occumbe- 

30  ret ;  erat  autem,  nisi  fallor,  septima.  Institi  igitur  ad  occasum 
spectantibus  fenestris,  donec  eam  obvolutam  nimbis  et  moesta 
facie  ante  medium  noctis  proximus  mons  abscondit.  Tum 
demum  et  ego  lectulum  meum  dilatum  soporem  excepturus 

35  Vix  dum  totus  obdormieram,  cum  repente  horribili  fragore 
non  tantum  fenestrae  sed  murus  ipse,  saxea  testudine  soHdus, 
ab  imis  fundamentis  impulsus  tremit ;  et  nocturnum  lumen, 
sopito  mihi  vigilare  soHtum,  exstinguitur.  Excutimur  stratis 
et  in  locum  somni  vicinae  metus    mortis  ingreditur.      Ecce 

40  autem,  dum  inter  tenebras  alter  alterum  quaerit,  et  beneficio 
dirae  lucis  ostensos  trepidis  invicem  nos  vocibus  cohortamur, 
reHgiosi  viri  quorum  in  aedibus  habitamus,  et  sanctissimus 
eorum  prior,  quem  honoris  causa  nomino,  David,  qui  ex 
more  ad  nocturnas  Christi  laudes  surgebant,  repentino  malo 

45  territi,  crucibusque  ac  sanctorum  reHquiis  armati,  et  alta  voce 
Dei  misericordiam  implorantes.  thalamum,  ubi  ego  eram, 
praelatis  facibus  irrumpunt.  Revixi  tantisper.  Omnes  inde 
ad  ecclesiam  pergimus,  ibique  effusi  multis  cum  gemitibus 
pernoctamus,  cum  iam  iam  adfuturum  iinem  et  ruitura  circum 

50  omnia  crederemus. 

Longius  eam,  si  omnem  iHius  infernae  noctis  horrorem  verbis 
amplecti  veHm  ;     et  quamvis  longe  citra  verum   sistat,   veri 


tamen  fidem  transcendet  oratio.  Quis  imber,  qui  venti,  quae 
fulmina,  quis  coeli  fragor,  quis  terrarum  tremor,  quis  mugitus 
pelagi,  quis  hominum  ululatus  !  Cum  in  hoc  statu  quasi  55 
magicis  carminibus  geminato  noctis  spatio  ad  auroram  vix 
tandem  venissemus,  et  diei  vicinitas  magis  coniectura  animi 
quam  lucis  indicio  appareret,  amicti  sacerdotes  sacra  altaribus 
instaurant,  et  nos^coelum  nondum  intueri  ausi,  in  uda  et  nuda 
circum  tellure  prosternimjir..  60 

Ceterum  cum  iam  haud  dubia,  licet  nocti  similHma,  dies 
esset,  et  omnis  repente  clamor  hominum  superiore  urbis  parte 
siluisset,  sed  de  Htorea  regione  magis  magisque  crebresceret, 
neque  percontando  quid  rei  esset  appareret,  desperatione,  ut 
fit,  in  audaciam  versa,  equos._ascejidimiis.  et  ad  portum  visuri  65 
moriturique  descendimus.  Dii  boni,  quando  unquam  tale 
aHquid  auditum  est  !  Decrepiti  nautae  rem  sine  exemplo 
asserunt,  In  ipso  portus  medio  foedum  ac  triste  naufragium, 
sparsos  aequore  miseros,  et  vicinam  terram  manibus  prendere 
moHentes  unda  saxis  impegerat,  et  ceu  totidem  tenera  ova  70 
disiecerat ;  totum  eHsis  et  adhuc  palpitantibus  refertum 
£^daveribus  Htus  erat.  Huic  cerebrum,  iUi  praecordia  fluebant. 
Haec  inter,  tantus  virorum  strepitus  tantaque  muHerum 
eiulatio,  ut  maris  coeHque  fragorem  vincerent.  Accedebat 
aedium  ruina,  quarum  multas  funditus  violentior  J[uctus  75 
evertit,  cui  nuHus  die  iUo  Hmes,  nuUa  vel  humanae  manus 
•  reverentia  vel  naturae ;  statutos  fines  et  Htora  consueta 
transcenderat.  Et  tam  moles  iUa  ingens  studio  hominum 
aggesta,  quae  *  obiectu  laterum  ',  ut  ait  Maro,  *  portum  eflScit,' 
quam  omnis  vicina  mari  regio  undis  obruta,  et  ubi  planum  80 
siccis  pedibus  iter  fuerat,  periculosa  navigatio  facta  erat.  .  .  . 
\>  \He  describes  the  appearance  of  the  sea,  and  the  fassage  of  the 
Queen  through  the  crowd.^ 

Tres  MassiHensium  longas  naves,  quas  galeas  vocant,  quae 
Cypro   reduces,   et   tot   maria  emensae  mane  navigaturae  in  85 
anchoris  stabant,  iUacrimantibus  universis,  nemine  autem  ferre 
auxiHum  valente,  fluctibus  mergi,  nautarum  atque  vectorum 


ne   uno   quidem   salvo,  xi^i^ius.     Aliae   quoque   maiores   et 
omnis  generis  naves,  quae  in  portum  velut  in  arcem  tutissimam 

90  confugerant,  pari  fine  consumptae  sunt.  Vna  de  tam  multis 
sola  superfuit  onerata  latronibusj  quibus  iustum  supplicium*. 
remissum  erat,  ut  in  expeditionem  Siculam  mitterentur,  et 
huic  gladio  erepti  in  illos  inciderent.  Horum  ingens  quaedam 
et  fortissima  et  taurinis  coriis  armata  navis,  cum  usque  sub 

95  occasum  solis  vim  pelagi  pertulisset,  tandem  et  ipsa  vinci 
coeperat.  Illi  vero  undique  fatiscenti  carinae,  supremis  urgenti- 
bus  periculis,  occurrunt.  Erant  enim,  ut  aiunt,  quadringenti 
numero,  turba  classi,  nedum  navigio,  sufficiens,  et  erant  viribus 
poUentes,  et  qui  a  morte  liberati  nil  iam  gravius  formidarent, 

100  eoque  pertinacius  atque  animosius  obsisterent.  Itaque  dum 
differunt,  sensimque  merguntur,  usque  ad  proximae  noctis 
partem  naufragium  traxere ;  tum  victi,  desertis  armis,  in 
superiora  navis  eruperant.  Dum  ecce  praeter  spem  et  coeli 
vultus  serenari  et  fessi  maris  ira  lentescere  coepit.    Ita  cunctis 

105  pereuntibus,  pessimi  omnium  evasere,  sive  quia  '  servat  multos 
fortuna  nocentes ',  ut  Lucanus,  sive  quia  *  diis  aliter  visum  est ', 
ut  Virgilius  ait,  sive  ut  intelligi  detur,  illos  inter  mortis  pericula 
tutiores  quibus  vilior  vita  est. 

Haec  hesternae  historiae  summa  est,  quae  ne  frustra  digitos 

iio  meos  auresque  tuas  detinuerit,  quamvis   humanorum  discri- 

minum  amplam  praeferat  materiam,  de  quibus  multa  quidem 

saepe,  sed  pro  rei  qualitate  pauca,  semper  a  sapientibus  dici 

solent,  hoc  unum  mihi  certe  praestiterit,  ut  te  obsecrem,  ne 

.  me  unquam  amplius  vitam  ventis  ac  fluctibus  credere  iubeas. 

115  Hoc  enim  est  in  quo  neque  tibi  neque  Romano  Pontifici  neque 
patri  meo,  si  ad  lucem  redeat,  parere  veHm.  .  .  .  [He  dilates  on 
lhe  dangers  of  the  sea.]  Vale.  Neapoli,  vi.  Kalendas  Decembris 


lohanni  Columnae  Cardinali.    Fam,  v.  6. 

ABSOLVI  gravibus  occupationum  laqueis  sperabam,  et 
/xsuccessisset,  ut  arbitror,  nisi  constrictos  pietate  animos 
serpens  ille  tabificus  resolvisset.  Non  ore  Psyllus  promptius 
quam  ego  aure  virus  agnovi.  Institi  occurrere,  sed  iam  vereor 
ne  letale  malum  sit ;  retentabo  tamen,  donec  ullae  spei  reliquiae  5 
supersunt.  Et  forsan  heri  ad  vesperam  vel  repulsae  gratiam 
meruissem,  nisi  consilium  diremisset  festinata  nox,  et  domum 
maturius  coegisset  immedicabilis  aegritudo  huius  urbis,  quae 
multis  in  rebus  praeclarissima,  unum  hoc  obscurum  habet  et 
obscoenum  et  inveteratum  malum.  Nocturnum  iter  hic,  non  10 
secus  atque  inter  densissimas  silvas  anceps  ac  periculis  plenum 
est,  obsidentibus  vias  nobilibus  adolescentibus  armatis,  quorum 
licentiam  nulla  unquam  vel  patrum  disciplina  vel  magistratuum 
auctoritas  vel  regum  maiestas  atque  imperium  frenare  quivit. 

Quid  autem  miri  est,  si  quid  per  umbram  noctis  nullo  teste  15 
petulantius  audeant,  cum,  luce  media,  inspectantibus  regibus 
ac  populo,  infamis  ille  gladiatorius  ludus  in  urbe  Itala  cele- 
bretur   plusquam    barbarica   feritate  ?      Vbi   more   pecudum 
sanguis  humanus  funditur  et  saepe  plaudentibus  insanorum 
cuneis,  sub  oculis  miserorum  parentum  infelices  filii  iugulantur,  20 
iuguloque  gladium  cunctantius  excepisse  infamia  summa  est, 
quasi  pro  republica  aut  pro  aeternae  vitae  praemiis  certetur. 
Illuc  ego  pridem  ignarus  omnium  ductus  sum  ad  locum  urbi 
contiguum,  quem  Carbonariam  vocant,  non  indigno  vocabulo, 
ubi  sciHcet  ad  mortis  incudem  cruentos  fabros  denigrat  tan-  25 
torum  scelerum  officina.    Aderat  Regina  et  Andreas  Regulus, 
puer  alti  animi,  si  unquam  dilatum  diadema  susceperit.    Aderat 
omnis  NeapoHtana  militia,  qua  nuUa  comptior,  nulla  decentior. 
Vulgus  certatim  omne  confluxerat.    Ego  itaque  tanto  concursu, 
tantaque  clarorum  hominum  intentione  suspensus,  ut  grande  30 
aliquid  visurus,  oculos  intenderam  ;  dum  repente,  quasi  laetum 
quiddam  accidisset,  plausus  inenarrabilis  ad  coelum  toUitur. 

2548  D 


Circumspicio  et  ecce  formosissimus  adolescens  rigido  mucrone 
transfossus  ante  pedes  meos  corruit.    Obstupui,  et  toto  corpore 

35  cohorrescens,  equo  calcaribus  adacto,  tetrum  atque  tartareum 
spectaculum  effugi,  comitum  fraudem,  spectatorum  saevitiam 
et  lusorum  infamiam  identidem  accusans.  Haec  gemina  pestis, 
pater  optime,  quasi  per  manus  tradita  a  maioribus  ad  posteros 
semper  crescendo  pervenit,  eoque  progressa  est  ut  iam  dignitatis 

40  ac  libertatis  nomen  habeat  licentia  delinquendi. 

Sed  de  his  hactenus.  Nam  et  tragicum  opus  est,  et  multa 
super  his  inter  obstinatos  cives  iam  perdidi.  Minime  vero 
mirabere  amicos  tuos,  tanto  avaritiae  praemio  proposito,  in  ea 
urbe  vinctos  esse,  in  qua  hominem  innoxium  occidere  ludus  est ; 

45  quam  licet  unam  ex  omnibus  Virgilius  dulcem  vocat,  non  inique 
tamen,  ut  nunc  est,  Bistonia  notasset  infamia.  *  Heu  fuge 
crudeles  terras,  fuge  litus  avarum  1 '  Ego  quidem  et  de  hac, 
pater,  dictum  illud  accipiam,  et  nisi  aliud  audieris,  ante  triduum 
vel  infectis  rebus  effugisse  me  credito  in  Cisalpinam  primum 

50  Galliam,  inde  in  Transalpinam,  et  ad  te,  qui  omne  tempus, 
omne  mihi  praeter  aequoreum  delectabile  iter  facis.  Vale. 
Neapoli,  Kalendis  Decembribus  [1343]. 

Barbato  Sulmonensi,    Fam.  v.  10. 

VT,  more  nostro,  fortunas  laboresque  meos  tecum  partiar 
est  animus.  Ad  Parmam  bellum  constitit,  ut  nosti. 
Circumsistimur  et  magnis  non  Liguriae  tantum  sed  prope 
totius  Italiae  motibus  intra  unius  urbis  ambitum  coarctamur ; 
S  non  quod  animus  nostris  [ad  pugnam]  desit,  quod  saepius  ani- 
mosa  eruptione  testati  sunt,  sed  ea  hostis  astutia  est,  ut  nec  pacis 
nec  proeUi  viam  pandat.  Durando  vincere  et  debihtare  animos 
lentae  obsidionis  taedio  confidit.  Itaque  iam  saepe  variante 
fortuna  idem  ipse  qui  obsidebat  obsessus  est ;  necdum  certus 
10  est  exitus.  Ceterum  summis  utrinque  viribus  res  agitur,  et, 
nisi  fallor  augurio,  summus  fatorum  dies  acceleratur.  Nutat 
animus  ac  neutram  in  partem  totus  inclinat ;   ex  quo  declinare 


studet  et  inanem  spem  et  supervacuam  pavorem.  In  hoc  statu 
non  iam  paucorum  nos  dierum,  sed  multorum  mensium  premit 
obsidio,  inter  calamitates  bellicas  haud  ultima.  15 

His  ita  se  habentibus,  subiit  nuper  desiderium  jihertatis, 
quam  omnibus  votis  exposcere,  omni  studio  amplecti,  postremo, 
quam  terra  marique  fugientem  sequi  soleo.  Subierat  iam  ante 
cupiditas  Transalpini  Heliconis,  quoniam  Italus  HeHcon  bellis 
ardebat ;  ita  ergo  hinc  odio,  hinc  desiderio  agebar.  Sed  quid  20 
agerem  ?  Quae  ducit  ad  occasum  via,  prorsus  inaccessibilis 
facta  erat.  Vertor  ad  orientem;  etsi  enim  omnia  hostium 
plena  essent,  tutior  tamen  brevis  transitus,  quam  ille  ingens 
per  Etruriam  circuitus  visus  est.  Quid  multa  ?  Inter 
hostium  stationes  cum  paucis  egressus  septimo  Kal.  Martias  25 
abeunte  sole  carpo  iter.  Cum  prope  Rhegium,  inimicam  urbem, 
sub  nocte  media  pervenissem,  repente  latronum  manus  ex 
insidiis  erumpit,  magno  mortem  clamore  denuntians.  Non 
erat  consiHi  facultas ;  tempus,  locus  et  circumfusus  hostis 
suspectissima  omnia  faciebant ;  pauci  inermes,  improvidi  quid  30 
adversus  plures  armatos  ad  scelus  instructos  facerent  ?  Vna  in 
fuga  atque  in  tenebris  spes  erat.  '  Diffugiunt  comites,  et  nocte 
teguntur  opaca.' 

Ego  etiam,  fateor,  me  ipsum  morti  et  circumsonantibus  telis 
eripui ;    dumque  iam  omne  discrimen  evasisse  crederem  (quid,  35 
oro  te,  usquam  tutum  homini  est  ?)  seu  fossae  seu  trunci  forte 
seu  saxi  obice,  nihil  enim  prorsus  cernere  sinebat  iUius  nubilosae 
caecaeque  noctis  obscuritas,  ^uus  ipse  fidissimus,  vector  meus, 
cernuus  ad  terram  ruit  tanto  impetu  ut  confractus  ac  paene 
inanimatus  sim.     ColHgo   tamen  in  extremis  animum  et  as-  40 
surgo  ;    quique,  multis  iam  diebus  interiectis,  ad  os^mamini. 
referre  nqndum  valeOj  tunc  sublevante  metu  in  equum  resilui. 
E  sociis  pars  domum  rediit,  pars  vago  errore  circumacta  ince- 
ptum  non  deseruit.  Duo  viarum  duces,  coeH  ac  terrarum  indiciis 
amissis,  fessi  ac  trepidi  inter  avia  subsistere  coegerunt.     Vnde,  45 
ne  quid  terrificum  deesset,  inimicorum  vigilum  voces  vicinis 
nescio  quibus  ex  moenibus  audiebantur,     A4  haec  et  saeva 

D  2 


grandine   mixtus   imber   accesserat,   et   inter   crebra   tonitrua 
famosioris  assiduus  timor  mortis. 

50  Longa  erit  historia,  si  eam  per  singula.  IUam  ergo  vere 
Tartaream  noctem  sub  dio  humique  iacentes  egimus,  cum 
interea  magis  magisque  laesi  brachii^  tumor  ac  dolor  ingrave- 
sceret.  Non  herbosus  caespes  ad  somnum,  non  frondosae  ramus 
arboris  aut  cavae  rupis  fornix,  sed  nuda  tellus,  aer  turbidus,  et 

55  iratus  lupiter,  hominum  simul  ac  ferarum  metus,  atque  inter 
tot  aspera  corpus  invalidum.  Vnum,  quod  miraberis  forsan 
et  misereberis,  solatii  genus  in  tantis  difficultatibus  fuit ;  equis 
medio  calle  transversis  pro  tentorio  usi  sumus,  et  illorum  terga 
procelHs  obiecimus,  qui  paulo  ante  frementes  ac  rapidi,  mox 

60  taciti  et  immobiles,  non  sine  quodam  quasi  miseriae  suae  sensu^ 
geminum  nocte  illa  nobis   obsequium  praebuerunt.     Sic  ad 
auroram  laborando  ac  trepidando  pervenimus.     Vbi  primum 
semitam   inter   vepres   vicinae   lucis   dubius   fulgor   ostendit, 
praepropere  suspecta  loca  reliquimus,  et  amici  oppidi,  Scandia- 

65  num  vocant,  moenibus  excepti,  didicimus  nocte  tota  magnam 
equitum  ac  peditum  catervam  circa  muros,  ut  nos  exciperent 
in  insidiis,  latuisse,  pauloque  ante  nostrum  adventum  pulsam 
tempestatibus  abiisse.  I  nunc  et  negare  aude,  magnum  ali- 
quid  esse  fortunam,  quae  et  consilia  in  perniciem  et  errores  in 

70  salutem  vertere  potens  est.  Ludo  tecum,  Barbate  carissime. 
De  fortuna  enim  iudicium  meum  tenes ;  formidabile  nomen  est. 
Vtcumque  se  res  habeat,  profuit  error  viae,  profuit  procella, 
peiora  maHs  evasimus. 

IUic  ergo  cum  iam  illuxisset,  celatum  casum  meum,  non  sine 

75  multis  comitum  lacrimis,  aperio,  et  quoniam  ne  ibi  quidem  tuta 
videbatur  mora,  alligatus  pro  tempore,  montano  calle  Mutinam, 
inde  luce  proxima  Bononiam  veni.  Hic  tibi  praeter  soHtum 
aHenis  digitis  ista  perscribo,  ne  aut  meo  aut  rerum  statui  fides 
desit.    Circa  curam  corporis  fit,  quantum  humano  ingenio  fieri 

80  potest ;  spes  est  potius  certa  quam  velox.  Aestatis  opem 
medici,  ego  Dei  omnipotentis  auxiHum  exspecto.  Interim 
torpens  mihi  dextra  non  obsequitur ;  animus  fit  promptior  in 
adversis.    Vale.    v.  Kalendas  Martias,  Bononiae  [1345]. 


Clementi  VI,  Pontifici  Maximo,    Fam.  v.  19. 

FEBRIS  tuae  nuntius,  beatissime  pater,  tiemorem  membris 
meis  et  horrorem  attulit.  Nec  idcirco  blandiloquens  aut 
similis  dicar  illi,  de  quo  Satyricus  ait  :  *  Flet  si  lacrimas  con- 
spexit  amici,'  et  iterum  :  '  Si  dixerit  aestuo,  sudat,'  sed  illi 
potius  qui,  ut  ait  Cicero,  de  salute  populi  Romani  extimescebat,  5 
in  qua  etiam  suam  inclusam  videbat.  Mea  quidem  ac  mul- 
torum  salus  in  tua  salute  fundata  est.  Non  igitur  simulatus  est 
tremor,  neque  enim  alieno  periculo  permoveor,  sed  proprio. 
Omnes  qui  de  te  pendemus  et  in  te  speramus,  te  aegrotante 
sani  forte  videmur,  sed  non  sumus.  Verum  quia  tum  semper,  10 
tum  praecipue  in  hoc  statu  brevem  decet  esse  sermonem,  qui 
in  divinas  aures  humano  ore  transfunditur,  pauca  tibi  nunc 
animo  affusus  et  venerabundus  loquar. 

Lectum   tuum   obsessum   medicis   scio ;    hinc   prima   mihi 
timendi  causa  est.    Discordant  enim  de  industria,  dum  pudet  15 
novi   nihil   afferentem   alterius   haesisse   vestigiis.      *  Nec   est 
dubium,'  ut  eleganter  ait  Plinius,  *  omnes  istos  famam  novitate 
aliqua  aucupantes,  animas  statim  nostras  negotiari,  et  in  hac 
sola  artium  evenire,  ut  cuicunque  se  medicum  profitenti  statim 
credatur,  cum  sit  periculum  in  nullo  mendacio  maius.     Non  20 
tamen  illud  intuemur,  adeo  blanda  est  sperandi  pro  se  cuique 
dulcedo.    Nulla  praeterea  lex  quae  puniat  inscitiam  capitalem, 
nuUum    exemplum    vindictae ;     discunt    periculis    nostris    et 
experimenta  per  mortes  agunt,  medicoque  tantum  hominem 
occidisse  impunitas  summa  est.'    Horum  turbam  velut  inimi-  25 
corum  aciem,  clementissime  pater,  intuere.    Instruat  te  illius 
infausti  epigrammatis  memoria  inscribi  iubentis  in  sepulchro 
hoc  solum  :   *  Turba  medicorum  perii.' 

In    aetatem    nostram    potissime    videtur    incidisse    illud 
M.  Catonis  senis  vaticinium,  quandoque  Graeci  ad  nos  lit-  30 
teras  suas  ac  praesertim  medicos   transmisissent,  omnia   cor- 
rupturos.    Sed  quia  iam  sine  medicis  vivere  non  audemus,  sine 
quibus  tamen  innumerabiles  nationes  forte  melius  atque  salu- 


brius  vivunt,  et  populus  Romanus  aetate  florentissima,  eodem 

35  teste  Plinio,  ultra  sexcentesimum  annum  vixit,  vnum  tibi  de 
multis  elige,  non  eloquentia,  sed  scientia  et  fide  conspicuum. 
lam  enim  professionis  suae  immemores  et  dumetis  propriis  exire 
ausi,  poetarum  nemus  et  rhetorum  campum  petunt,  et  quasi 
non  curaturi,  sed  persuasuri  circa  miserorum  grabatulos  magno 

40  boatu  disputant,  atque  illis  morientibus  Hippocraticos  nodos 
Tulliano  stamine  permiscentes,  sinistro  quamvis  eventu  super- 
biunt,  nec  rerum  effectibus  sed  inani  verborum  elegantia 
gloriantur.  Ac  ne  quid  a  me  hodie  fictum  medici  tui  putent, 
quem  saepe  nomino  Plinium,  quod  is  et  de  medicinis  multa 

45  et  de  medicis  plura  quam  quisquam  et  veriora  diceret,  in 
omnibus  fere  huius  epistolae  partibus  ducem  habui.  Ipsum 
ergo  audiant.  '  Palam,'  inquit,  *  est  ut  quisque  inter  istos 
loquendo  poUeat,  imperatorem  illico  vitae  nostrae  necisque 

50  Sed  ego  longius  quam  destinaveram,  metu  calamum  urgente, 
provectus  sum.  Vt  vero  iam  desinam,  medicum  non  consilio 
sed  eloquio  poUentem  velut  insidiatorem  vitae,  sicarium  aut 
veneficum  vitare  debes.  Huic  quidem  iure  optimo  dici  potest, 
quod  loquaci  coquo  Plautinus  ille  senex  in  Aulularia  :    '  Abi, 

S5  opera  huc  conducta  est  vestra,  non  oratio.'  Ad  haec  et  exactam 
tui  custodiam  et,  quae  ad  salutem  corporis  miris  modis  adiuvant, 
spem  bonam  ac  Jaetum  animum  habeto,  si  te,  si  nos  omnes,  si 
tecum  aegrotantem  Ecclesiam  salvam  cupis.  Vale.  iii.  Idus 
Martii  [1352]. 

lohanni  Columnae  a  San  Fito.    Fam,  vi.  2. 

DEAMBVLABAMVS  Romae  soli ;    meum  quidem  obam- 
bulandi   peripateticum    morem   nosti.     Placet_;._naturae 
moribusque   meis   aptissimus   est..     Ex  opinionibus   quaedam 
placent,  aliae  autem  minime  ;    non  etenim  sectas  amo,  sed 
5  verum.     Itaque  nunc  Peripateticus,  nunc  Stoicus  sum,  inter- 
dum  Academicus,  saepe  autem  nihil  horum,  quotiens  quidquam 

lOHANNI    COLVMNAE    A   SAN    VITO     39 

occurrit  apud  eos,   quod  ygrae  ac   beatificae  fidei  adversum 
suspectumve  sit.     Ita  enim  philosophorum  sectas   amare   et 
approbare  permittitur,  si  a  veritate  non  abhorrent,  si  nos  a 
nostro   principali   proposito   non   avertunt.      Quod   ubi   forte  10 
tentaverint,  seu  ille  sit  Plato,  seu  Aristoteles,  seu  Varro,  seu 
Cicero,  libera  contumacia  contemnantur  omnes  atque  calcentur. 
NuUa   disputationum   argutia,   nuUa   verborum  lenitas,   nulla 
nominum  nos  tangat  auctoritas.     Homines  fuerunt ;  quantum 
humana  inquisitione  fieri  potuit,   et   notitia  rerum   docti  et  15 
eloquio  clari  et  naturali  ingenio  felices,  sed  supremi  et  ineffa- 
bilis  obiecti  privatione  miserabiles  ;    et  ut,   qui  viribus  suis 
fiderent  veramque  lucem  non  requirerent,  caecorum  in  morem 
saepe  lapsi,  saepe  ad  lapidem  offendentes.     Itaque  sic  illorum 
miremur  ingenia,  ut  ingenii  veneremur  auctorem  ;   sic  illorum  20 
compatiamur    erroribus,    ut    nostrae    gratiae    gratulemur    et 
cognoscamus  nos  gratuito  sine  ullis  meritis  honoratos  praela- 
tosque  maioribus  ab  illo,  qui  arcanum  suum,  quod  sapientibus 
abscondit,  parvulis  revelare  dignatus  est.  .  .  .  \JVe  are  to  he 
Christians  before  everything.    Without  Christ  learning  can  never  25 
hring  happiness."] 

Haec  incidenter,  quantum  locus  iste  capere  visus  est, 
dixerim.  Procedo.  Vagabamur  pariter  in  illa  urbe  tam  magna, 
quae  cum  propter  spatium  vacua  videatur,  populum  habet 
immensum  ;  nec  in  urbe  tantum  sed  circa  urbem  vagabamur,  30 
aderatque  per  singulos  passus  quod  linguam  atque  animum 
excitaret.  .  .  .  \He  recalls  the  historical  associations  and  monu- 
ments  of  the  city.^ 

Sed  quo  pergo  ?  Possumne  tibi  in  hac  parva  papyro  Romam 
designare  ?  Profecto  si  possim,  non  oportet.  Nosti  omnia,  35 
non  quia  Romanus  civis,  sed  quia  talium  in  primis  rerum 
curiosissimus  ab  adolescentia  fuisti.  Qui  enim  hodie  magis 
ignari  rerum  Romanarum  sunt  quam  Romani  cives  ?  Invitus 
dico,  nusquam  minus  Roma  cognoscitur  quam  Romae^;  qua  in 
re  non  ignorantiam  solam  fleo  (quamquam  quid  ignorantia  40 
peius  est  ?)  sed  virtutum  fugam  exiliumque  multarum.     Quis  1 

40     lOHANNI    COLVMNAE   A   SAN   VITO 

enim  dubilare  potest,  quin  ilico  surrectura  sit,  si  coeperit  se 
Roma  cognoscere  ? 

Sed  haec  alterius  temporis  est  querela.    Solebamus  ergo  post 

45  fatigationem,  quam    nobis   immensa    urbs    ambita  pepererat,^ 
saepius  ad  Thermas  Diocletianas  subsistere,  nonnunquam  vero 
supra    testudinem    illius    magnificentissimae    olim    domus    as- 
cendere,  quod  et  aer  salutaris  et  prospectus  liber  et  silentium 
ac   votiva   solitudo   nusquam    magis.       Ibi   de    negotiis    nihil 

5«  omnino,  nihil  de  re  familiari  nihilque  de  republica,  quam  semel 
flevisse  satis  est ;  et  euntibus  per  moenia  fractae  urbis,  et  illic 
sedentibus  ruinarum  fragmenta  sub  oculis  erant.  Quid  ergo  ? 
Multus  de  historiis  sermo  erat,  quas  ita  partiti  videbamur,  ut 
in  novis   tu,  in   antiquis   ego  viderer   expertior,   et   dicantur 

55  antiquae  quaecumque  ante  celebratum  Romae  et  veneratum 
Romanis  principibus  Christi  nomen,  novae  autem  ex  illo  usque 
ad  hanc  aetatem.  Multus  quoque  de  illa  parte  ^hilosophiae 
quae  mores  instruit ;  hinc  nacta  cognomen.  Interdum  vero 
de  artibus  et  de  earum  auctoribus  atque  principiis. 

6o  Itaque  die  quodam,  dum  in  eam  mentionem  incidissemus, 
flagitasti  ut  dicerem  explicite,  unde  putarem  liberales  et  unde 
mechanicas  initium  habuisse,  quod  carptim  ex  me  audieras. 
Feci  quod  iubebas  haud  duriter,  quod  hora  diei  et  vacuitas 
inutilium   curarum   et   ipse   locus   hortabatur,   ut   sermonem 

65  longiusculum    ordirer,    et    attentio    tua   rem    tibi   admodum 
placere  indicio  erat.     Testatus  sum  tamen  me  nihil  novum, 
nihil  fere  meum  dicere,  immo  vero  nihil  alienum.    Omnia  enim 
imdecunque  didicimus  nostra  sunt,  nisi„forsan  abstulerit .  ^a^ 
nobis  oblivio.     Quaeris  nunc,  ut  quod  illo  die  dixi  repetam  ac 

70  litteris  mandem.  Multa,  fateor,  dixi,  quae  si,  non  mutatis 
verbis,  dicere  cupiam,  non  possim.  Redde  mihi  illum  locum, 
illud  otium,  illam  diem,  illam  attentionem  tuam,  illam 
ingenii  mei  venam ;  potero  quod  unquam  potui.  Sed  mutata 
sunt  omnia,  locus  abest,  dies  abiit,  otium  periit,  pro  facie  tua 

75  mutas  litteras  aspicio.  Ingenio  meo  relictarum  a  tergo  rerum 
fragor  officit,  qui  adhuc  in  auribus  meis  tonat,  quamvis  ob  hoc 


ipsum  in  primis  inde  diffugerim,  ut  tibi  liherius  responderem. 
Parebo  tamen  ut  potero.  Possem  te  ad  antiquos  et  ad  modernos 
mittere,  a  quibus  quod  poscis  accipies  ;  sed  ne  ita  me  liberem 
providisti,  dum  rogas  ut  dicam  meis  verbis,  quidquid  id  est,  80 
quod,  ut  ais,  tibi  omnia  ex  ore  meo  cum  gratius,  tum  clarius 
sonent.  Gratiam  habeo,  sive  ita  se  res  habet,  sive  ita  ut  ac- 
cendas  animum  dicis.  Accipe  igitur  quod  tunc  dixi,  verbis 
forte  aliis  sed  eadem  profecto  sententia. 

Verum  quid  agimus  ?    Nam  et  non  parva  res  est,  et  epistola  85 
haec  abunde  crevit  et  nondum  coepimus,  et  diei  huius  extre- 
mum  est.    Vis  parumper  digitis  meis  atque  oculis  tuis  parcam  ? 
Differamus    quod   restat   in  proximum  diem,  et  laborem  et|)H«;sA^) 
epistolam  partiamur,  nec  eadem  papyro  res  diversissimas  invol- 
vamus.    Sed  quid  rursum  cogito  ?    Quidve  polliceor  tibi  diem  9° 
proximum  epistolamque  alteram  ?    Nec  diei  unius  opus  est  nec 
epistolare  negotium  ;  librum  exigit,  quem  non  prius  aggrediar, 
si  tamen  curis  maioribus  non  retrahor  atque  distrahor,  quam 
in  solitudinem  meam  me  fortuna  revexerit.     Ibi  enim,  non 
alibi,  meus  sum  ;  ibi  meus  est  calamus,  qui  nunc  passim  rebellat  95 
et  recusat  imperium,  molestissimis  occupationibus  meis  fretus. 
Ita  ille  qui  ex  otio  meo  iuge  negotium  habet,  ex  negotio  sibi 
otium  quaerit,  et  quasi  impius  servus  ac  contumax,  domini 
laborem  in  requiem  suam  trahit.    Vbi  vero  primum  fines  meos 
attigero,  suum  ipse  iugum  subeat  cogam,  et  de  eo  quod  quaeris  100 
seorsum  singulari  libro,  quid  aliorum  scriptis,  quid  meis  con- 
iecturis  assequor,  scribam.    Sane  ut  familiares  epistolas  ludens 
et  in  ipso  maxime  viarum  discursu  tumultuque  rerum  scribere 
soleo,  §ic  ad  scribendum  librps  solitaria  quiete  dulcique  ptio  et 
magno  nec  interrupto  silentio  opus  est.     Vale.     11.  Kalendas  105 
Decembres ;   ex  itinere.     [1338?] 


Barbato  Sulmonensi.    Fam.  vii.  i. 

1NTER  multifidas  quibus  obsideor  curas  illa  non  ultima  est, 
quam  ex  rerum  tuarum  exspectatione  concipio.  Quid  enim 
mihi  Barbato  meo  clarius  ?  Quid  dulcius  ?  Anxia  res  jmor, 
credula,  timida,  sollicita,  omnia  circumspiciens  et  vana  etiam 
5  ac  secura  formidans.  Ecce  quod  semper  timui,  ecce  quod 
semper  scripsi,  ecce  quod  quotidie  dicebam,  non  poterat  tam 
foedum  facinus  impunitum  esse  ;  et  est  ultio  haec  aliquanto 
serior  quam  putavi.  Verte  autem,  Deus^  iram  tuam  in  auctores 
scelerum  et  noxia  capita  digno  supplicio  feri ;   parce  piis,  parce 

lo  fidelibus.  Quid  insons  meruit  plebecula,  quid  sacra  tellus 
Ausonia  ?  Ecce  iam  pulvis  Italicus  gressu  quatitur  barbarico, 
et  victores  olim  gentium,  nunc  heu !  vincentium,  praeda  sumus, 
sive  id  peccata  nostra  meruere,  sive  iniquum  et  triste  sidus 
aliquod   adverso    numine    nos    exercet,    sive,    in    quod   magis 

15  inclinor,  integri,   nunc  scelestis  additi,   criminibus  plectimur 
alienis.     Sed   absit   ut   Italiae  metuam,  a  qua  rebelles  potius- 
quod  metuant  habebunt,   dum   nuper  urbi  reddita   potestas 
tribunicia   vigebit,  et  caput  nostrum    Roma  non  aegrotabit. 
Pars  Italiae  sollicitum  habet,  illa  videlicet  quae  olim  Magna 

20  Graecia  dicebatur  ;  Brutius,  Calaber  atque  Apulus,  nunc 
Laboris  Regio  atque  olim  praepotens  Capua,  nunc  regina  urbium 
Parthenope.  In  has  terras  amoenissimas  ab  asperrimis  Danubii 
ripis  praeceps  ruit  exercitus,  et  coeli  nostri  serenitatem  foedis 
nubibus    involvit   ab   Aquilone   oriens    procella,    quae    vereor 

2s  ne,  dum  resporisum  tuum  operior,  cum  ingenti  fragore  de- 

Sic  omnia  iam  in  extremum  adducta  referuntur.  lam 
Sulmonem  primo  belli  impetu  calcatum  in  ditionem  hostium 
pervenisse    fama   est.      Heu    generosum    oppidum,    tuam    et 

3oNasonis  patriam,  quibus  prosequar  lamentis  ab  his  hodie 
possessam,  inter  quos  ille  morte  gravius  ^putavit  exihum  !  Qui 
autem   adeo  miserabiliter  non   tam   de   exiHo   quam   de  loco 


exilii  questus  est,  ut  librum  non  exiguum  texeret  querelarum, 
quid  dicturus  fuisset,  si  Istri  populos  et^d  genus  hominum  qui, 
qua  vagus  Sarmata  et  arcitenens  Getes  nivosis  oberrant  coUibus,  35 
ad  occupandam  armis  patriam  suam  venturos  ullo  tempore  prae- 
vidisset,  ad  quos  se  Caesaris  imperio  proficisci  tam  iniquo  tulit 
animo,  ut  nihil  aliud  flere,  nihil  aliud  deprecari,  nihil  aliud 
loqui  posset  ?     Te  vero,  frater,  quid  nunc  dicere  arbitrer  ista 
cernentem,  quae  nec  ^go  praesentia  sine  lacrimis  audio,  nec  40 
jlle  futura   sine  gemitu    cogitasset  ?     O  feliciora  iam  saltem 
Nasonis  ossa  externa  tellure  obruta,  quam  si  patriae  pyramidis 
honore    condita   huius    temporis   hidibrio    servarentur.      lam 
tranquiUiora    dixerim    sepulchra    inter    Istrum    et    Hypanem 
quam  inter  Lirim  et  Vulturnum.    IlHnc  barbari  magno  agmine  45 
diffugiunt,  huc  irrumpunt. 

At  ego,  dum  dolorem  animi  sequor,  propositum  excessi  et 
evehebar  longius,  nisi  me  exspectans  et  crebro  interpellans  hic 
nuntius  revocasset.    Igitur  unde  discesseram  revertor.    Magno 
super  te  pavore  torqueor,  sed  nihil  in  me  quod  ipse  noverim  50 
consilii  est,  nihil  auxiHi ;    quia  tamen  plus  interdum  aliqui 
possunt  quam  se  posse  confidunt,  si  quid  in  me  opis  agnoveris, 
iure  tuo  utere.     Gratiam,  fateor,  non  mediocrem  apud  Tri-  ^. 
bunum,  stirpe  humili  sed  excelso  virum  animo  propositoque, 
et  apud  populum  Romanum  habeo,  jiullis  profecto  meis  meritis  ;  55 
sed  Deus  mihi  malorum  odia  bonorum  benevolentia  compen- 
savit ;  non  quod  vel  illis  nocuerim,  vel  his  profuerim,  vel  malus 
esse  desierim  vel  sim  bonus ;    sed  quia  malos  odisse,  bonos 
amare  disposui,  et  ab  illorum  turba   ad   horum    paucitatem 
saepe  transfugere  volui,  si  datum  esset,  et  volo,  -si  dabitur.     Si  60 
quid  igitui^in  praesenti  discrimine  apud  praefatos  Tribunum 
ac  populum  prodesse  tibi  intercessio  mea  potest,  ecce  animus 
et  calamus  praesto  sunt.    Est  mihi  praeterea  in  longinquo  et  ab 
his  motibus  securo  Italiae  tractu  domus,  parva  quidem.,  sed 
iiduobus    unum   animum  habentibus  nulla  domus  angusta  es^r^s^'^ 
Nullae  illam  damnosae  divitiae,  sed  [nec]  paupertas  nec  cupidi- 
tas,  libelli  autem  innumerabiles  inhabitant.     Haec  modo  nos 


exspectant,  me  ab  occidente  reversurum,  quem  iam  biennio 
abfuisse  conqueritur,  te  ab  oriente,  si  fata  cogerint,  et  si  libuerit, 

70  venturum.  Quid  tibi  praeter  haec  offeram  non  habeo.  Domus 
autem,  ad  quam  invito  te,  ubi  sit  nosti,  in  loco  salubri  et  terrori- 
bus  vacuo  et  pleno  gaudiis  et  studiis  opportuno.  Tu  quidquid 
consilii  ceperis,  ad  felicem  exitum  Deus  applicet.  Ego  interim 
utinam   falsa   timuerim  /  et   absentia,   quod   naturaliter   solet, 

75  metum  auxerit  amantis.  Animus  quidem  meus  non  quiescet 
donec  vel  te  videro  vel  per  litteras  accepero  te  salvum  ex  his 
tempestatibus  enatasse.    Vale.    iii.  Idus  Septembris  [1347]- 


Epist.  sine  tit.,  14. 

,IV  distuli  exspectans  et  materiam  et  nuntium ;  utrumque 
simul  affuit,  quamvis,  ut  es  tu  semper  honestorum 
actuum  praelargus,  ego,  etsi  ingenii  inops,  scripturae  utique 
non  avarus,  horum  alterum  deesse  non  possit.  Adest  ecce 
5  nuntius,  ultra  quam  optafi  idoneus,  nihil  tibi  devotius,  nil 
mihi  familiarius ;  adest  scribendi  materia,  peregrinationis  tuae 
rumor  longe  difficihs,  inamoenae,  qui  mihi  iam  pridem  cala- 
mum  suggerebat,  nisi  quia  incertus  eram  ubinam  terrarum 
esses  inveniendus  ;    neque  enim  aut  ipse  mihi  persuadebam 

10  longas  te  moras  apud  inferos  exacturum  sponte  tua,  aut  omnino 

suspicari   poteram   te   illuc   ahter   quam   coactum   cuiuspiam 

magnae  necessitatis  imperio  perrexisse.     Itaque  tuum  tacitus 

(.pxw,   excusabam  iter,  quod  illa  iussisset  quae  adamantinum  saepe 

regum  quoque  pontificumque  cervicibus  iugum  imponit. 

15  Nunc  quia  incolumem  te  reversum  gaudeo,  familiaritate  illa, 
quam  mihi  peperit  tua  dignatio,  fides  mea,  libet  ex  te  quaerere, 
quid  viro  optimo  cum  pessimis  locis,  quid  tibi  cum  Babylone. 
Fortissimos  Romanorum  legimus  vitare  solitos  Campaniae  Baias, 
apricum  licet  et  salubrem  locum,  ubi  ut  exiguum  honestatis, 

20  sic  saltem  voluptatis  et  laetitiae  multum  erat;  adeo  rebus  omni- 
bus  neglectis  uni  studio  virtutis  intenti  erant.  Si  hoc  ita  est, 
quis  non  Rhodanum  vitet  ?    Quis,  oro,  non  fugiat  Babylonem 

EPIST.  S.  T.  14  45 

et  vitiorum  simul  omnium  et  laboris  ac  totius  miseriae  moestam 
domum  ?     De  quo  quidem  aliquid  nosse  debes.    Visa  loquor, 
non  audita,  fato  meo  pessimo  in  eas  terras  puer  evectus,  cui  25 
usque    ad   hanc   aetatem   indignanti    equidem    sed    fortunae 
compedibus  nescio  quibus   vincto  magnae  illic  partes  aetatis 
in  gemitibus  abierunt.     Novi  expertus,  ut  nuUa  ibi   pietas, 
nuUa  caritas,  nulla  fides,  nulla  Dei  reverentia,  nullus  timor, 
nihil  sancti,  nihil  iusti,  nihil  aequi,  nihil  pensi,  nihil  denique  30 
vel  humani.     Amor,  pudor,  decor,  candor  inde  exulant.  .  .  . 
\The  city  is  the  home  of  lies  and  insincerity.]    Res  est  insuper 
mundo  nota,  neque  probationis  omnino  neque  sermonis  egens. 
Vnum  et  breve  et  ad  reliqua  perdiscenda  satis  efficax  inseram, 
cui  ego  ipse  qui  loquor  interfuh     Duo  simul  e  conscriptis  35 
patribus,  in  quibus  orbis  terrae  et  ostium  domus  Dei  velut  in 
cardine  volvitur,   a   palatio   Pontificis   Maximi   densa   stipati 
famulorum  acie  descendebant ;    turba  ingens  exspectantium, 
quibus  ante  omnes  illa  infelix  et  Deo  odiosa  civitas  plena  est, 
de  more  surdum   illud  et  praedurum  limen  obsiderant,  qui  40 
ducibus  suis  visis,  in  quibus  spem  habebant,  circumstrepere 
coeperunt;    et  pro  se  quisque  anxie  percontari,  quae  fortuna, 
quisve  suarum  rerum  apud  Pontificem  status  esset.    Tunc  unus 
patrum,  nihil  motus  in  re  subita,  ut  qui  iam  pridem  talibus 
assuevisset,    nihil    aut    verecundia    tactus    aut    misericordia  45 
miserorum  inter  spes  vanissimas  animam,  vitam,  fortunasque 
suas  et  tempus  omne  perdentium,  insignis  mendaciorum  opifex, 
multa  mentiri  orsus  et  fingere  quid  cuique  spei  reliquum,  quid 
ad  huius   aut  illius   postulata  Pontifex   respondisset,   singula 
constanti   impudentia   et   in   nullo   haesitans   prosecutus   est.  50 
Quibus  auditis  creduli  omnes  et  hic  quidem  ut  fit  laetior,  ille 
subtristis  in  diversum  abeunt.    Alter  autem  patrum  et  naturae 
nobilioris  et  verecundioris  animi,  et  qui  nisi  ex  illo  esset  ordine, 
vir  bonus   esse  potuisset,  in  collegam  ipcans  :     *  Nihilne   te ' 
inquit   '  pudet  his  simplicibus   viris  illudere  et  pro  arbitrio  55 
fingere  responsa  Pontificis,  quem  ut  scis  non  modo  hodie,  sed 
multis  iam  diebus  proximis  videre  nequimus  ?  '     Ad  hoc  iUe 

46  EPIST.  S.  T.  14 

reyerendus  pater  et  egregius  veterator,  ut  erat  fronte  meretricia 
et  attrita  subridens :    '  Immo  vero  te '  inquit  *  pudeat  tam 

60  ingenio  tardum  fore  ut  Curiae  artes  addiscere  tanto  iam  tem- 
pore  nequeas.'  .  .  .  [P.  zvas  amazedy  but  the  rest  applauded  him 
foT  his  cunning.'] 

Ad  te  vero,  pater  optime,  stilum  vertens,  oro,  obsecro,  ob- 
testor,  adiuro  te  per  temetipsum,  si  tibi  carus  es,  si  solitam 

65  animae  curam  geris,  ne  quando  tibi  posthac  in  cor  veniat  illuc 
ire,  unde  nemo  unquam  exemplo  melior  factus,  pessimi  autem 
innumerabiles  rediere.  .  .  .  \We  must  choose  a  place  healthy  for 
the  moral  character  as  well  as  for  the  body.]  Sin,  ut  est  animus 
honesti  motus  appetens,  quoniam,  quod  eruditissimis  quibusdam 

70  placitum  viris  scio,  unum  hoc  nobis  cpelestis  originis  argu- 
mentum  est,  ut  motu  perpetuo  delectemur,  loco  te  si  movere 
volueris,  ad  nos  veni,  vide  Romam,  vide  Mediolanum, 
vide  Venetias,  vide  Florentiam,  vide  Patavium  tuum,  vide 
Bononiam,  ubi  honestis  in  studiis  egisti  adolescentiam  et  inte- 

75  gritatem  patriam  Italicis  artibus  adornasti ;  postremo  quidHbet 
vide,  Indos  quoque,  modo  iie  videas  Bajbylonem  neque  descendas 
in  infernum  vivens.    [1347  ?] 

Stephano  Columnae  Seniori,    Tam,  viii.  i. 

[Heu  miserande  senex  .  .  .]  \Tou  were  regarded  as  the  most 
fortunate  of  men^  blessed  with  a  noble  family.  But  we  must  call 
no  man  happy  until  he  is  dead.] 

...  Sed  ad  fortunae  tuae  varietatem  redeo.  Quinque  germanos 
5  fratres  iampridem  sepeHeras.  Quem  non  tantarum  columna- 
rum  ruina  prosterneret  ?  Mansisti  tamen  inconcussus,  et, 
quod  proprium  magni  invictique  animi  fuit,  in  te  unum 
universam  domus  sarcinam  transtulisti.  Et  illud  quidem 
damnum  irreparabile  immortali  compensabas  fama,  rerumque 
10  praegrandium  memoria  solabaris ;  inque  tot  fratrum  locum 
nepotum  longus  ordo  successerat.  Dilecta  tibi  interim  et 
amantJssima   uxor   eripitur,    *  felix   morte  sua,   nec   in   hunc 


servata  dolorem  '.  Multo  quidem  sua  morte  felicior  quam 
uxor  Evandria,  de  qua  id  dictum  est.  Illi  enim  ne  unius, 
huic  ne  plurimorum  filiorum  acerbum  interitum  videret,  15 
tempestiva  morte  consultum  est.  Eripitur  et  natorum  maxi- 
mus,  cui  singulariter  incumbebas,  geminum  grave  vulnus  tam 
multa  perpesso.  Mansisti  tamen  iam  ruentibus  fundamentis. 
Inde  aliis  usque  ad  invidiosam  magnitudinem  auctis  et  mira 
luce  f ulgentibus  f ortunae  peperceras,  et  miscens  amara  cum  20 
dulcibus,  desiderium  defunctorum  superstitum  solatio  leniebas. 
lam  sensim  obliteratus  primorum  vulnerum  dolor  erat,  felix 
adhuc  et,  ut  dixi,  Metello  feHcior  mori  poteras.  Longa  vita 
praestitit,  ut  fieres  Priamo  similior  quam  Metello.  Metellum 
quippe  sepeHerunt  sui,  suos  Priamus  sepeHvit ;  multum  diversa  25 
conditio.  Trux  fortuna,  paucane  inconstantiae  tuae  argu- 
menta  praebueras,  nisi  veteribus  etiam  nunc  exempHs  Ste- 
phanus  noster  accederet,  quem  brevissimo  tempore,  vario  genere 
moriendi,  fiHorum  ac  nepotum  multitudine  spoHatum,  de 
feHcissimo  patre  miserandum  orbitatis  spectaculum  posuisti  ?  30 
.  .  .  [Stefano  must  seek  comfort  within  himself,  in  the  recollection 
of  his  past  glorious  life.  To  the  zvise  man  no  calamity  can  he 
altogether  unexpected.^ 

Memento  ergo,  mihi  enim  imago  iUius  temporis  ante  oculos 
est,  dum  ante  annos  decem  Romae  tecum  agerem,  et  forte  35 
soH  hora  diei  iam  sera  essemus,  deambulantes  in  Via  Lata, 
quae  a  domi^us"  tuis  ad  CapitoHi  arcem  ducit.    Constitimus 
tandem  iHic,  ubi  transversa  iUam  secat  via,  quae  a  montibus 
ad  CamiUi  arcum  atque  inde  ad  Tiberim  descendit ;    dumque 
in  iUo  quadrivio,  nuUo  interpeUante,  multa  coUoqueremur  de  40 
statu  domus  ac  famiUae  tuae,  quae  tunc  ut  saepe  aHis  externis 
clarior  pericuHs,  civiH  beUo  gravissimo  agitabatur,  incidit,  ut 
fit,  unius  ex  fiUis  tuis  mentio,  quocum,  suggestu  malevolorum 
reor,  eo  tempore  plus  quam  paterna  iracundia  dissidebas ;   sed 
tribuit  mihi  benignitas  tua,  quod  multis  ante  negaveras,  ut  me  45 
auctore  iUe  tunc  rediret  in  gratiam.     Ceterum  cum  de  eo 
multa  mecum  famiHariter  questus  esses,  mutata  fronte  tandem 


adiecisti  haec  fere  (non  enim  rerum  modo  sed  verborum  mihi 
>J^"t7^  suppetit  memona)  :  *  Filius  meus,  amicus  tuus,  de  quo  me 
"  50  cogis  ut  paterne  sim  affectus,  in  senectutem  meam  quae 
honestius  continuisset  evomuit ;  sed  quoniam  negare  tibi  hoc 
non  possum,  praeteritorum  omnium  oblivio  et,  ut  aiunt, 
abolitio  sit.  Post  hanc  diem  nullum  mihi  vel  in  verbo  irae 
vestigium  videbis.    Vnum  non  silebo,  cuius  tejtempus  in  omne\ 

55  testem  facio.     Mihi  quidem  obiicitur  in  primis,  quod  contra 

aetatis  meae  decus  pluribus  me  beUis  implicem  quam  oportet, 

hanc  fiHis  odiorum  atque  discriminum  hereditatem  reHcturus. 

Ego  vero   Deum    testor,   nullam   me   aham   ob   causam   nisi 

!'  amore  pacis  bella  suscipere.     Quietis  avidum  me  vel  senectus 

60  ultima,  et  in  hoc  iam  ferreo  pectore  frigescens  animus,  vel 
longa  humanorum  casuum  reddidit  observatio.  Verum  ita 
fixum  atque  firmatum  habeo,  labori  terga  non  vertere.  Mal- 
lem  tranquilliora ;  sed  si  ita  sors  tulerit,  ad  sepulchrum  potius 
pugnando  perveniam  quam  discam  servire  senex.    Ad  id  sane, 

65  quod  de  hereditate  dicitur,  hoc  unum  respondisse  veHm, 
et  hic  fige  in  me  oculos  animumque.  Vtinam  hereditatem 
aHquam  fiHis  dimitterem !  Sed  aHud  voto  meo  debitum, 
aHud  fato  visum,  quod  moestus  dico,  siquidem  confuso  naturae 
ordine  fiHorum   meorum   omnium  heres   ero.'     Haec   dicens 

70  undantes  lacrimis  oculos  avertisti.  Id  quonam  seu  animi 
praesagio,  seu  Dei  monitu  dixeris,  incertum  ;  quamvis  vatici- 
nari  aHqua  de  natorum  eventibus  principes  solere,  testis  est 
divus  Vespasianus,  qui  alterius  natorum  mortis  genus  am- 
borumque  praenuntiavit  imperium. 

75  Ego  quidem  die  iUo,  tanquam  vel  casu  tibi  elapsum,  vel  ab 
indignatione  profectum,  verbum  contempsi,  fateor,  neque 
tantarum  fore  virium  suspicatus  sum.  Post  longum  vero 
tempus,  dum  crebris  fiHorum  mortibus  quaeri  fidem  vaticinio 
viderem,  rem  inter  amicos  retuH.     Inde  in  vulgus  effusa  est ; 

80  itaque  sacrae  memoriae  lohannes,  Romani  decus  cardinis,  et 
famiHae  tuae  princeps,  tribus  iam  fratribus  defunctis,  evicit 
precibus  extorsitque,  ut  sibi  rem  totam  ordine  narrarem.    Quod 


cum  invitus  fecissem,  ille  suspirans  ait  :  *  Vtinam  genitor 
noster  non  tam  veridicus  vates  esset.'  Eodem  anno,  ferali  illo 
primogeniti  tui  ac  nepotum  casu  magis  ac  magis  horrere  85 
praesagium  tuum  coepit,  donec  ipse  dolore  confectus,  ut 
arbitror,  novissime  moriendo,  dictum  patris  tristi  quidem  sed 
plena  fide  complevit.  Quae  res  cunctis  qui  eam  audivere 
mirabilis,  mihi  vero  magis  in  dies  horribilis  ac  stupenda  est  .  .  . 
[Stefand^s  experience  of  life  will  have  taught  him  to  despise  the  90 
power  of  fate.^    Vale.    Sexto  Idus  Septembris  [1349]. 

Olympio  suo.     Fam.  viii.  3. 

EXSPECTAVI  anxie,  necdum  aut  patiens  nuntius  aut  otiosus 
dies  adfuit.  Itaque  simul  concepta  carptim  explico,  non 
quidem  ex  animi  mei  sententia ;  novi  enim  orationis  perpetuae 
quanta  vis.  Ille  orientalium  fluviorum  maximus,  multis  dis- 
tinctus  alveis,  vides  quam  non  modo  permeabilis,  sed  etiam  5 
contemptibilis  factus  est.  Sed  pareamus  tempori,  sit  libitum 
quod  licet,  quando  quod  est  libitum  non  licet.  Et  quoniam 
nuntii  huius  haud  sat  explorata  fides  erat,  unam  dumtaxat 
epistolae  tuae  partem  exequar,  ubi  reditum  ad  fontem  Sorgiae 
dissuades,  ut  illam  tibi  solHcitudinem  eripiam.  Videris  enim  10 
mihi  de  hac  re  non  mediocriter  curare,  nec  immerito,  quod  eo 
saepius  vocantem  Socratem  nostrum  non  audire  non  potui. 
Itaque  victus  tandem  precibus,  spoponderam,  si  tractata 
succederent,  quibus  et  honestus  illic  manendi  color  et  vitae 
necessaria  quaererentur  (vitae,  inquam,  sodalium  et  multorum  15 
ad  me  illic  de  more  convenientium,  mea  enim  vita  non  modo 
necessariis  instructa,  sed  vereor  ne  supervacuis  impedita  sit), 
quo  sibi  libuisset  secuturum,  non  ignarus  quidem  rerum  harum 
et  illarum,  sed  magnum  ibi  hactenus  ducem  nostrum  et  nos 
omnes  esse  cogitans,  quos  mihi  reliquos  mors  fecisset,  amoris  20 
vestri  velut  uncis  quibusdam  validissimis  retrahebar. 

Nunc  mutata  sunt  omnia,  et  amicorum  turba  abiit,  et  dux 
3548  £ 


noster  obiit,  et  Socrates  meus,  qui  solus  ibi  est,  quamvis  unus 
in  me  possit  omnia,  quamvis  inveteratae  consuetudinis  vi  et 

25ipse  ibi  esse  et  omnes  suos  meque  ante  alios  secum  esse  de- 
sideret,  nunquam  tamen  audebit,  omni  spe  abscissa,  in  eas  nos 
terras  accersere,  ubi  omnes  prorsus  alienigenae  atque  hospites 
futuri  simus.  Neque  enim  ludus  est  hominibus  mortalia  et 
caduca  corpuscula  trahentibus  dicere,  quod  animae  f  elices  cor- 

30  pore  solutae  apud  Virgilium  loquuntur  :  *  Nulli  certa  domus, 
lucis  habitamus  opacis,  Riparumque  toros  et  prata  recentia  rivis 
Incolimus '.  Si  enim  ista  sufficerent,  posset  utique  Clausa  Vallis, 
unde  Sorgiae  fons  erumpit,  nobis  omnibus  abunde  rivulos  niten- 
tes  et  frondosas  domos  et  herbosa  cubilia  ministrare.     Sed  plus 

35  aHquid  exigit  natura  ;  philosophos  quidem  et  poetas  duros  ac 
saxeos   vulgus    extimat ;    sed  in   hoc    faUitur,  ut   in   multis ; 

t" '  carnei  enim  sunt,  humanitatem  retinent,  abiiciunt  voluptates. 
Est  autem  certa  vel  philosophicae  vel  poeticae  meta  necessitatis, 
quam  praeterire  suspectum  sit.     Non  est  per  se  sufficiens,  ut 

40  ait  Aristoteles,  naturam  speculari,  sed  oportet  et  corpus  sanum 

\  esse  et  cibum  et  reHquum  famulatum  existere.    *  Neque  enim 

cantare  sub  antro  Pierio,  thyrsumve  potest  contingere  saeva 

Paupertas  atque  aeris  inops,  quo  nocte  dieque  Corpus  eget,' 

ut  Satyricus  ait,  magno  ac  perpetuo  apud  doctos  philosophici 

45  poeticique  dogmatis  consensu  rerum  sed  verborum  varietate 
multipHci.  Igitur  Clausa  VaUis,  ut  coeptum  sequar,  ad  aHquod 
breve  tempus  urbanarum  voluptatum  taedio  affectis,  ut  oHm, 
diverticula  non  inamoena  sufficeret,  in  longum  certe  nec 
promitteret  necessaria  nec  praestaret.  .  .  .  \JFe  must  consider 

50  life  as  a  whole?\ 

Scio  Clausae  VaUis  optabilem  aestivo  praesertim  tempore 
stationem,  et  si  uUi  unquam  secessus  iUe  gratus  fuit,  mihi 
fuisse  gratissimum  decennis  indicio  est  mora.  Quod  si  apud 
te,  immo  vero  apud  alterum  me,  sine  iactantia  gloriari  Hcet, 

55  pace   montium    ac    fontium   silvarumve,  aHquid  usque  nunc 

\     loco  iUi,  non   dicam   clarius,  sed   certe   notius   incolatu  meo 

accedit ;    opinari  ausim  apud  multos   non  minus  iUum  meo 


nomine  quam  suo  miro  licet  fonte  cognosci.  Quod  idcirco 
dixerim,  ne  quis  dubitet,  me  illud  rus  nunc  spernere,  quod 
mihi  meisque  rebus  aptissimum  semper  inveni,  ubi  saepe  curas  60 
urbanas  rustica  requie  permutavi ;  quod  non  tantum  electione 
ipsa,  sed  agrestibus  muris,  et  (ut  spero)  solidiore  cemento, 
verbis  atque  carminibus  illustrare  pro  viribus  studui.  Illic, 
iuvat  enim  meminisse,  Africam  meam  coepi  tanto  impetu 
tantoque  nisu  animi,  ut  nunc  limam  per  eadem  referens  65 
vestigia,  ipse  meam  audaciam,  et  magna  operis  fundamenta 
quodammodo  perhorrescam.  Illic  et  epistolarum  utriusque 
stili  partcm  non  exiguam,  et  paene  totum  Bucolicum  carmen 
absolvi,  quam  brevi  dierum  spatio,  si  noris,  stupeas.  NuUus 
locus  aut  plus  otii  praebuit  aut  stimulos  acriores.  Ex  omnibus  70 
terris  ac  saecuHs  illustres  viros  in  unum  contrahendi  illa  mihi 
solitudo  dedit  animum.  Solitariain  vitam  religiosumque  otium 
singula  ibi  singulis  voluminibus  perstringenda  et  laudanda 
suscepi.  Denique  iuvenilem  aestum,  qui  me  multos  annos 
torruit,  ut  nosti,  sperans  illis  umbraculis  lenire,  eo  iam  inde  75 
ab  adolescentia  saepe  confugere,  velut  in  arcem  munitissimam, 
solebam.  Sed  heu  mihi  incauto  !  Ipsa  nempe  remedia  in 
exitium  vertebantur.  Nam  et  his,  quas  mecum  adduxeram, 
curis  incendentibus,  et  in  tanta  solitudine  nullo  prorsus  ad 
incendium  accurrente,  desperatius  urebar ;  itaque  per  os  meum  80 
flamma  cordis  erumpens  miserabili,  sed,  ut  quidam  dixerunt, 
dulci  murmure  valles  coelumque  complebat.  Hinc  illa  yui^ 
^aria  iuvenilium  laborum  meorum  cantica^  quorum  hodie 
pudet  ac  paenitet,  sed  eodem  morbo  affectis,  ut  videmus, 
acceptissima.  Quid  multa  ?  Si,  quaecumque  alibi,  cum  his  85 
quae  ibi  scripsi,  conferantur,  loca  omnia  locus  ille,  me  iudice, 
hactenus  superet.  Est  igitur,  eritque  dum  vixero,  sedes  illa 
mihi  gratissima,  commemoratione  iuveniHum  curarum,  quarum 
usque  ad  hanc  aetatem  in  reHquiis  elaboro. 

Verumtamen,  nisi  nosmet  ipsos  faUimus,  aHa  quaedam  sunt  90 
viro   tractanda   quam   puero ;     et   ego   aHud   iUa   aetate   non 
videram.    Obstabat  tamen  recto  iudicio  caecus  amor  ;  obstabat 

£  2 


aetatis  imbecillitas  paupertasque  consilii ;  obstabat ,  reveren- 
tia  ducis  nostri,  sub  quo  esse  pluris  erat  quam  libertas ; 
95  immo  sine  quo  nec  libertas  nec  vitae  iucunditas  plena  erat. 
Nunc  et  illum  et  quidquid  dulce  supererat  uno  paene  naufragio 
amisimus ;  quodque  sine  suspirio  dici  nequit,  virentissima  olim 
(Uuu^)  laurus  mea  vi  repentinae  tempestatis  exaruit ;  quae  una  mihi 
non  Sorgiam  modo,  sed  Duentiam  Ticino  fecerat  cariorem  ; 

xoo  velumque,  quo  oculi  mei  tegebantur,  ablatum  est,  ut  videam 
quid  inter  Vallem  Clausam  Venusini,  et  apertas  Italiae  valles 
collesque  pulcherrimos  et  urbes  amoenissimas  ac  florentissimas 
intersit,  interque  unicum  Sorgiae  fluvium  ac  fontem,  et  tot 
lucidos  fontes,  tot  vaga  flumina,  tot  piscosos  lacus,  duo  longe 

105  clarissima  maria,  ItaHam  curvis  et  speciosis  anfractibus  hinc 
inde  vallantia ;  ut  reliquas  naturae  praestantissimas  dotes 
sileam,  atque  in  primis  ingenia  moresque  hominum,  de  quibus 
non  hic  dicendi  locus  est.  Et  tamen  vide  quantum  primae 
impressiones  animis  haereant,  quantumve  consuetudo  longior 

iio  possit  in  rebus  omnibus.  Vt  enim,  iuxta  perfectae  legem 
amicitiae,  omnes  tibi  pectoris  mei  fluctus  aperiam,  _sensum  hac 
in  parte  r;ationi  rebellantem  sentio,  et,  fateor,  vallem  illam 
nunc  vel  maxime  repudians  suspiro;  meque  vel  invitum  nescio 
quis  locorum  amor  vellicat.     Ibam  vero  nunc  longius ;    sed 

ii5.exspectantis  murmure  nuntii  admoneor  ut  dicam  :  Vale. 
XV.  Kalendas  lunias  [1349]. 

Socrati  suo.    Fam.  viii.  7. 

[Mi  frater,  mi  frater  .  .  .]  [The  zvise  man  shonld  control  his 
grief,  hut  P.  admits  that  he  Jinds  relief  in  writing  to  Socrates 
without  controL^ 

. . .  Qua  in  re  benigno  sub  iudice  forsan  excuser,  si  ad  examen 

5  venerit,  illud  quoque  non  leve  aHquid,  sed  millesimum  trecen- 

tesimum  quadragesimum  octavum,  sextae  aetatis, annum  esse, 

quem  lugeo,  qui  non  solum  nos  amicis,  sed  mundum  omnem 


gentibus  spoliavit.     Cui  si  quid  def uit,  sequens  ecce  annus  illius ' 
reliquias  demetit,et  quidquid  illi  procellae  superf uerat,  mortifera 
falce  prosequitur.    Quando  hoc  posl;eritas  credet  fuisse  tempus  lo 
sine  coeli  aut  telluris  incendio,  sine  bellis  aut  alia  clade  visibili, 
quo  non  haec  pars  aut  illa  terrarum,  sed  universus  fere  orbis 
^  ^  sine  habitatore  remanserit  ?  Quando  unquam  tale  aliquid  visum 
aut  fando  auditum,  quibus  hoc  unquam  annahbus  lectum  est, 
vacuas  domos,  derelictas  urbes,  squaHda  rura,  arva  cadaveribus  15 
angusta,  horrendam  vastamque  toto  orbe  solitudinem  ?    Con- 
sule    historicos,    silent ;     interroga    physicos,    obstupescunt ; 
rquaere  a  philosophis,  humeros  contrahunt,  frontem  rugant  et 
.  digitulo  labris  impresso  silentium  iubent.    ^redet  ista  poste- 
ritas,  cum  ipsi  qui  vidimus  vix  credamus,  somnia  credituri,  20 
nisi  experrecti  apertis  haec  oculis  cerneremus,  et  lustrata  urbe 
funeribus    suis    plena,    domum    reversi    exoptatis    pignoribus 
vacuam   illam    reperientes,    sciremus    utique   vera    esse    quae 
gemimus  ?     O  felicem  populum  pronepotum,  qui  has  miserias 
/ '  non  agnovit,  et  fortassis  testimonium  nostrum  inter  fabulas  25 
numerabit ! 

Meremur  haec  quidem  et  graviora,  non  infitior;  sed  et 
maiores  nostri  meriti  sunt,  atque  utinam  non  et  posteri  mere- 
rentur.  Quid  est  ergo,  iudicum  iustissime,  quid  est  quod 
insigniter  adeo  in  nostrum  tempus  ultionis  tuae  fervor  in-  30 
cubuit  ?  Quid  est  quod,  cum  culpae  non  desint,  desunt 
exempla  supplicii  ?  Cum  omnibus  peccavimus,  flagellamur 
soli.  Soh,  inquam;  audeo  enim  affirmare,  quod  si  omnium 
saeculorum  flagella  post  arcam  illam  famosissimam,  reliquias 
mortalium  informi  pelago  circumferentem,  cum  praesentibus  35 
aestimentur,  deliciae  fuerint  et  ludus  et  requies ;  neque  enim 
cum  his  malis  conferri  decet  bella  quantahbet,  in  quibus  et 
remediorum  multa  sunt  genera,  et,  quod  ultimum  est,  viris 
saltemjortiter  mori  licet.  Est  autem  solamen  mortis  eximium, 
bene  mori.  Hic  remedii  nihil  prorsus,  nihilque  solatii  est,  40 
cumuloque  cladis  additum  mali  causas  principiumque  nescire ; 
nam  nec  ignorantia  nec  ipsa  quidem  pestis  odiosior  nugis  ac 


,,^J^^    f abulis  quorum,dam  hominum,  qui  professi  omnia  sciunt  nihil, 
quorum  tamen  ora,  licet  assuefacta  mendaciis,  tandem  silent, 

45  et  quae  impudentia  primum  ex  more  laxaverat,  ad  ultimum 
clausit  stupor.  .  .  .  [l^he  present  generation  is  being  punished  for 
its  own  sins  and  its  fathers'*  sins.  God  zuorks  in  mysterious  ways. 
He  reminds  Socrates  of  all  the  friends  they  have  lost  in  the  last 

50  Supererat  hic  mihi  paululum  dejragmentis  anni  praeteriti 
ante  alios  vir  clarissimus,  et,  siquid  mihi  credis,  magni  animi 
consiliique,  Paganinus  Mediolanensis,  qui  mihi  post  plurima 
experimenta  virtutis  acceptissimus,  nec  me  modo  sed  nobis 
dignissimus  visus  erat.    Itaque  iam  hic  mihi  Socrates  alter  esse 

55  coeperat,  fides  famiHaritasque  prope  eadem,  quodque  dulcissi- 
mum  habet  amicitia,  participatio  utriusque  fortunae,  apertisque 
animi  latebris,  fida  communicatio  secretorum.  .  .  .  [He  loved 
Socrates  from  P.^s  report  of  him.~\  Et  hic  quidem  (quod  sine 
multis  lacrimis  non  dico,  et  cum  pluribus  dicerem,  nisi  prae- 

6c  cedentibus  mahs  exhaustos  hosce  oculos  atque  omnes,  si  quae 

sunt,  lacrimarum  rehquias  instantibus  reservarem),  hic,  inquam, 

^^^  pestilenti  morbo,  qui  nunc  orbem  populatur,"repente  correptus 

'^*^'      ad  vesperam,  postquam  coenam  cum  amicis  et  quod  occidui 

temporis    restabat,    in   nostro    tantum   sermone   et    amicitiae 

65  rerumque  nostrarum  commemoratione  consumpserat,  noctem 
illam  inter  dolores  ultimos  imperterrito  animo  transegit ; 
mane  autem  rapida  morte  subtractus  est,  ac  ne  quid  de  funesta 
consuetudine  laxaretur,  triduo  inexpleto  illum  fiUi  omnisque 
familia  consecuti  sunt.  .  .  .  [Fate  was  still  not  satisfed  with 

70  this  calamity.'] 

Duos  nobis  amicos  fortuna  reliquerat,  et  licet  alios  reHquisset, 
ii  tamen  erant  quibuscum  tempus  vitae  nostrae  quod  restat, 
ea  non  prohibente,  posse  traducere  videbamur.  Quid  enim  ex 
omnibus  obstabat  ?    Non  paupertas,  non  divitiae,  non  disparitas 

75  voluntatum.  Animus  in  quattuor  unus  erat.  Itaque  gloriabar, 
antiquitatem  perraris  et  in  diversis  saecuHs  uno  vel  altero, 
aetatem  vero  nostram  esse  et  domum  unam  brevi  fore  duobus 


simul  amicorum  paribus  adornatam.  Minus  proprie  paria 
nominavi,  unum  erat,  immo  vero  nuUum  par,  sed  una  omnium 
mens,  ut  dixi.  Quid,  heu  mihi !  Luca  nostro  benignius  ?  80 
Quid  Maynardo  suavius  ?  In  quorum  iudicio  nos  errare 
diuturnior  experientia  non  sinebat.  Primus  quidem  sic  animo 
compositus,  ut  praeter  dulcissimum  iucundissimumque  con- 
victum  etiam  nostrorum  studiorum  particeps  et  comes  esset. 
Alter  autem,  etsi  huiuscemodi  rerum  expers,  abunde  tamen  85 
ornatus  iis  per  quae  studiis  talibus  pervenitur,  humanitate 
sciHcet,  fide,  HberaHtate,  constantia.  Quid  multa  ?  LiberaHum 
discipHnarum  nescius,  sed  vir  bonus^et  amicus  esse  didicerat, 
et  in  coetu  nostro  taHs  unus  aptior  erat  quam  si  omnes  studio 
deditos  ceterarum  rerum  omnium  incuriositas  habuisset.  Itaque  90 
a^  opportunitates  varias  commode  admodum  et  paene  divinitus 
iUe  nobis  quartus  accesserat.  Nimis  feHces  visi  sumus  ;  invidit 
crudeHssima  fortuna,  et  indignata  est,  quod  nos  nondum  totos 
tantorum  comitum  perditione  prostrasset. 

Moverant  ambo  simul,  et  te,  frater,  apud  Avinionem,  ut  95 
certus  sum,  non  sine  suspiriis  dimisso  me  alteram  animi  sui 
partem   cupidissime   petebant.      Moestam   nimis   et   miseram 
historiam  aggressus  sum.    Sed  est  quaedam  lugendi  dulcedo, 
qua  saepe  nimium  pascor  infeHx.     Veniebant  pariter  optimo 
animo,  fato  pessimo,  miserabiH  eventu,  iUe  Romam  petiturus,  ^^ 
ille  Florentiam.  .  .  .  [P.  had  just  left  Parma  when  they  arrived, 
his  first  absence  from  the  town  for  a  year.']    Quod  si  me  Parmae 
reperissent,  poterat   mora  longior  fortunae  duritiem  fortassis 
inflectere,  mutassent  forte  consiHum,  et  per  nuntios  actis  quae 
acturi  erant  in  patria,  ipsi  amoris  dulcedine  compediti  mecum  105 
inseparabiHter  resedissent.    Et  nunc  quid  prohiberet  quominus 
simul  omnes  essemus  in  quiete  iUa  animi   diutius   exoptata  ? 
.  .  .  Itaque  cum  Parmam  venissent,  percontando  per  obvios 
re  comperta,   tristes   ad   domum  nostram    deiectis    animis  ac 
vultibus  descenderunt.    Quid  singula  prosequar  ?  .  .  .  [They  "o 
stayed  the  night  in  P.^s  house.l    Postero  autem  circa  horam  diei 
sextam  abierunt  Htteris  domi  reHctis,  quibus  mihi  et  eorum 


tristitia  ct  redeundi  propositum,  multaque  praeter  haec  alia 
nota  sunt.    Quas  ego  litteras  dum  vivam  inter  delicias  habebo, 

115  dolorum  stimulos  ac  lacrimarum  materiam  immortalem.  Mensis 
abhinc  integer  lapsus  erat,  cum  ego  ignarus  horum  omnium 
domum  redii,  litteras  reperi,  famulosque  meos  cum  earum 
tenore  concordes  audivi  admirans.  Sed  quid  agerem  ?  Illi 
tanto  ante  discesserant  ut  iam  demens  exspectarem  reditum 

120  ac  negligentiam  accusarem.  Quae  postquam  mihi  debito 
longior  visa  est,  unum  ex  famulis  Florentiam  misi,  Maynardum 
litteris  excitans  ad  observationem  promissorum,  atque  illud 
adiiciens  ut  eumdem  nuntium  Lucae  nostro  mitteret,  seu  ille 
Romae  moras  ageret,  seu  Teani,  cui  ingentem  quoque  epistolam 

125  scripsi  exhortatoriam  ad  votorum  modestiam  et  ad  huius  vel 
alterius  loci  electionem,  quicumque  rebus  nostris  appareret 
opportunior,  nec  non  ad  morem  studiosae  solitariaeque  vitae  ; 
quae  quoniam  omnes  aequaliter  tangebat,  ut  per  eum  ad  te 
etiam  mitteretur  inserui. .  .  .  \P.  was preparingfor  their  arrival.^ 

130  Has  inter  curas,  quae  infausti  rumoris  amaritudinem  gemi- 
narunt,  nuntius  meus  die  octavo,  postquam  hinc  discesserat, 
per  intensissimum  imbrem  non  exspectatus  adfuit,  et  pluvia 
et  lacrimis  madens  et  fronte  vulnus  animi  visibiliter  praeferente. 
Dirigui  et  excusso  manu  calamo  (scribentem  enim  forte  com- 

135  pererat) :  '  Quid  novi  affers,  dic  ocius,'  exclamo.  At  ille 
gemitu  verba  frangente  :  '  Infelix  '  inquit  *  nuntius  advenio. 
Amici  tui  super  Apennini  verticem  in  saevas  latronum  manus 
rnciderunt.'  Heu  mihi !  quid  mali  est  ?  Prosequitur  ille 
singultiens  :    Maynardum,  qui  casu  quodam  nil  tale  metuens 

140  substiterat,  in  insidias  lapsum  et  repente  compressum  inter 
carneficum  gladios  procubuisse;  Lucam  clamore  permotum 
adacto  calcaribus  equo  advolasse  virilitej,  solumque  inter 
decem  aut  amplius  sicarios  stricto  mucrone  constitisse,  mul- 
tisque  vulneribus  datis  et  acceptis,  vix  tandem  vivum  evasisse ; 
145  praedones  sublata  occisi  praeda  impio  gressu  abiisse,  ita  tamen 
ut  labore  simul  et  conscientia  defessi,  facile  capi  potuerint, 
excitatis  agrestibus  ad  tumultum,  nisi  quidam  falso  et  indigno 


nobilitatis  nomine  superbi,  quos  nominare  non  est  necesse, 
accurrentes  a  montibus,  et  cohibuissent  iustum  impetum  in- 
sequentium,  et  cruentam  praedonum  catervam  sub  moenibus  150 
excepissent ;  Lucam  adhuc  gladium  in  manibus  habentem, 
procul  inde  visum  inter  rupes  ac  nemora  ;  nil  de  eo  deinceps 
aliud  auditum.  .  .  .  [He  describes  his  anxiety  as  to  the  fate  of 

Transibat  hac,  sextus  hodie,  ut  reor,  aut  septimus  dies  est,  155 
nobilis  quidam  vir,  Florentinus  civis,  e  Curia  veniens,  cui  cum 
forte  in  via  publica  equos  suos  currenti  [jzV]  occurrisset  unus  ex 
pueris  meis,  secretorum  mihi  conscius  dolorum,  et  exjermone 
hominis,  ut  fit,  etiam  patriam  cognovisset,  ultro  verbis  eum 
aggressus   inquirere  coepit,  an  de  hoc  amicorum  nostrorum  160 
casu  noscat  aliquid.    Et  cum  nosse  omnia  videretur,  hortatus 
est  ut  mecum  loqui  et  infestum  dubietatis  meae  nodum  vellet 
absolvere.     At  ille,  audito  nomine  meo,  alioquin  licet  mihi 
incognitus,    benigne   admodum   multis   comitantibus   ad   me 
venit ;   quem  de  omnibus  diligentissime  percontatus  in  summa  165 
didici  Lucam  nostrum  vivere,  sic  et  apud  nos  litteras  Florentia 
transmissas,  sic  publicam  famam  loqui.     Ita  ego,  quod  mirari 
et  indignari  soleo,  in  media  positus   Italia  rumores  Italicos 
'  ignoro,  donec  ex  Gallia  nuntientur.     Illius  ergo  digressu  sic 
remansi  quasi  inter  densas  animi  mei  nubes  quidam  insperati  170 
gaudii  radius   penetrasset.  .  .  .  [But   confli^ting  rumours  still 
reached  hitn  as  to  Luca^s  fate,  and  PJs  anxiety  zvas  long  con- 
tinued.    He  sends  greetings  to  various  friends.']   Vale  iterum  et 
semper  mei  memor,  et  rescribe  quaeso  si  vivis  et  si  vales.    Haec, 
frater,   ut   facile   perpendi   potest,   scripsi  inter   molestias   et  175 
tumultus  animi  varios  et  cum  multa  festinantia,  licet  nuntius 
aliquis  non  adesset ;   sed  aderit  forte  dum  non  sperabitur,  vel 
me  absente,  qui  perferat ;   ego  enim  quotidie  per  rura  nostra 
discurro,  non  tam  rei  familiaris  cura,  quae  mihi  nulla  est,  quam 
amore  solitudinis,  ut,  si  quodammodo  fieri  possit,  meipsumjSd 
obliviscar  et  languores  meos.    Vale.    x.  Kalendas  lulii  [1349]. 


Socrati  suo,    Fam.  ix.  2. 

TE  compressis  aliquando  gemitibus  sedatisque  suspiriis  atque 
animi  turbinibus,  infracta  voce  siccisque  oculis  alloquor. 
Sic  me  audies  quasi  hominem  naufragio  elapsum  fessumque 
querimoniis,  sedentem  in  litore,  moestum  quidem  sed  iam 
5  fletu  abstinentem  et  parvas  magnae  fortunae  reliquias  recen- 
sentem.  Mitto  illas  amoenissimas  atque  amplissimas  amicitiae 
opes,  quibus  abundantissimus  regibus  ipsis  ac  terrarum  dominis 
mihi  ditior  videbar,  quarum  repente  pauperrimus  factus  sum ; 
non  est  ferendus  qui  imminutas  delicias  suas  luget.    Ad  neces- 

10  saria  vitae  praesidia,  quae  nostra  videbantur,  sed  non  erant, 
transeo.  Duos  mihi  fratres  genetrix  mea,  plures  amicitia 
pepererat.  Primum  quidem  fratrum  naturalium  mors  in- 
fantem  tulit.  Secundum  mihi  Cartusia  iam  virum  abstulit, 
immo   vero    non    mihi,    sed   mundo    ablatum    Deo   reddidit, 

15  Gerardum  nostrum,  nulla  in  re  aut  germano  tibi  unico  secun- 
dum,  aut  mihi  quam  tibi  ullis  affectibus  vinctiorem.  At  in 
reliquis,  ut  sileam  duos,  recentium  mihi  fletuum  materia, 
quorum  alterum  Apenninus  extinctum  habet,  alterum  terror 
vagus,  ita  ut  illius  certa  mors,  huius  incerta  sit ;    quattuorque 

20  alios  non  omittam,  Thomam  scilicet  ac  Barbatum,  et  Laelium 
et  Guidonem  nostrum,  quorum  primum  Messana  Siciliae, 
secundum  Sulmo  Brutiorum,  tertium  Roma,  quartum  lanuensis 
ora  donaverat ;  sed  primum  mihi  mors  tenerum,  secundum 
[coniugii]  tenax  nodus,  tertium  cura  reipublicae,  quartum  vero 

25  curialis  occupatio  habendique'  studium  eripuit.  Duo  praeter 
hos  alii  contigerant,  nulli  vel  ingenio  vel  amicitiae  gloria  cessuri, 
Franciscus  et  j[oannes,  conterranei  mei  ambo,  par  hominum 
ad  unguem  doctrina  et  morum  elegantia  perpolitum.  Hos 
mihi  patria,  quae  dedit,  ipsa  eripit.     Ita  enim  affixi  et  nativae 

30  zonae  dulcedine  compediti  sunt,  ut,  cum  amoris  illorum 
pignora  multa  quidem  et  magna  possideam,  convictus  nulla 
prorsus  extra  muros  patrios  spes  sit. 

Ita;^quoniam  de  amicis  paribus  sermo  est,  quorum  facilior 

SOCRATI   SVO  •  59 

suaviorque  usus,  vides,  nisi  fallor,  ut  ad  te  unum  vere  tota     • 
res  redit.    Te  autem,  mi  Socrates,  te  unum  mihi,  quod  miren-  35 
tur  posteri,  non  tellus  Ausonia  ut  reliquos  dedit,  sed  Cereris 
et    Bacchi   et   Minervae    sterilis,    at    virorum   fertilis   Annea 
Campiniae  ;    neve  forsitan  rudis  legtQT  Campaniam  dici  putet,  rv.'j 
Campiniam  dico,  inferioris  Alemanniae,  ut  nunc  vulgo  fertur, 
vel  aliter  extremam  Galliae  Belgicae  particulam,  quae-  inter  40 
laevum  Rheni  latus  et  Hollandiam  et  Brabantiam  iacet,  ut 
inops   patria   divite  gloriaretur  ingenio,   et   natura  suum  ius 
teneret  e  limo  quolibet  et  quocumque  sub  aere  magnos  spiritus 
procreandi.    Haec  te  mihi  igitur  talem  virum  genuit  atque  in 
lucem  misit  illo  ipso  tempore  quo  ego  procul  alio  terrarum  45 
orbe  nascebar  ;    quamvis,  quem  origo  fecit  alienigenam,  man- 
suetudo  animi  et  conversatio  longior,  atque  in  primis  amor 
mei,  magna  Italum  te  ex  parte  fecerit.     Mirum  in  tam  longe 
natis  quanta  vicinitas  animarum,  quanta  sit  coniunctio  volun- 
tatum,  viginti  iam  nunc  annorum  testimonio  probata.    Nomen  50 
tibi  a  gravitate  morum  ac  iucunditate  indictum,  cumque  ars 
musica  in  qua  regnas  Aristoxenum  dici  vellet,  vicit  iudicium 
amicorum  ut  noster   Socrates  dicereris.     Haec  non  tibi  sed    ^ 
mihimet  atque  .alik  memorasse  gratum  fuit. 

Nunc  te  mihi  unicum  ferme  iam  laboriosae  vitae  solamen  55 
ac  levamen  invida  sors,   interiectis  Alpibus,   tendit   eripere  ; 
quod  si  peragit,  solus  sum.     Id  ne  pati  velis,  per  omnes  te 
coelicolas  obtestor,  mihique  hoc  totum  animi  tui  acumen  ut 
expendas,  quaeso.    Nimis  equidem  seu  locorum  seu  temporum 
intervallis  abstrahimur,  unumque  prosperitatis  eximium  fru-  60 
ctum  atque  adversitatum  remedium  amittimus,  simul  vivere. 
De  hoc  multa  Olympio  pridem  nostro,  sed  ut  vereor  frustra, 
multa  etiam  tibi  saepe  et  dixi  et  scripsi,  quae  quoniam  memoriae 
affixa  confido,  iUa  nunc  paucis  excitasse  ac  refricuisse  suifecerit. 
Te  ergo,  quem  cum  aliis  in  consilium  mittere  solebam,  iam  65 
solum  hortor  ut  consulas  tu  orator  confutatorque,  tu  iudex 
electorque  sententiae  ;   et  ego  libens  obsequor.    Scis  geminam 
nobis  in  Italia  sedem  esse  ;   si  neutra  placet,  tu  delibera,  modo 


nc  iudicium  affectus  impediat,  ubinam  commodius  futuri  simus. 

7o_Nusquam  adeo  radicatus  sum,  quin  blando  poUice  fidi  amoris 
avelli  possim  j  quo  tibi,  ni  fallor,  scrupulosius  trutinanda  res 
est.  Vide  si  qua  est  via  quae  sparsos  recolligat  amicos ;  quod 
si  nulla  est,  me,  oro,  iam  tandem  teque  ipsum  hoc  expedias 
labore  ;   et  quod  nuUo  sidere  prohibemur,  tuis  in  litteris  ut  te 

75  videam  praestes ;  nam  tu  in  meis  me  tam  crebro  vides,  ut 
nisi  caritas  superet  iam  possim  tibi  esse  fastidio.  Vale. 
IV.  Idus  Martias,  Veronae  [1350]. 

Amicis  suis,    Fam,  ix.  3. 

RELIQVIAE  nos  malorum  veterum  exercent ;  honestatem 
profiteri  volumus  ijiec  valemus.  Nulla  nobis  de  praesenti 
fides  (  praeteriti  temporis  opinione  laborantibus.  Importune 
fores  obsidet  amica,  et  saepius  pulsa  revertitur  atque  insidiis 

5  pernox  latet.  lures  coelibem  te  agere  vitam  velle,  praelatam 
sibi  alteram  credet,  ut  cui  et  incognitus  coelibatus,  et  per- 
suasum  sit  te  vita  simul  et  feminae  consortio  cariturum. 
Comites  antiqui  limen  assuetum  agmine  facto  circumstant, 
evocant,  interpellant,  diem  festum  et  conventum  nobilium 

10  matronarum  alacri  clamore  denuntiant.  Respondes  te  talia 
non  amare  ?  Primum  attoniti  mirantur,  mox  irrident  et 
iniecta  manu  protrahunt  quo  nolis,  ut  qui  mutatos  affectus  et 
proximam  senectutem,  quam  in  se  iuvenilibus  adhuc  animis 
non  advertunt,  nec  in  coaetaneis  suspicantur.    Procuratores  et 

15  rei  domesticae  ministri  damnis  hinc  instantibus  accurrendum, 
hinc  praeteritis  succurrendum  consulunt.  Ingererem  illud 
Anaxagorae  :  *  non  essem  ego  salvus,  nisi  ista  periissent,'  aut 
simulatorem  aut  insanum  putant.  Amici  partim  residem  sol- 
licitant  et   mille  vias   ambitionis   atque  avaritiae  ostendunt, 

2outendum  tempore,  et  occasionem  fortunae  impigre  rapiendam. 
Testantem  superos  bonis  propriis  contentum  esse  pars  ve- 
cordcm  nihilique  hominem  fastidit,  pars  frontc  consilium 
occultare,  ne   quis   sibi   pectus   monstranti   quaestus  partem 


eripiat,  arbitrantur.  Quid  maioribus  insisto,  cum  minimorum 
indignatio  non  desit  ?  Sartori  sutorique  meo  persuadere  non  25 
possum  ullis  artibus  me  laxiorem  vestem  et  calceum  velle  quam 
soleo.  Putant  me  fingere  modestiae  causam,  et  cum  multa 
promiserunt,  non  petition-^eae  sed  opinioni  suae  obsequuntur. 
^w.  ''^'^^  ^^^  senes  adolescentum  malis  premimur  ;  versantique 
animo  quid  hic  remedii  esse  possit,  una  tantum  ad  salutem  3^ 
ostenditur  via.  Aliquo  terrarum  fugiamus,  ubi  nos  sanam 
mentem  attulisse  non  sit  incredibile,  ubi  possimus  tandem  esse 
quod  sumus,  nec  cogamur  esse  quod  fuimus.  Saepe  fessis 
motum  latus  et  mutatus  aer  aegris  profuit.  Mansuescunt  ar- 
bores  insitae  et  translata  holera  convalescunt.  Quod  ad  me  35 
attinet,  amici,  id  mihi  nunc  in  animo  est.  Quamvis  enim 
contra  multorum  sententiam  sit,  sentio  saepe  alibi  tranquillius 
senectutem  agi  quam  ubi  adolescentia  acta  est.  Avinione, 
VII.  Kalendas  Octobris  [1351  ?]. 

Gerardo  fratri  suo  Monacho  Carthusiano,    Fam,  x.  3. 

SVBIT  animum,  luce  mihi  carior  germane,  longaevo  silentio 
finem  ponere ;  quod  si  forsan  obliviosi  animi  indicium 
arbitraris  falleris.  Non  prius  te  quam  me  ipsum  obliviscar. 
Timui  hactenus  tirocinii  tui  quietem  interrumpere  ;  fugere  te 
strepitum,  amare  silentium  sciebam,  me  vero,  si  semel  inci-  5 
perem,  haud  facile  desiturum  ;  is  amor  tui  est,  ea  rerum  tuarum 
admiratio.  E  duobus  igitur  extremis  non  quidem  mihi  gratius 
sed  tibi  tranquillius  eligebam.  Nunc,  ut  verum  fatear,  non 
tam  tibi  quam  mihi  consulturus  ad  scribendum  venio.  Quid 
enim  tu  sermunculis  meis  eges,  qui  coeleste  iter  ingressus,  10 
^gelicis  assidue  colloquiis  recrearis  ?  . .  .  [P.'i  letters  can  hardly 
be  a  danger  to  his  brother^s  monastic  vozvs^  after  a  frobation  of 
seven  yearsJ]  Meministi,  frater,  qualis  olim  rerum  nostrarum 
status  erat,  et  animos  nostros  quam  laboriosa  dulcedo  et  quantis 
amaritudinibus  conspersa  torquebat ;  meministi,  puto,  ut  15 
nunc  et  libertati  tuae  congaudeas  et  fraternae  condoleas  servi- 


tuti,  quae  me  adhuc  solitis  compedibus  arctatum  tenens,  iam 
cultrum  lateri,  iam  laqueum  collo  parat,  peregissetque  iam 
pridem,  ni  liberatoris  dextera,  quae  te  servitio  exemit,  me  ab 

20  interitu  defendisset.  Orabis,  frater,  ut  me  quoque  iam  tandem 
libertati  restituat,  et  uno  ventre  progressos  pari  fine  felicitet  et 
si  praeire  debueram,  non  pudebit  sequi.  Meministi,  inquam, 
quis  ille  et  quam  supervacuus  exquisitissimae  vestis  nitor,  qui 
me  hactenus,  fateor,  sed  in  dies  solito  minus,  attonitum  habet ; 

25  quod  illud  induendi  exuendique  fastidium,  et  mane  ac  vespere 
repetitus  labor ;  quis  ille  metus,  ne  dato  ordine  capillus 
efflueret,  ne  complicitos  comarum  globos  levis  aura  confun- 
deret  ;  quae  illa  contra  retroque  venientium  fuga  quadrupe- 
dum,   ne   quid    adventiciae   sordis    redolens    ac    fulgida    toga 

30  susciperet,  neu  impressas  rugas  coUisa  remitteret.  .  .  .  \^he 
religious  life  has  freed  Gherardo  from  these  follies,  P.  is  being 
liberated  by  advancing  age^ 

Quid  de  calceis  loquar  ?  Pedes,  quos  protegere  videbantur, 
quam  gravi  et  quam  continuo  bello  premebant !    Meos,  fateor, 

35  inutiles  reddidissent,  nisi  extremis  necessitatibus  admonitus 
offendere  paululum  aliorum  lumina  quam  nervos  et  articulos 
meos  conterere  maluissem.  Quid  de  calamistris  et  comae  studio 
dixerim  ?  Quotiens  somnum,  quem  labor  ille  distulerat,  labor 
ille  abrupit  ?     Quis  piraticus  tortor  crudelius  arctasset  quam 

40  propriis  ipsi  manibus  arctabamur  ?  Quos  mane  nocturnos 
sulcos  in  speculo  vidimus  rubenti  fronte  transversos,  ut  qui 
capillum  ostentare  volebamus,  faciem  tegere  cogeremur  ? 
Dulcia  sunt  haec  patientibus,  passis  vel  memoratu  horrida, 
incredibilia  inexpertis.  .  .  .  \flhe    recollection    of  these  follies 

45  must  increase  Gherardd^s  satisfaction  zvith  his  life  to-day.'\ 

Et,  ut  haec  leviora  praeteream,  recordare  etiam,  quo 
promptius  e  tanta  Charybdi  liberatus  dignas  Deo  gratias  agas, 
quanta  nobis  fuerat  cura,  quantaeque  vigiliae,  ut  furor  noster 
late  notus  et  nos  essemus  populorum  fabula.    Quotiens  syllabas 

50  contorsimus  !  Quotiens  verba  transtulimus  !  Denique  quid 
non  fecimus  ut  amor  ille,  quem  si  extinguere  non  erat,  at 


saltem  tegi  verecundia  iubebat,  plausibiliter  caneretur  ! 
Laudabamur  in  studiis  nostris,  et  '  capita  delirantium  peccatoris 
oleum  impinguabat  '.  Sed  ineffabilis  Dei  pietas  gressus  tuos 
interea  pedetentim  revocabat  ad  rectum  iter.  .  .  .  [He  holds  his  55 
hrother  most  fortunate  to  have  escaped  the  annoyances  of  secular 
life,  the  trials  of  servants,  the  avarice  of  guardians,  ^f.] 
VII.  Kalendas  Octobris,  ex  oppido  Carpensi  [1348]. 

Gerardo  fratri  suo.    Fam.  x.  5 . 

[Geminum  otium  tuum  munus.   .   .   .]     [He  writes  of  the 
discord  and  contradictions  in  human  life^ 

Postremo  de  me,  cuius  vicem  valde  germanitas  tua  perti- 
mescit,  nec  immerito,  tot  in  circuitu  frementibus  procellis, 
non  dico  securitatem  sed  spem  bonam  habeas.  Scito  me  con-  5 
siliorum  quae  mihi  supremo  digressu  dederas  non  oblitum. 
Asserere  non  ausim  adhuc  me  in  portum  confugisse ;  feci 
autem  quod  nautae  solent  quos  in  alto  tempestas  invasit  ; 
insulae,  ut  ita  dixerim,  cuiuspiaih  unum  latus  ventis  ac  fluctibus 
obieci ;  illic,  donec  tutior  portus  appareat,  delitesco.  Et  quem,  10 
inquies,  in  modum  ?  Si  quidem,  lesu  Christo  auspice,  tria 
illa  utcumque  me  implesse  noveris  quae  mandasti,  et  ut  con- 
summatius  impleam  summis  in  dies  viribus  eniti,  quod  non 
ad  gloriam  meam,  qui  adhuc  multis  in  malis  ac  miseriis  versor, 
cui  multus  et  de  praeterito  dolor  et  de  praesenti  labor,  et  de  15 
futuro  metus  est,  sed  ad  gaudii  tui  primitias  narro  ;  simul 
ut,  quo  melius  de  me  sperare  coeperis  eo  ferventius  pro  me 
incipias  orare. 

Sunt  autem  tria  haec  in  quibus  tibi  parui.  Nam  et  in 
primis  abditas  scelerum  meorum  sordes,  quae  funesta  segnitie  20 
longoque  silentio  putruerant,  in  apertum  manibus  salutiferae 
confessionis  elicui  ;  idque  saepius  facere,  atque  ita  omnipotenti 
medico  caecum  animi  mei  vulnus  ostendere,  in  consuetudinem 
adduxi.  Deinde  non  diurnas  modo  sed  nocturnas  ad  laudes 
Christo  dicendas  adeo  impiger,  eodem  sollicitante,  factus  sum,  25 


ut  his  etiam  brevissimis  noctibus,  quantalibet  serotina  fatigatum 
vigilia,  nunquam  me  vel  sopitum  vel  tacitum  aurora  reperiat. 
Ita  mihi  placuit  illud  Psalmistae  :  '  Septies  in  die  laudem  dixi 
tibi,'  ut  ex  quo  semel  hunc  morem  sum  amplexus,  nulla  me  vel 

3w  semel  ab  incepto  occupatio  diurna  distraxerit ;  et  illud  eius- 
dem  :  *  Media  nocte  surgebam  ad  confitendum  tibi,'  ut 
quotidie  illa  hora  nescio  quem  ad  excitandum  me  venire 
sentiam,  qui  gravi  licet  somno  pressum  dormire  prohibeat. 
Tertium  est   quod  consortium   feminae,   sine  quo   interdum. 

35  aestimaveram  non  posse  vivere,  morte  nunc  gravius  perti- 
mesco ;  et  quamquam  saepe  tentationibus  turber  acerrimis, 
tamen,  dum  in  animum  redit  ^id  est  femina,  omnis  tentatio 
confestim  avolat,  et  ego  ad  libertatem  et  ad  pacem  meam 
redeo.    Quibus  in  rebus,  amantissime,  tuis  me  precibus  adiutum 

40  esse  credo,  et  adiutum  iri.  .  .  .  [^He  hopes  to  continue  in  this 
couTse.l    III.  Idus  lunias,  in  solitudine  [1352]. 

lohanni  de  Certaldo,     Fam,  xi.  i. 

SPERABAM  loci  atque  animi  mutatione  mutari  posse 
fortunam,  sed  fallebar,  ut  video ;  quocumque  fugio, 
illa  me  sequitur.  Seu  me  curru  volubili,  seu  frementi  corni- 
pede,  seu  volanti  navigio,  seu  denique  Daedalicis  alis  abstulero, 

5  profugum  torva  praeveniet.  Nequidquam  tamen  ;  vellicare 
enim  potest  et  impellere  ;  prosternere,  iam  Deo  gressus  meos 
sustentante,  non  potest.  lam  cum  Demetrio  didici  et  mandare 
laqueum  minaci  et  medium  unguem  indignanter  ostendere. 
Retentat  illa  me  tamen  artibus  suis,  et  a  quo  saepe  sub  annis 

10  tenerioribus  victa  est,  eum  vincere  meditatur  aetate  iam  solida 
et  tranquilla,  quasi  facilius  sit  cum  seniore  certamen,  atque,  ut 
corporis  vigor,  sic  animi  vires  vivendo  decreverint ;  quae  nisi 
crevissent,  frustra  me  vixisse  quidem  arbitrarer.  Perinde  quos 
illa  mihi  nuper  laqueos  tetenderit,  ne  mea  te  in  admirationem 

15  mora  longior  trahat,  dicam. 

Romam  ego,  ut  scis,  salutato  quidem  te,  petebam,  quo  annus 


hic,  quem  votis  optavimus  peccatores,  fere  Christianum  genus 
omne  contraxit.  At  ne  taedio  solus  peregrinus  afficerer,  aliquot 
mihi  me  comites  elegeram,  quorum  natu  grandior  religiosae 
senectutis  obtentu,  alter  scientia  facundiaeque  vehiculo,  ceteri  20 
experientia  agibilium  et  fideli  obsequio  lenituri  omne  iter,  licet 
asperrimum,  videbantur.  Sic  mihi  provideram  maturo  magis, 
ut  eventus  docuit,  quam  felici  consilio.  Et  ibam  ferventi  animo 
positurus  iam  tandem  piaculis  meis  finem.  Nec  enim,  ut  ait 
Flaccus  '  lusisse  pudet,  sed  non  incidere  ludum  ',  quod  profecto  25 
propositum,  ut  spero,  nihil  potuit  aut  poterit  immutare  fortuna. 
Allidat  scopulis  quamquam  et  cruento  cerebro  saxa  respergens 
laceret  hoc  infesta  corpusculum,  sui  quidem  ac  suarum  rerum 
spiritum  contemptorem  eruet  fortasse,  non  opprimet ;  et 
languere  artus  saepicule,  animum  aegrotare  nunquam  coget.  3° 
Non  modicum  sane  nuper,  ne  amplius  exspectatione  fatigeris, 
in  corpus  meum  illi  licuit. 

Siquidem  Vulsino  egressus,  quod  nunc  parvum  et  ignobile 
oppidum,  olim  inter  Etruriae  capita  numeratum  est,  sacram 
urbem    quinto    visurus    alacriter    festinabam.      Vnum    hoc  35 
identidem  cum  animo  meo  tractans  :    ecce  ut  aetas  nostra 
sensim  labitur  ;    ecce  ut  res  et  consilia  hominum  mutantur  : 
ecce  quam  verum  est  quod  in  Bucolicis  meis  scripsi :   '  Studium 
iuvenile  senectae  Displicet,  et  variant  curae  variante  capillo.' 
Quartus  decimus  annus  est  ex  quo  Romam;  miracula  rerum  40 
dumtaxat  videndi  desiderio  1  primum  veni.     Secundo  me  huc, 
aliquot  annis  interiectis,  nescio  an  immatura,  sed  dulcis  laureae 
cupiditas  attraxit.    Tertii  ac  quarti  itineris  causa  fuit  illustrium 
amicorum  miseratio,   quorum  tunc  deiectis  miserabilibusque 
fortunis,  impares  licet,  humeros  admovere  non  timui.     Haec  45 
mihi    nunc    quinta,    quis    scit    an    et    novissima,  peregrinatio 
Romana   est  ;     tanto   ceteris   felicior,    quanto   generosior   est 
animae  cura  quam  corporis,  quantoque  optabilior  aeterna  salus 
quam  mortalis  gloria.    Talia  cogitantem  et,  quamvis  in  silentio, 
Deo  gratias  agentem,  religiosi  illius  cuius  supra  mentionem  50 
feci  et  grandaevi  abbatis  equus,  qui  mihi  loco  quidem  sinister 

2548  F 


ibat,  sed  multo  sinistrior  eventu,  equum  meum,  ut  aiunt,  ferire 
volens,  me,  qua  tibiae  poples  iungitur,  tanta  vi  percussit,  ut 
ingens  velut  fractorum  sonus  ossium  multos  etiam  qui  aberant 

55  ad  spectaculum  evocaret.  Dolore  tactus  incredibili  subsistere 
primo  meditatus  sum  ;  ipse  me  locus  exterruit ;  necessitate 
igitur  in  virtutem  versa,  sero  Viterbium  atque  inde  vix  die 
tertio  Romam  attigi.  IUic,  medicis  accitis,  os  detectum  atque 
horrifice   albicans   dubium   an   et   fractum  ;    vestigia   quoque 

60  clarissima  ferrati  calcis  extabant.     Odor  neglecti  vulneris  tam 

molestus,    ut    me   ipsum   supra   fidem   impatientia   sui   saepe 

I  violenter  averteret  ;    et  quamvis  cum  corpore  nostro  quaedam 

nobis  innata  familiaritas  sit,  per  quam  multa  in  suo  corpore 

fert  quisque  suaviter  quod  in  altero  fastidiret,  ego  tamen  raro 

65  unquam  in  alieno  cadavere  ut  nunc  in  carne  propria  cognovi 
quam  nihil,  immo  vero  quam  miserum  et  vile  animal  est  homo, 
nisi  ignobilitatem  corporis  animi  nobilitate  redemerit. 

Quid  multa  ?     Inter  manus  medicorum  intraque  metum  et 
spem  salutis  dubius  iam  quartum  decimum  diem  Romae  iaceo, 

70  qui  dierum  numerus,  si  cum  annis  totidem  conferatur,  iudice 
me  longior  atque  molestior  sit.  Hic  enim  status  cum  ubique 
mihi  gravis  et  importunus  futurus  esset,  eo  quod  praeter 
naturam  plurimorum  quantulacumque  vis  ingenii  mei  situ  et 
quiete  corporis  torpet,  motu  sobrio  vegetatur  (ut  non  immerito, 

75  quamquam  Stoicorum  sententias  anteponens,  Peripateticum 
tamen  ambulandi  morem  semper  et  verbis  et  rebus  ipsis  ap- 
probare  soleam),  tum  hic  praesertim  importunissimus  atque 
gravissimus  est  propter  animum  inexplebilem  reginae  urbis 
aspectibus,  quam  quo  magis  intueor,  magis  magisque  ad  cre- 

80  dendum  cogor  quidquid  de  hac  scriptum  legimus. 

Casum  tamen  ipse  meum  doloremque  consolor,  quasi  hoc  coe- 
litus  actum  sit,  ut  quoniahi  in  me  confessor  meus  fuisse  levior 
videbatur*  quod  ab  illo  praetermissum  fuerat  alter  impleret  ; 
et   interdum,  fateor,  putavi   iudicium   Dei   esse,  volentis   ut, 

85  cuius  animum  diutissime  claudicantem  ipse  manibus  suis 
erexerat,  eius  corpus  de  cetero  claudicaret.    Quae  rite  libranti 


minime  tristis  aut  misera  censenda  erat  alternatio.  Gratias  ei 
qui  mihi  spem  restituit  te  in  proximo  recto  simul  animo  ac 
corpore  revidendi.  Ceterum  haec  tibi,  amice,  adhuc  quod 
i£sa  litterarum  facies  indicat,  in  grabatulo  meo  iacens  scribo,  90 
non  ut  doleas  haec  nobis  accidisse,  sed  ut  gaudeas  me  et  haec 
aequo  tulisse  animo  et  multo  gravioia  laturum  esse,  si  ingrue- 
rint.  Tu  vive  feliciter,  et  vale  nostri  memor.  Romae,  iiii. 
Nonas  Novembris,  silentio  noctis  intempestae  [1350]. 

lohanni  Aretino,     Fam,  xi.  3. 

ROGAS,  immo  vero  debiti  mei  admones,  ut  huius  iunioris 
lacobi    de    Carraria    viri    optimi    optimeque    de    nobis 
meriti,  qui  nuper  Patavii  dominus  dictus  est,  re  autem  ipsa 
nihil  minus  quam  dominus  nec  magis  quam  verissimus  patriae 
pater  fuit,  laudes  atque  fortunam  stilo  amplexus,  hinc  aliquid  5 
ad  te  scribam  amoris  scilicet  moerorisque  participem.   .   .   . 
\^uch  a  panegyric  would  zvin  the  universal  approval  of  Italy  hecause 
of  the  many  virtues  of  this  prince.']     Accedit  indignae  atque 
insolitae  genus  mortis,  et  in  qua  fides  apertissima  vulgato  illi 
proverbio  quaereretur ;   alienae  dominum  fieri  quemlibet  vitae  lo 
propriae  contemptorem.     Tam  repente  enim,  mediis  licet  in 
penetralibus  augustissimae  domus  suae,  ingenti  procerum  ac 
nobilium,  amicorum  custodumque  sui  corporis  circumvallatus 
agmine,  luce  media,  die  festo  securus  et  incautus  in  obsceni  ac 
desperati  canis  et,  ne  quid  immanitatis  abforet,  eius  canis  quem  15 
ad  mensam  suam  illo  die  paverat  assidueque  pascebat,  rabiem 
cruentosque  nisus  incidit,  ut  nullo  unquam  indigniori  specta- 
culo  oculos  hominum  poUutos  rear.    Cum  enim  ipsi  qui  scelus 
audivimus  sic  affecti  sumus,  quam  miseri  sunt  quibus  videre 
contigit  mitissimum  atque  alio  fine  dignissimum  illum  virum  20 
belluamque  infamem  ac  pestiferam  uno  momento  temporis    . 
unoque  velut  turbine  corruentes  |     Tam  praeceps   enim    in- 
opinumque  malum  fuit,  tamque  incredibilis  adstantium  stupor, 
ut  fidissima  pectora  pro  dilecti  capitis  salute  mortem  aequo 

F  2 


25  animo  subitura,  nihil  illi  pereunti  tempestivae  opis  afferre 
potuerint,  nisi  ut  pars  exspirantem  attolleret,  pars  infandum 
carnificem  excarnificatum  mille  vulneribus  conficeret.  Heu 
impar  sceleri  vindicta,  heu  nimium  par  exitus  imparium 
spirituum  et  in  diversa  pergentium  !  .  .  .  [He  has  so  far  re- 

2,0  frained  from  writing  on  the  life  of  Giacomo,  because  he  still  feels 
his  loss  too  keenly.^l 

Nondum  itaque  de  oblata  mihi  materia  texere  continuum 
aliquid  ausus  sum,  et  causam  audisti.  Ceterum  omnis  dies 
homini,  etiam  nunc  morbis  obnoxio,  novum  aliquod  de  ipsius 

35  morte  suspirium  parit,  ut,  si  cuncta  litteris  mandare  veHm, 
nil  fere  aHud  acturus  sim,  ideoque  ventis  mandare  consultius 
sit  ;  interdum  tamen  et  Htteris,  quale  est  iUud  quod  cum 
nudius  tertius  digressurus  Patavio  ad  memoriam  revocassem 
rogatum  me,  ut,  quod  sine  precibus  debeo,  iUi  caro  et  amato 

40  cineri  aHquod  epigramma  subscriberem,  sed  diem  de  die 
trahentem  neglexisse,  dolui  mecum  et  erubui,  quidquam 
omnino  tam  pio  et  tam  debito  obsequio  praelatum.  Cumque 
iam  frequentes  afforent  qui  me  prosequerentur,  et  in  primis 
promissa    reposcerent,    quae    nec    negari    pudor    sineret    nec 

45  tempus  impleri,  quid  facerem  ?  Coepi  impetu  si  quo  modo 
possem  addere  calcar  ingenio  ;  profectusque  cum  paucis  ad 
sepulcri  locum,  quasi  Hcentiam,  quam  a  vivente  consueveram, 
ab  exanimi  percepturus.  Intempestiva  hora  diei  erat,  obsera- 
tisque  tempH  foribus  et  meridiantibus  aedituis,  vix  admissus, 

50  iussis  exspectare  comitibus,  accessi  solus  ad  tuniulum  sedique 
iuxta,  et  non  responsuris  ossibus  yerba  dedi.  IlHc  ergo  pro 
tempore  brevissimam  moram  trahens,  non  sine  lacrimis  sex- 
decim  elegos  dictavi  ardore  magis  animi  quam  studio  aut  ratione 
artis  adiutus,  tradidique  exspectantibus  amicis  vix  ad  exitum 

55  perductos,  atque  abii,  hortatus  ut  si  nihil  aut  iUis  aut  mihi 
interim  meHus  occurrisset,  ex  his  si  quid  placeret  eHgerent, 
arbitratu  suo,  incidendum  marmori,  ad  quod  poHendum  in- 
signis  nunc  artificum  desudat  industria.    Vale.    iv.  Idus  Maias 



lohanni  De  Certaldo.    Fam.  xi.  6. 

AM  vero  proximiora  dixerim  quae  leguntur  in  fabulis, 
amatam  Phoebo  virginem  obriguisse  cursu  medio,  et  dum 
pedibus  tangere  terram  putat,  subitis  radicibus  inhaesisse. 
Certe  et  ego,  quod  nesciebam,  pro  mobilium  obsequio  pedum, 
tenacissimas  interdum  radices  habeo.  Promiseram  tibi  me  5 
Patavio  digressurum  ad  xiv.  Kalendas  Maias ;  vix  v.  Nonas  inde 
digressus,  loquor  improprie,  immo  vero  divulsus  sum.  Veronae 
biduum  aut  triduum  agere  decreveram  ;  hic  quoque  iam  pro- 
crastinando  prope  circumactus  est  mensis,  et  quamvis  hac 
praesertim  parte  anni  peramoena  civitas  sit,  non  sine  taedio.  10 
Non  haec  mihi  requies  fuit  ad  alia  festinanti;  sed  indulgentis- 
simi  amici  blandis  precum  compedibus  expKcari  hactenus  non 
potui ;  qui  mihi  paene  quotidianus  est  carcer.  Etsi  enim 
amicorum  nihil  affectu  et  pietate  dulcius  habeam  aut  sperem, 
saepe  tamen  arctius  me  dihgi  quam  otio  meo  expediat,  questus  15 
sum  querarque,  si  vixero.  Hinc  discedens  hoc  ipso  die  Man- 
tuam  peto,  famosam  Virgilii  nostri  matrem.  Ibi  me  simiHs 
laqueus  alter  manet,  sed,  ni  fallor,  faciHus  dissolvendus. 
Parmae  superioris  amici  frena  non  habebo ;  tanta  brevis  rerum 
mutatio  incessit.  In  ceteris  inde  totius  viae  urbibus  atque  20 
oppidis  negotii  nihil. 

Itaque  confestim,  si  vita  comes  fuerit,  e  Transalpino  rure 
nostro  ad  te  iterum  scribam,  neque  deinceps  ahas  prius  ex  me 
litteras  exspectes  quam  quae  pervenisse  me  nuntient.  lUic  sane 
quamdiu  ipsa,  quae  res  et  consiHa  nostra  rotat,  modum  statuet  25 
*'^'J«^''  fortuna,  ego  quidem,  quod  non  tibi  tantum  tali  amico,  sed 
vulgo  etiam  notum  reor,  excussis  libratisque  omnibus,  si  ex 
alto  datum  esset,  optarem  in  eo  rure  quidquid  est  vitae  quod 
restat  exigere.  Etsi  enim  loco  illi  multa  desint  quibus  voluptas 
eget  urbsque  affluit,  illa  tamen  adsunt  quibus  urbs  caret  qui-  30 
busque  ego  maxime  delector,  Hbertas,  otium,  silentium, 
soHtudo.  Duo  ibi  sunt,  fateor,  adversa  animo  ;  et  quod  ab 
ItaHa  locus  abest,  ad  quam  me  naturaHs  motus  attrahit,  et 


quod  vicina  est  nimis  Babylon  haec  occidentalis,  rerum  pessima 

35  Ereboque  simillima,  unde  me  natura  itidem  dehortatur  ac 
retrahit  mea  ;  ferrem  tamen  utrumque  amara  dulcibus  leniens. 
Sed  alia  quaedam  sunt  quae  refugiunt  stilum,  ex  quibus  mihi 
illic  moram  profecto  brevissimam  auguror,  nisi  quid  novi 
forsan  inciderit ;    quod  ipsum  quale  suspicer  ignoro.     Id  scio, 

40  nihil  omnino  non  posse  homini  contingere,  animali  caduco 
prorsus  ac  mortali,  licet  inter  miserias  insolenti. 

Latet  ergo  rerum  exitus ;  praesens  propositum  animi  non 
latet,  quod  et  tibi  et  nostris  non  ignotum  veHm.  Romanum 
nempe  Pontificem,  quem  ad  ripam  Tiberis  quaerere  consue- 

45  verant  patres  nostri,  nos  ad  ripam  Rhodani  quaerimus  ;   quae- 
rent  nepotes  forsitan  ad  ripam  Tagi,  ut  pateat  nihil  esse  quod 
non  confundat  ac  transferat  longa  dies,  et  ad  occasum  omnia 
properare.     De  hoc   tamen   sanctus   ille   rigidusque  piscator  ivju«i> 
viderit,   qui   cum   Rhodanum   sciret,   nec   Tagum   certe   nec 

50  Sequanam  ignoraret,  naviculam  tamen  ac  retia  Tiberino  fixit 
in  gurgite ;  ille,  inquam,  viderit  cuius  cymba  nunc  proceUis 
agitur,  cuius  navalia  deseruntur  ;  viderint  qui  ad  gubernaculum 
sedent.  Nos  vectores  sumus,  aestu  rapimur,  fortunae  parti- 
cipes,  non  culpae.     IUum  ergo  nunc,  quia  ubi  vellem  nequeo, 

55  ubi  possum  quaerere  est  animus,  simul  ac  sparsas  dulcium 
reHquias  amicorum  ;  cumque  omnibus  supremum  vale  dixero, 
crudeles  terras  et  avarum  vere  Htus  effugere,  atque  in  praefato 
rure  nostro,  quod  procul  inde  quindecim  passuum  miUibus  ad 
praeclarum  ac  sonorum  Sorgiae  fontem  latet,  inter  silvas  ac 

60  flumina  interque  libeUos  varios,  qui  ibidem  sub  rustico  custode 
vincti  et  taciti  iam  me  quadriennium  exspectarunt,  quod 
superfuerit  aestatis  soHtaria  quiete  transigere ;  ne,  si  mox 
vestigia  nota  relegero,  corpusculum  hoc,  continuis  Hcet  ab 
infantia  laboribus  exercitum,  nimio  forsan  ardore  conficiam  ; 

65  cui  parco  non  ob  aHud  nisi  quo  diutius  torqueam  ac  fatigem. 
Autumnus  me  revehet,  ut  spero,  simul  et  HbeUos  iUos,  bibUo- 
thecae  Italae  quos  inferre  disposui. 

Habes  et  de  praeterito  tarditatis  meae  causas,  et  de  futuro 

.       lOHANNI    DE    CERTALDO  71 

propositi  mei  summam,  ne  quid  vel  admirationis  vel  ambigui- 
tatis  obrepat.  Reliquum  est  ut  Senatui  nostro,  cui  quid  70 
debeam  nosti,  nomen  meum  sedula  devotione  commendes  ; 
ad  haec  et  tres  compatriotas  nostros,  optimos  illos  quidem  ac 
probatissimos  amicos,  quorum,  quocumque  ierim,  vultus  ac 
verba  circumfero,  quosque  consentientes  in  peregrinationes 
longissimas  mecum  duco,  salvere  iubeas  ore  tuo,  meis  vocibus.  75 
Vale.     Kalendis  lunii,  Veronae  [1351]. 

And,reae  Dandulo,  Duci  V enetorum.    Fam.  xi.  8. 

VTT  aliquid  ad  te  scribam,  inclyte  Dux,  hinc  mea  fides, 
hinc  humanitas  tua  suggerit,  iUinc  rerum  praesentium 
ac  temporum  status  cogit.  Haec  quidem  praestat  ut  loqui 
veHm,  haec  ut  audeam,  ille  autem  ut  tacere  nequeam.  .  .  . 
\His  feelings  are  so  intense  that  he  cannot  keep  silence.]  Sed  ut  5 
totius  humani  generis  lamenta  praeteream,  Italicus  homo  ad 
ItaHcam  querelam  venio.  Surgitis  nunc  ad  arma  duo  poten- 
tissimi  populi,  duae  florentissimae  urbes,  duo,  ut  dicam  breviter, 
Itahae  lumina,  quae,  ut  mihi  quidem  videtur,  peropportune 
adeo  hinc  ilHnc,  circum  Ausonii  orbis  claustra  distribuit  10 
natura  parens,  ut  vobis  ad  Arcton  et  ad  ortum  soHs,  iUis  ad 
Meridiem  et  ad  Occasum  versis,  vobis  superum,  iUis  inferum 
mare  frenantibus,  post  debiHtatum  incHnatumque  iam,  ne 
dicam  prostratum,  prorsus  et  exstinctum  Romanum  Imperium, 
adhuc  reginamjItaHam  quadripartitus  orbis  agnosceret.  De  15 
qua  re,  etsi  quarumdam  forte  gentium  superbia  in  terris  Htem 
factura  videatur,  in  alto  certe  nuUius  unquam  impudentia 
controversiam  movebit.  Ceterum  si  in  vosmetipsos,  quod 
nedum  spectare,  sed  ominari  horreo,  victricia  nunc  arma 
convertitis,  haud  dubie  vestris  propriis  manibus  saucii  perimus ;  ao 
vestris  propriis  manibus  spoHati  et  nomen  et  multis  quaesitum 
laboribus  imperium  maris  amittimus.  .  .  .  [He  is  alarmed  hy 
the  ignorance  and  imprudence  of  the  younger  generation.] 

SoUicitum  fateor  atque   attonitum  me  habet  patriae  tuae 


25  status.  De  te  quid  dicam  ?  Cuius  enim  gloriae  gratulor,  si 
compatior  labori  parum  ipse  mihi  consentiam,  ingenio  tuo  non 
compati  non  possum.  Sentio  namque  quid  intersit  inter 
armorum  strepitum  et  Pieriam  quietem,  quan^que  tenuiter 
inter  Martis  tubas  plectrum  sonet  Apollinis.     Quia  vero  nihil 

30  patriae  negare  potes,  quae  de  te  sic  in  pace  merita  est,  ut  eam 
nec  belli  taedio  nec  mortis  terrore  desereres,  sed  relicto  tan- 
tisper  Helicone  ac  feriantibus  libellis,  secutus  es  publici  fati 
viam,  et  grati  civis  et  boni  viri  et  egregii  ducis  officio  functus 
es,  ita  tamen,  ut  armatus  ^acem  cogites,  ^acem  ames,  atque 

35  ita  persuasum  habeas  nuUos  te  triumphos  clariores,  nulla 
opimiora  patriae  spolia  referre  posse  quam  pacem.  .  .  .  [Even 
Hannibal  spoke  in  praise  of  peace.^  Quid  autem  pace  iucun- 
dius  ?  Quid  felicius  ?  Quid  dulcius  ?  Quid  vero  sine  pace 
vita  hominum,  nisi  periculum  pavorque  perpetuus  ac  tristis 

40  curarum  immortaHum  officina  ?  Quaenam  ista  voluptas,  oro, 
est  sub  dio  pernoctare,  classico  somnum  frangere,  corpus  lorica 
atque,  ut  ait  Maro,  canitiem  galea  premere,  ferreis  semper 
vincHs  arctatum,  mori  subito,  et  quae  ultima  virorum  fortium 
cura   est,   inhumatum    abiici  ?      luvat   mordaci   soUicitudine, 

45  iuvat  metu  et  odio  miserum  cor  atterere,  et  his  studiis'  incer- 
tum  huius  brevissimae  vitae  tempus  impeiideie  ?  Siccine 
tutum  est  cum  pelago  simul  et  cum  hoste  certare,  hoc  est 
gemina  pariter  cum  morte  luctari  ? 

Nemo  enim,  quaeso,  vos   faUat,  cum   asperrima    atque  in- 

fo  victissima,  et  quod  tristius  dico,  cum  ItaHca  gente  beUum 
geritis.  Vtinam  inimicae  urbes  vobis  essent  Damascus  aut 
Susa,  utinam  Memphis  potius  aut  Smyrna,  quam  lanua  ! 
Vtinam  adversus  Persas  aut  Arabes,  utinam  adversus  Thracas 
aut  lUyricos  pugnaretis  !     Nunc  vero  quid  agitis  ?     Si  qua 

55  Latini  nominis  reverentia  est,  quos  delere  moHmini,  fratres 
sunt ;  et  heu !  non  tantum  apud  Thebas  f raternae  acies,  sed 
per  ItaHam  instruuntur,  amicis  flebile,  laetum  hostibus 
spectaculum.  Quis  autem  beHi  iinis,  ubi,  seu  victores  fue- 
ritis,  seu   victi  (anceps    est   enim   alea   fortunae),  necesse  est 


ut  alterum  e  duobus  Italiae  luminibus  exstinguatur,  obscu-  60 
retur  alterum  ?     De   tanto   enim    hoste   incruentam  sperare 
victoriam,  vide  ne  non  tam  generosae  fiduciae,  quam  incuriosae 
dementiae  signum  sit.  .  .  .  \He  appeals  to  the  Genoese  as  well, 
though  his  letter  is  addressed  to  a  Fenetian.^     De  vulneribus 
quae   parantur,    non    Numantinus    aut   Poenus,    sed    Italicus  65 
sanguis  fluet,  et  eorum,  qui,  si  qua  repentina  vis  ingruat,  aut 
si  qua  barbaries,  quod  interdum  sed  nunquam  gratis  ausa  sit, 
fines  nostros  irrumpat,  primi  vobiscum  arma  pro  communium 
fortunarum  defensione  suscipient,  qui  simul  pectora  sua  morti 
atque   hostilibus    telis    obiicient,   qui    et    vestris    tegentur   et  70 
vos    clipeis    et    corporibus    suis    tegent,    qui   profugos   hostes 
classibus    prosequentur,    pariter    vivent,    pariter    morientur, 
pariter  pugnabunt,  pariter  triumphabunt.     Tales  igitur  hos 
viros  propter  levis  forsitan  iracundiae  stimulos  invadere,    et 
quamquam  impune  possis  evertere,  quid  delectationis  habeat  75 
non  intelligo.  .  .  .  [Revenge  hejits  heasts  rather  than  men.    He 
counsels  Dandolo  to  consult  the  old  and  zvise  ;    though  some  men, 
like  Dandolo  himself,  are  wise  beyond  their  years.    As  Doge,  the 
chief  responsihility  falls  upon  him.'] 

Quanto  autem  cum  dolore,  ne  quid  omnino  tibi  subtraham,  80 
audivisse  me  putas  recens  vobis   cum  A^ragonum  rege  foedus 
initum  ?     Ergone  ab  Italis  ad  Italos  evertendos  barbarorum 
regum  poscuntur  auxilia  ?     Vnde  infelix  opem  speret  Itaha, 
si  parum  est,  quod  certatim  a  fiHis  mater  colenda  discerpitur, 
nisi  ad  publicum  parricidium  alienigenae  concitentur  ?     Dicet  85 
aliquis,  idem  mali  genus  prius  ab  hoste  tentatum.     lam  dixi, 
etsi    unum    alloquor,    utrumque    redarguo.      Quanto    dignius 
fuerat  irarum   detersa  rubigine,   a  qua  non  ullius   amicitiae 
sinceritas,  non  fraternus  amor,  non  suprema  demum  parentis 
ac  natorum  pietas  prorsus  immunis  est,  Venetos  cum  lanuen-  90 
sibus  unum  fieri,  quam  formosum  corpus  Italiae  lacerari,  vobis 
occidentaHum,  iHis  ut  audio  dextras  orientaHum  tyrannorum 
in  partem   furoris  implorantibus.      O  ferales  et  supervacuas 
cautelas  !      O    malevolentiae    genus    ultimum,    quod    manu 


95  propria  non  possis,  ad  id  circumspicere  quod  irrites,  et  argu- 
mentum  odii  praebente  vicinia  vicinos  scelerum  subrogare  ! 
Atqui  multarum  hinc  iniuriarum  fluxere  pfimordia,  dum, 
indigno  et  nescio  unde  prodeunte  fastidio  nostrarum  rerum, 
in  admirationem  rapimur  externarum,  et  iampridem  consue- 

loo  tudine    pestifera    Italicam    fidem    barbaricae    perfidiae    post- 

;  habemus.     Insani  qui  in  venalibus  animis  fidem  quaerimus, 

Jquam  in  propriis  fratribus  desperamus.     Quo  effectum  est  ut 

iure  optimo  in  has  calamitates  inciderimus,  quas  sero  iam  et 

inefficaciter  lamentamur.     Postquam  Alpes  et  maria,  quibus 

105  nos  moenibus  natura  vallaverat,  et  interiectas  obseratasque 
divino  munere  claustrorum  valvas,  livoris,  avaritiae  super- 
biaeque  clavibus  aperiendas  duximus  Cymbris,  Hunnis,  Pan- 
noniis^  Gallis,  Teutonis,  Hispanis.  .  .  .  [He  reminds  Dandolo 
that  Sparta  refused  to  put  out  one  of  the  *  eyes  of  Greece  '  and 

iio  to  allow  Athens  to  he  destroyed.^ 

;       Hoc  unum  in  finem   coram   duorum    populorum    ducibus 

j  affusus  et  lacrimosus  obsecro.     Infesta  manibus  arma  proiicite, 

date    dexteras,    miscete    oscula,    animos    animis,    signis    signa 

coniungite.     Sic  navigantibus  Oceanus  et  Euxini  maris  ostia 

115  patebunt,  nuUusque  regum  aut  populorum  nisi  venerabundus 
occurret.  Sic  vos  Indus,  sic  Britannus  Aethiopsque  permetuet. 
Sic  Taprobanem,  sic  Fortunatas  Insulas  famosamque  sed  in- 
cognitam  Thulen  et  omnem  Australem  atque  Hyperboream 
plagam  securus  vester  nauta  transsiliet ;    modo  invicem  tuti 

120  sitis,  nil  aUunde  trepidandum  est.^  Vale,  ducum  ac  virorum 
optinte.    Patavi,  xv.  Kalendas  ApriHs,  1351. 

Carolo  IF,  Augusto  Imperatori  Romanorum,   Fam.  xii.  i. 

OLIM   tibi,   princeps  inclyte,   quod  famae  tuae  salutique 
publicae  convenire  visum  est,  scripsi  familiaritate  quadam, 
non  tam  de  ingenio  meo  quam  de  moribus  tuis  sumpta  fiducia. 
Deinde  autem  mecum  ipse  reputans  difllicultates  multas  et 
5  varias   communibus  votis   oppositas,  imperio  fortunae,   quae, 

CAROLO   IV  75 

ut  aiunt,  omnibus  imperat  imperiis,  nec  dubitans  ex  adverso 
per  te  tuumque  consilium  fieri  omnia  quae  humano  consilio 
fieri  possent,  et  oculis  tuis  et  huic  calamo  plusquam  annuas 
indutias  dedi,  quamquam  non  sine  maerore  animi  tempus  labi 
cernerem,  et  tranquillitatem  multorum  interim  populorum  lo 
prolatando  aut  procrastinando  differri.  Sed  difficultatum  obice 
impossibilitati  proximo,  ut  dixi,  tarditatem  excusabam. 

Nunc  tandem  praeparante  divina  providentia  vias  tuas  et 
fidelis  populi  salutem  misericorditer  ordinante,  ita  dispositus 
est  Italiae  tuae  status,  adeoque  fervens  exspectatio,  ut  dila-  15 
tionem  ipsam,  quae  gloriosis  primordiis  intercessit,  eidem 
providentiae  adscribam  potius  quam  fortunae,  quo  scilicet 
immensum  exoptatissimi  principis  mora  brevis  ardorem  pub- 
licum  excitaret.  lam  vero  bonorum  animos  ardere  amplius 
non  posse  tibi  persuadeas  velim ;  verendumque  ne,  quod  na-  20 
tura  rerum  fert,  incendio  sensim  tepor  obrepat,  nisi  generosis 
flammis,  quas  tuum  nomen  accendit,  praesentiae  tuae  alimenta 
praebueris.  Cum  itaque,  quod  neminem  omnino  te  melius 
nosse  reor,  eo  res  perducta  sit  ut  neque  maiestas  tua,  salva 
gloria,  Caesareum  differre  possit  adventum,  neque  mea  devotio,  »5 
illaesa  fide,  coeptum  diutius  tenere  silentium  ;  loquor  ecce 
iterum  ad  dominum  meum,  et,  nisi  piget,  ad  cunctorum 
dominum  loquor,  simplicitate  quantalibet,  sed  fide  purissima. 
Et  loquor  non  novi  ahquid,  sed  quod  notissimum  tibi  et  ab 
omnibus  amicis  Imperii  Romani  vel  consultum  iri  scio.  Non  30 
enim  id  ago  ut  doceam,  sed  ut  mea  fides  suo  fungatur  officio ; 
ideoque  rem  non  nitor  adornare  coloribus,  sciens  ut  coloratis 
fictisque  mendacium,  sic  veritatem  apertis  ac  simphcibus 
delectari.  SimpHciter  igitur  et  aperte  pro  honore  Imperii, 
pro  salute  Italiae,  pro  consolatione  urbis  Romae,  desolatissimae  35 
sponsae  tuae,  pro  amicorum  studio,  pro  subiectorum  commodis, 
pro  quiete  laborantium  Christianorum,  pro  maturando  negotio 
Terrae  Sanctae,  pro  adipiscendo  in  terris  praeclarissimae  ac 
immortalis  famae  praeconio,  pro  aeterna  beatudine  post  huius 
fugacissimae  vitae  miserias  promerenda,  oro,  precor,  obsecro,  40 


toto  nunc  animo  genubus  tuis  affusus,  quatenus  occasionem 
res  maximas  atque  optimas  gerendi  coelitus '  oblatam  incunc- 
tanter  arripias,  reiectisque  curis  omnibus,  quae  gressus  tuos 
a  tam  pio  itinere  retrahunt,  moram  tollas,  claris  semper  exordiis 

45  nocituram,  ac  tuo  egentem  auxilio  quam  primum  invisere  velis 

Optato  succedunt  omnia  ;  noli  unus  deesse  fortunae  ;  quod 
si  facias,  ingens  posteritatis  odium  nec  minorem  tibi  conflaveris 
infamiam.    Vix  equidem  optare,  vix  verbo  exprimere  potuisses 

50  tam  facilem  fati  viam.  Putasne  perpetuum  hunc  favorem  ? 
Vt  vehemens,  sic  volubile  fatum  est  :  non  humano  quidem 
ingenio  sed  suopte  volvitur  arbitrio  ;  nullus  status,  nulla  facies 
rerum  durat.  Non  tu  idem  semper  eris,  neque  haec  tibi 
semper    occasio.      IntelHgis,    providentissime    princeps,    non 

55  tantum  quid  loquar,  sed  quid  cogitem.  Praesentem  Tusciae 
statum  vides ;  ubi  plurimum  rebellionis  avo  tuo  aliisque  retro 
principibus  fuit,  ilHc  tibi  plurimum  erit  obsequii.  Vtere 
rerum  mutatione  feUcissima,  sortemque  tuam  ne  neglexeris. 
Brevitatem   ac  fugam  vitae  mortaHs   ante  oculos  habeto,   et 

60  instabiHtatem  rerum,  et  fortunae  vim,  cuius  natura  est  ut 
audentibus  atque  soUicitis  faveat,  timidos  pigrosque  reiiciat,  et, 
ut  sapientibus  placet,  retro  calva  esse  cum  soleat,  frontem 
habeat  capiUatum. 

Pluraque  scripsi  oHm,   et  plura  nunc  scriberem,   nisi   quia 

65  sapientiae  tuae  etiam  pauciora  sufficiunt,  et  devotioni  meae 
utcumque  hoc  breviloquio  satisfactum  est.  Vale,  magnanime 
Caesar,  et  propera.     [Avignon,  1352.] 

Barbato  Sulmonensi,    Fam.  xii.  7. 

DVM  ad  me,  pars  mei  optima  Barbate,  Htterae  tuae  longis 
anfractibus  viam    quaerunt,  et  in   GaUis   latitantem   per 
ItaHam  sequuntur,  annus  prope  integer  circumactus  est ;    ita 
non  solum  nostro  vivae  vocis,  sed  mutuae  etiam  scripturae 
5  solatio  prohibemur.    Hoc  iuris  in  nobis  habuit  fortuna,  ex  quo 


die  nos  intactos  praeteriens  glutinum  nobis  suavissimum  atque 
dulcissimum  inimica  mors  rapuit,  regem  Siculum,  quo  nihil 
maius,  nihil  ornatius  tulerat  aestas  nostra.  Ille  qui  nos  vivens 
animo  copulaverat,  corpore  disiunxit  moriens,  totumque  pro- 
positum  vitae  nostrae  moesta  rerum  mutatione  praevertit.  .  .  .  lo 
\^he  laws  of  nature  cannot  be  changed,  and  we  must  control  our 

Id  quidem  quod  non  in  ultimis  adversitatum  numeras,  ut 
me  Romae  non  inveneris,  divinitus  factum  reor,  ne,  si  congredi 
licuisset,  non  templa  Dei  devotione  catholica,  sed  urbis  15 
ambitum  lustraremus  curiositate  poetica,  non  animae  curam 
agentes,  sed  negotium  litterarium  ;  quod  licet  sit  iucundis- 
simum  pabulum  intellectus,  nisi  tamen  ad  unum  verum  finem 
redigatur,  inlinitum  quidem  et  inane  est.  Poteras  sane,  si 
tarditatis  meae  meminisses,  mentis  augurio  praevidere,  quod  20 
me  Romam  non  lubilaei  principium,  sed  finis  adduceret. 

Quod  ipsum  petitioni  tuae  responsum  sit,  ut  scias,  me  de 
Africa  nostra,  quam  iure  tuo  postulas,  non  mutasse  consilium  ; 
si  enim  unquam  in  lucem  veniet,  noli  de  fide  promissi  dubitare  ; 
tuum  ante  omnia  limen  petet.  Verum  illa  et  morositate  25 
hospitis  et  innumeris  fortunae  repaguHs  detinetur.  Quae  si 
cuncta  cessarent,  tum  satius  visum  est,  illam  domi  manere  et 
cum  aetate  concoqui  ac  maturescere,  ne,  si  ante  tempus  exisset, 
pomorum  more  quae  immatura  ramis  decerpuntur,  asperior 
evaderet,  nec  ferret  aetatem  ;  praesertim  cum  nec  reditus  30 
esset  semel  in  publicum  egressae,  et  ingenii  mei  incredibilis 
mutatio  in  dies  fieret.  Dehinc  forte  aliud  consiHi  capiam, 
incumbamque  Hma  ultima  ;  nam  et  multa  quae  remorabantur 
ablata  sunt,  et  ego,  ni  faUory^m  sum  quidquid  ut  essem  ex 
alto  permissum  erat ;  quamvis  usque  ad  novissimum  vitae  35 
^3Iein  progredi  non  desinam,  quantum  sinar,  nec  desperem 
pigro  etiam  magisterio  senectutis  doctior  ac  meHor  fieri, 
quotidieque  aHquid  addiscens  senescere.  Si  quo  forsan  studio 
coaptare  mihi  valeam  quod  de  se  ipso  1  senex  iUe  sapientissimus 
gloriatur,  nitar  certe.     Idque  Hberius  me  facturum,  feHciusque  40 


successurum  spero,  cum  passiones  ex  animd  radicitus  avulsae 

fuerint,  penitusque  omnes  exaruerint,  quibus  iam,  Deo  gratias, 

j  interpellor  ^arcius.     Reliquum  est  ut  quod  in  terrena  urbe 

I  nequivimus,    nos   in   coelesti    lerusalem,    si   aliter   non   sini- 

45  mur,  videamus.     Vale.     x.   Kalendas  Martias,  super  flumina 

Babylonis  [1352]. 

Matthaeo  Longo  Archidiacono.    Fam,  xii.  17. 

CANIS  tuus  pice  nigrior,  vento  levior,  cane  fidelior,  te 
digresso  substitit  *  erravitque  via ',  quod  de  Creusa 
Virgilius  ait ;  nam  quod  sequitur,  *  lassum  resedisse ',  non 
suspicor.  Nullus  eum  cursus,  nuUa  difficultas,  viarum  asperitas 
5  nulla  lassaret,  qui  volucrem  soleat  ac  pendentem  in  aere 
leporem  incredibili  celeritate  praevertere.  Generosa  quidem 
animalia  labor  alit,  immodica  quies  necat.  Sic  igitur  errore 
procul  dubio,  non  labore  retractus  ex  itinere,  et  amissis  indiciis, 
qua  te  sequeretur  ignorans,  quid  moestissimus  ageret  ?     Iret 

10  in  silvas  victum  sibi  proprio  studio  quaesiturus  ?  Facile  id 
quidem  nuUoque  poterat  labore,  nisi  natura  parens  obstitisset, 
quae  est  ut  hoc  animal  procul  ab  homine  non  vivat.  .  .  .  [He 
relates  some  stories  of  the  fidelity  of  dogs.']  Te  igitur  amisso,  quo 
sese  verteret  canis  tuus,  qui  naturae  dominique  memor  hinc 

15  solitudinem  horreret,  hinc  alienigenae  cuiuslibet  dedignaretur 
imperia  ?  Quod  unum  restabat  misero,  notam  domum  repetiit, 
ubi  sub  te  laete  vixerat,  et  quo  laudati  cursus  palmam  saepe 

*f  retulerat,  saepe  cruentos  capreolos  leporesque  remiserat.  Nec 
ullo  tuorum  ilHc  reperto,  clauso  ostio  miserabiliter  insultans, 

20  omnium  adstantium  misericordiam  tuique  desiderium  ex- 
citavit.  Tum  primum  damna  nostra  sentire  coepimus,  teque, 
quem  praesentem  putabamus,  abesse  perpendimus.  Vt  me 
autem  ille  conspexit,  infremuit,  mox  tremula  blanditiis  cauda 
vocantem  sponte  consequitur.     Nunc  mecum  vadit  in  silvas, 

25  sub  me  militat ;  meis  auspiciis  ruit  in  belluas,  et  mihi  saepe 
gratissimas  praedas  agit,  paratus  ille,  si  iubeas,  ad  te  venire. 


laetus  tamen  quod  fortuna  illum  ad  amicum  limen  appulerit. 
Vale.     Ad  fontem  Sorgiae  viii.  Kalendas  Septembris  [1347  ?]. 

Raynaldo  Veronensi.    Fam.  xiii.  2. 

ADOLESCENS    quem  ad  te  misi,  quam   mihi  sit  iunctus 
*»>  sanguine  puto  tibi  non  ignotum,  nisi  forte  subitum  eius 
incrementum,  quod  in  aetate  sua  saepe  accidit,  tibi  discipuli 
tui  notitiam  abstulerit.    Hunc  si  nosti,  ne  illud  quidem,  quam 
mihi  sit  carus,   aut  quam  bonum  fieri  cupiam,  ignoras.     Is  5 
quidem  a  scholis  tuis  fato  suo  tener  admodum  abstractus,  apud 
Gibertum  Parmensem,  non  ignobilem  grammaticum,  aliquan- 
tulum  temporis  exegit.    Ingenio,  ut  suspicor,  non  malo  (iudicare 
enim  nequeo),  ita  sive  vultus  mei  praesentia,  sive  ignorantiae 
suae  conscientia  turbatur,  ut  sub  oculis  meis  semper  obstinatum  10 
teneat  silentium.     Vnum  est  in  quo  me  non  patitur  errare. 
Hominem  nullum  vidi  magis  a  litteris  abhorrentem  ;   neminem 
odit  aut  metuit  praeter  Hbrum  ;    illum  unicum  hostem  habet. 
Male,  inquies,  incepisti.    Male,  inquam,  sed  vere  ;   neque  enim 
heroicum  carmen  in  manibus  est.    Non  egregium  adolescentem  15 
describere  est  animus,  sed  jriostrum.     Parmae  ac  Veronae  et 
interdum  Patavii  altus  est.    Saepe  ego  secum  mordaciter  iocari 
soleo  :    *  vide  ne  famam  suam  Virgilio  eripias  vicino  tuo.'    Ille 
autem  oculos  in  terram  deiiciens  subito  rubore  perfunditur  ; 
hoc  saltem  simulare  non  potest.     Vna  igitur  spes  est ;   vere-  20 
cundissimus  videtur  et  adhuc  £ereus  est  et  aptus  ad  omnem 
habitum  pro  arbitrio  praeceptoris  inflecti. 

Hoc  sibi  super  cetera  incommodum  accedit,  quod  in  ipso 
confinio  Hbertatis  Ime,  quod  miraberis,  auctore -Parmensi  etiam 
gymnasio  ereptus,  ad  Curiam,  quae  Romana  dicitur,  mecum  25 
venit,  ubi  prope  iam  annum  perdidit.  IrreparabiHs,  fateor, 
iactura  ;  sed,  si  culpa  est,  ego  culpandus  qui  id  volui ;  non 
quod  mihi  placeret  iUud  Horatii :  Quaerenda  pecunia  primum  ; 
Virtus  post  nummos,  sed  verebar  ne,  si  quid  mihi  humanitus 


30  accidisset,  meo  praesidio  destitutum  saeva  paupertas  opprimeret, 
studiosorum  hostis,  atque  emergere  volentibus  obstaculum  non 
minus  quam  immensae  divitiae  ;  sive  etiam  eo  maius  quod 
divitiarum  pondus  abiicere  possumus,  si  volumus  (quod  multi 
viri  famosissimi  fecerunt),  egestatis  sarcinam  excuterejion  est 

35  in  nostra  potestate.  Hunc  igitur  mecum  esse  iussi,  ut  omnibus 
praesens  horis,  meque  conditionis  suae  admonens  ac  tacitus 
interpellans,  conspectu  suo  tarditatem  meam  excitaret. 

Adfuit  humano  pietas  divina  consilio.    Itaque  iam  quantum 
satis  est  dives ;  canonicus  Veronensis  ad  te  redit,  cui  prima  debet 

^o  pueritiae  rudimenta.  Excipe  illum,  quaeso,  humanitate  illa  tua 
notissima,  et  insiste,  si  qua  via  est,  ut  tarde  surgentium  viato- 
rum  more  matutini  temporis  iacturam  meridiana  festinatione 
restauret.  Quid  ulterius  dicam  ?  Dono  hunc  hominem  tibi, 
quem    meHorem    mihi    restitues,    ut    spero ;     quod    Socrates 

45  promisit  Aeschini ;  id  ut  libentius  praestes,  dicam  quod 
Philippus  Aristoteli.  Gaudeo  equidem  et  ego  hunc  tua  aetate 
natum  esse,  qui  per  te  aUquid  fiat,  si  per  hominem  fieri  potest ; 
nec  dissimulo  me,  dum  sibi  anxius  invigilo  cunctaque  circum- 
spicio,  nil  magis  quam  te  tuasque  virtutes  intuentem,  cum  alia 

50  possem,  Veronense  illi  habitaculum  elegisse.  Vale.  Ad  fontem 
Sorgiae,  v.  Idus  lunii  [1352]. 

Nicotao  LaureMli  Trib.  Pop.  Rom.    Var.  40. 

NON  facile  dici  potest,  optime  vir,  de  eventibus  coeptorum 
tuorum  quam  sollicitus  quamque  suspensus  sim.  Sic 
me  Deus  diHgat,  ut  quodammodo  particeps  mihi  videor  et 
pericuH  et  laboris  et  gloriae.  Et  re  vera  nec  volo  dissimulare 
5  nec  possum,  ut  contumaciter  verbis  disceptantium  de  rebus 
tuis  quotiens  fortuna  me  praesentem  fecit  tuas  susceperim 
partes.  Nota  loquor,  et  mihi  populus  testis,  quanto  semper 
favore  animi  quantoque  studio  adversus  oblatrantes  de  tribu- 
natus   tui   iustitia   et   de  intentione  et   sinceritate  animi   tui 


disserui,  nec  retro  nec  ante  respiciens,  nec  attendens  quos  lo 
sermone  pungerem,  quos  mulcerem.  Multos  mihi  quos  con- 
ciliaveram  convictu,  verbis  alienavi,  nec  miratus  sum.  Sciebam 
enim  verissimum  Terentianum  esse  illud,  '  ^obsequiumamicoSa. 
yeritas  odium  parit,'_  nec  multi  f acere  quis  me  accuset,  si 
absolvit  conscientia.  15 

Haec  praefare  libuit,  ne  forte  frequentiam  litterarum  et 
sedulitatem  in  me  supervacuam  mirareris  ;  neque  enim  ut 
absens  et  de  longinquo  finem  spectans,  sed  in  acie  media 
praesens  sum,  vel  victurus  ingenti  proelio  vel  vincendus, 
ideoque  et  dies  curis  et  quies  turbatur  in  somnis,  et  dormiens  20 
et  vigilans  laboro,  et  quietem  nulla  pars  mihi  temporis  largitur, 
In  hoc  statu  unum  mihi  solatii  genus  est  calamus ;  ut  illum 
in  manibus  habeo,  tecum  sum,  loqui  incipio  non  quod  dictu 
pulchrius,  sed  quod  prius  occurrit,  neque  tam  coloribus  ser- 
monum  studio,  quam  ut  stilo  quolibet  in  auribus  tuis  animi  25 
mei  curas,  et  praegravatum  pectus  exonerem.  Quae  cum  ita 
sint,  epistolas  meas  sic  excipies,  ut  ab  eis  exspectes  potius 
familiare  colloquium,  quam  dictamen  elegans  rerum  tuarum. 
Curis  anxius  hoc  per  diem,  hoc  per  noctem  cogito,  et  quoniam 
memoria  fugax  et  volubilis  est,  ne  confestim  evanescat,  litteris  30 
eam  tenacibus  illaqueo,  et  diurnos  quidem  cogitatus  fero 
domum  repetens,  nocturnos  mane  consurgens  scribo  ;  neque 
si  impetum  sequerer,  dies  ulla  sine  litteris  praeteriret. 

Quid  autem  de  te  proxima  nocte,  nescio  an  pervigil  an 
semisopitus,  cogitaverim  an  viderim,  dicam.  Videbar  te  videre  35 
in  medio  et  altissimo  mundi  loco  tam  supremo  praerupti  montis 
vertice,  ut  prope  coelum  tangeres.  Quidquid  de  nostris  monti- 
bus  videram,  quidquid  de  peregrinis  audieram  seu  legeram, 
planities  deiecta  videbatur  ;  ipse  cantatus  utriusque  linguae 
vatibus  Olympus  humillimus  collis  erat.  Nubes  longe  sub  40 
pedibus  sed  non  multo  super  verticem  ferebatur.  Caterva 
te  virorum  fortium  stipabat,  tu  medius  et  cunctis  subHmior 
sedebas  radianti  solio,  tanto  mortali  specie  augustior  atque 
fulgentior,    ut    ipsi    et    Phoebo    movisse    videreris    invidiam. 

2548  G 


45  Volvebar  in  circuitu  et  ecce  tantus  populus  sub  oculis  meis 
erat  ut  eum  nec  metiri  animo  possem,  et  quasi  prae  stupore 
deficerem.  Percunctabar  attonitus  unum  ex  iis  qui  proximi 
constiterant,  quidnam  miri  quidve  praestigii  viderem  ;  neque 
enim  reor  unquam  potuisse  vigesimam  illius  populi  partem 

50  terras  incolere.  '  Nec  fallebaris  ',  respondit  ille  ;  *  non  enim 
hic  praesentis  tantum  sed  omnis  venturi  aeyi  populum  con- 
venisse  noveris,  illius  imperio  in  cuius  manu  omnis  mundi 
pars,  omne  genus  hominum,  omnis  temporum  cursus  est.' 
'  Et    quid    hic  ?      Nunquam    homines    tam    intenti    fuerunt.' 

55  *  Eventum,'  inquit,  *  viri  ilHus  exspectant '  et  ad  te  oculos 
erexit,  *  de  quo,  ut  vides,  non  terra  splum,  sed  coelum  ipsum 
atque  astra  dissentiunt.'  Et  his  addidit  :  '  Audisne  murmur 
aethereum  ?  '  Intendi  aurem,  et  ecce  velut  adventante  pro- 
cella  tonitruum  raucum  de  nube  longinqua.     *  Mars,'  inquit, 

60  *  fulmen  minatur,  sed  luppiter  est  tranquillus.'  *  Et  quid 
putas,'  inquam,  '  quis  huius  tantae  exspectationis  exitus  ? ' 
*  Deus,'  inquit,  '  solus  novit.  Sed  quisquis  erit,  latere  non 
poterit  nec  sileri ;  omnis  hic  popukis  semper  meminerit  et 
loquetur.     Quantum   tamen   humanis   coniecturis   praevidere 

65  licet,  vivax  et  perennis  erit  huius  viri  gloria,  modo  ventos  non 
timeat ;  nec  timebit.  Quid  enim  metuat  cui  fixum  sit,  si 
oporteat,  pro  virtute  mori  ?  Vnum  vereor,  ne  quorumdam 
ex  eis,  qui  secum  in  eiusdem  cacumine  montis  sunt,  fides 
titubet,  obHque  nimis  aHena  cernentium,  eorum  sciHcet  qui 

70  ad  praeeminentiam  non  rectis  tramitibus  aspirant,  et  destructo 
iUo  se  soHum  eius  invasuros  putant.  Sed  faUuntur.  ^inde 
sibi  caverit,  tutus  erit.'  *  Heu  !  '  inquam,  *  ulHne  hominum 
tam  ferox  inhumanitas  sit,  ut  quo  duce  ad  tantum  gloriae 
culmen  ascenderit,  de  iUius  cogitet  ruina  ?    Quid,  Deus  bone, 

-^  amentiae,  quid  furoris  sospitatorem  suum  non  ut  se  ipsum 
saivum  cupere  ?  Quid  autem  iUi,  si  TLinus  hic,  quod  Omni- 
potens  avertat,  rueret,  quid  agent  ?  Ouo  duce  consistent  ? 
Vno  verbo,  quo  usque  miseri  nos,  praecipites  post  ipsum 
ruent.'     *  Sic  enim,'  inquit,   *  Hvor,  quo  in  orbem   terrarum 


mors  introlit,  caecus  est,  necdum  dolore  impulsus  alteri  nocet,  80 
sua  damna  circumspicit.    Melius  tamen  spero  evasurum  omnes 
fortunae  laqueos,  quia  cum  illo  Deus  est.'    Post  hoc  audiendi 
avidum   linquebat.      Ego    autem    manu    prehendens,    *  quo,' 
inquam,    '  properas  ?  '      *  Nocte,'    inquit,    *  fugiente   festino.' 
Et  ego  :    *  hoc  saltem  mihi  ne  subtrahas  ;    quis  hominem  hunc  85 
tam  alte  labor  extulit,  quod  studium,  quae  fortuna  ?  *     At 
ille  Virgiliano  versiculo  elegantissimo  fretus  in  tempore,  '  ex 
paucis,'  inquit,  *  est  quos  aequus  amavit  luppiter  aut  ardens 
evexit  ad  aethera  virtus  '.     Hoc  dicens,  aurora  iam  rutilante, 
disparuit.     Et   ego  vel  ad   me  reversus  vel  experrectus  sum.  90 
Vale,  vindex  libertatis  unice.     [1347.] 

Francisco   Priori  Sanctorum  Apostolorum, 
Fam,  xiii.  6. 

[Quid  exspectas  .  .  .]  \P.  says  he  is  engaged  on  no  serious 
work  at  the  moment,  hut  is  distracted  hy  a  thousand  small 
annoyances  due  to  his  continual  changes  of  residence.] 

Poesis,  divinum  munus  et  paucorum  hominum,  iam  vulgari, 
ne  profanari  dicam  ac  prostitui,  coepit.  Nihil  est  quod  in-  5 
dignantius  feram.  Tu,  amice,  si  stomachum  tuum  novi,  ferre 
indignitatem  hanc  nullo  posses  modo.  Nunquam  Athenis  aut 
Romae,  nunquam  Homeri  Virgiliique  temporibus  tantus  sermo 
de  vatibus  fuit,  quantus  est  ad  ripam  Rhodani  aetate  hac; 
cum  tamen  [n]ullo  unquam  loco  aut  tempore  tam  nullam  rei  10 
huius  notitiam  fuisse  arbitrer.  Volo  bilem  risu  lenias,  et 
discas  inter  tristia  iocari. 

Venit  ad  Curiam  nuper,  immo  vero  non  venit  sed  capdvus 
ductus  est,  Nicolaus  Laurentii,  olim  late  formidatus  tribunus 
urbis  Romae,  nunc  omnium  hominum  miserrimus,  et  quod  15 
extremum  mali  genus  est,  nescio  an,  ut  valde  miser,  sic  minime 
miserabilis,  qui  cum  in  Capitolio  tanta  cum  gloria  mori  posset, 
Bohemicum  et  mox  Lemonicensem  carcerem  subire,  tanto  suo 

G  2 


et  Romani  nominis  ac  reipublicae  ludibrio,  sustinuit.     In  quo 

20  laudando  monendoque  quantus  hic  calamus  fuerit,  notius  est 
forte  quam  vellem.  Amabam  virtutem,  laudabam  propositum, 
mirabarque  animum  viri ;  gratulabar  Italiae,  almae  urbis 
imperium,  mundi  totius  requiem  praevidebam.  Tot  ex 
radicibus  oriens  gaudium  dissimulare  non  poteram,  videbarque 

25  mihi  totius  gloriae  particeps,  si  currenti  sibi  stimulos  addidissem, 
quos,  ut  nuntii  eius  testabantur  et  litterae,  in  verbis  meis 
acutissimos  sentiebat.  Tanto  ego  magis  ardebam  acuebamque 
animum,  si  quid  excogitare  possem  quod  fervens  illud  ingenium 
inflammaret;    et  qui  probe  nossem  nuUa  re  magis  quam  gloria 

30  et  laudibus  generosum  pectus  inardescere,  inserebam  laudes 
magmficas  et  multorum  forte  iudicio  nimias,  sed  mea  opinione 
verissimas,  praeteritumque  commendans,  hortabar  ad  reliqua. 
Exstant  aHquot  meae  ad  illum  epistolae,  quarum  me  hodie 
non  penitus  pudet.     Divinare  enim  non  soleo  ;    atque  utinam 

35  nec  ipse  etiam  divinasset.  Profecto  autem  quod,  dum  scri- 
berem,  agebat  acturusque  videbatur,  non  mea  tantum  sed 
totius  humani  generis  laude  et  admiratione  dignissimum  erat. 
An  tamen  ob  hoc  unum  eradendae  sint,  nescio^  quod  turpiter 
vivere  maluit  quam  honeste  mori.     Sed  de  impossibihbus  non 

40  est  consultatio.  Etsi  enim  delere  illa  valde  veHm,  non  potero  ; 
in  publicum  egressae  mei  iuris  esse  desierunt. 

Itaque  coeptum  sequor.  Intravit  Curiam  humihs  atque 
contemptus  is  qui  malos  orbe  toto  tremefecit  ac  terruit,  bonos 
spe  laetissima    atque    exspectatione    complevit ;     et  universo 

45  quondam  populo  Romano  ItaHcarumque  urbium  primatibus 
comitatus,  nunc  duobus  hinc  ilHnc  stipatus  sateUitibus  ibat 
infeHx  plebe  obvia  videndique  avida  faciem  eius,  cuius  modo 
tam  clarum  nomen  audierat.  Erat  autem  a  jlomano  rege  ad 
Romanum  pontificem  missus.     O  mirum  commercium  !  .  .  . 

50  [Cola^s  fall  zvas  due  to  his  lack  of  sternness  in  dealing  with  his 
enemies,  as  P.  htmself  had  warned  him  at  the  time.]  Venit 
autem  non  vinctus ;  hoc  unum  defuit  pubHco  pudori ;  ceterum 
eo  habitu  ut  spei  nihil    esset   in  fuga.     Inque    ipso   civitatis 


ingressu  de  me  quaesivit  infelix,  an  in  Curia  essem,  seu  opem 
forte  aliquam  ex  me  sperans,  jquae  in  me,  quod  ego  quidem  55    /,, 
noveiim,  ^i^^a  est,  seu  sola  veteris  eisque  ipsis  in  locis  con-    / 
tractae  oliqj  amicitiae  memoria.    Nunc  ergo  viri  salus,  de  cuius   ' 
manu    tot    populorum    salus    incolumitasque    pendebant,    de 
manibus  pendet  alienis.    Vita  simul  et  fama  eius  in  ambiguo 
sunt .  .  .  [Butvirtue  oughtnot  tojear  death  or  ill-repute.^  Vtinam  60 
non    ipse    suum    decus    vel    desidia    vel    mutatione    propositi 
deformasset.     Nil  sibi  nisi  in  corpore  ab  hac  sententia  me- 
tuendum  esset.     Quamvis  ne  nunc  quidem  ullum  inde  sibi 
famae    discrimen    impendeat    apud   eos,    qui    veram   gloriam 
falsumque  dedecus  non  opinione  vulgari  sed  quibusdam  cer-  65 
tioribus   suis  notis  examinant,  et  eventus  virorum  illustrium 
virtutis  non  fortunae  iudicio  metiuntur.     Quod  ita  esse  ex 
obiecti   criminis   qualitate   perpenditur.      Nihil   enim    ex   eis 
quae   bonis   omnibus   in   illo  viro   displicent   arguitur,  neque 
omnino  finis  sed  principii  reus  est.     Non  sibi  obiicitur  quod  70 
malis  adhaeserit,  quod  hbertatem  destituerit,  quod  e  Capitolio 
fugerit,   cum   nusquam   honestius   vivere,   nusquam  gloriosius 
mori  posset.     Quid  ergo  ?     Illud  unum  sibi  crimen  opponitur 
unde,  si  condemnatus  fuerit,  non  mihi  quidem  infamis  sed 
aeterna    decoratus    gloria    videbitur  ;     quod   scilicet  ^gitare  75 
ausus  sit  ut  salvam  ac  Hberam  vellet  esse  rempublicam^  et  de 
Romano    imperio    deque    Romanis    potestatibus    Romae    agi. 
O    cruce   vulturibusque    dignum   scelus  !      Civem    Romanum  {^  %^^ 
doluisse  quod  patriam  suam  iure  omnium  dominam,  servam 
vihssimorum  hominum  videret  !     Haec  certe  criminis  summa  80 
est,  hinc  supphcium  poscitur. 

In  hoc  statu,  ut  iam  tandem  audias  cur  incepi  habeasque 
quod  rideas  post  dolorem,  unam  sibi  rehctam  spem  salutis 
amicorum  htteris  edidici,  quod  vulgo  fama  percrebuerit 
poetam  illum  esse  clarissimum ;  itaque  nefas  videri  talem  et  85 
tam  sacro  studio  deditum  hominem  violare,  iUa  quidem 
praeclara  sententia  iam  in  vulgus  effusa,  qua  pro  Aulo  Licinio 
Archia  praeceptore  suo  apud  iudices  usus  est  Cicero ;    quam 

86  FRANCISCO   PRIORI      , 

non  apposui,  quoniam  orationem  illam  ab  extrema  olim 
90  Germania  advectam,  dum  loca  illa  visendi  ardore  iuveniliter 
peragrarem,  et  anno  altero  in  patriam  vobis  optantibus  trans- 
missam,  habetis  studioseque  legitis,  quod  in  litteris  inde 
venientibus  recognosco.  Quid  vero  nunc  dicam  ?  Gaudeo 
equidem  et  plusquam  dici  possit  gratulor,  tantum  etiam  nunc 
95  honorem  Musis  esse,  quodque  magis  mireris,  apud  Musarum 
inscios,  ut  hominem  alioquin  ipsis  iudicibus  invisum,  salvare 
possint  solo  nomine  .  .  .  [What  more  could  have  heen  hoped  for 
even  in  the  days  of  the  Emperor  Augustus  P] 

Si    me    tamen   interrogas^    Nicolaus    Laurentii    vir   facun- 

100  dissimus  est,  et  ad  persuadendum  efficax  et  ad  oratoriam 
pronus,  dictator  quoque  dulcis  et  lepidus,  non  multae  quidem 
sed  suavis  colorataeque  sententiae.  Poetas,  puto,  qui  com- 
muniter  habentur,  omnes  legit ;  non  tamen  ide^_niagis__£st 
poeta  quam  textor,  ideo  quod  manibus  alienis  texta  chlamyde 

105  induitur  ;  et  licet  ad  poetae  nomen  promerendum  non  sufficiat 
solum  carmen,  sitque  verissimum  illud  Horatii :  '  neque  enim 
concludere  versum  Dixeris  esse  satis,  nec  si  quis  scribat  uti 
nos  Sermoni  propiora,  putes  hunc  esse  poetam '.  Iste  tamen 
nunquam  vel   un^^^         carmen,  quod  ad  aures  meas  venerit, 

110  cgntexuit ;  neque  enim  ad  id  animum  applicuitj^  sine  quo 
nihil,  quantumHbet  facile,  bene  fit. 

Hoc  tibi  notum  facere  placuit  ut  de  assertoris  olim  publici 
fortuna  doleas,  de  insperata  gaudeas  salute,  de  salutis  autem 
causa  mecum  pariter  indigneris  et  rideas  cogitesque,  si,  quod 

115  utinam  accidat,  sub  clipeo  poetico  Nicolaus  e  tantis  periculis 
evaserit,  unde  non  evasurus  esset  Maro  ?  Sed  ille  sub  his 
iudicibus  aliam  ob  causam  periret,  quia  scilicet  non  poeta 
sed  necromanticus  haberetur.  Dicam  quod  magis  rideas. 
Ipse  ego,   quo  nemo  usquam   divinationi  inimicior  fuit   aut 

120  magiae,  nonnunquam  inter  hos  pptimos  rerum  iudices  propter 
Maronis  amicitiam  necromanticus  dictus  sum.  En  quo  studia 
nostra  dilapsa  sunt !  O  nugas  odibiles  ridendasque !  .  .  .  [He 
descrihes  the  simplicity  of  a  Cardinal^  who  thought  every  scrihhler 



worthy  of  the  name  of  poet.~\  Tu  vive  feliciter  et  vale.  Et  nisi 
tibi  aliter  videtur,  epistolam  hodiernam  hesternamque,  post-  125 
quam  legeris,  mitte  Neapolim  ad  Zenobium  nostrum,  ut  ipse 
Barbatusque  meus,  si  forsan  e  portu  Sulmonensi  Parthenopaeas 
repetiit  procellas,  risum  nostrum  indignationemque  participent. 
Ad  fontem  Sorgiae,  iv.  Idus  Augusti  [1352]. 

Francisco  Priori  Sanctorum  Apostolorum,    Fam.  xiii.  8. 

AD  fontem  Sorgiae  aestatem  ago ;  iam  quod  sequitur, 
**>tacito  me  licet,  intelligis,  sed  si  loqui  iubes,  brevibus 
expediam.  Corpori  meo  bellum  indixi.  Ita  me  ille  adiuvet, 
.  sine  cuius  opere  succumberem,  ut  gula,  ut  venter,  ut  lingua, 
ut  aures  oculique  mei  saepe  mihi  non  artus  proprii,  sed  hostes  5 
impii  videntur.  Multa  quidem  hinc  mihi  mala  provenisse 
memini,  praesertim  ab  oculis,  qui  ad  omne  praecipitium  mei 
fuerunt  duces.  Hos  ita  conclusi,  ut  praeter  coelum,  montes  ac 
fontes,  fere  nihil  videant ;  non  aurum,  non  gemmas,  non  ebur, 
non  purpuram,  non  equos,  nisi  duos,  eosque  ipsos  exiguos,  qui  10 
cum  unico  puero  his  me  vallibus  circumvectant. 

Postremo  nuUius  usquam  mulieris,  nisi  villicae  meae  faciem, 

quam  si  videas,  solitudinemnLibycam  aut  Aethiopicam  putes 

te  videre ;    aridam  penitus  et  vere  solis  ab  ardoribus  adustam 

!  faciem,  cui   nihil  viroris,  nihil  succi  inest,  faciem  qualem  si  15 

i  Tyndaris  habuisset,  Troia  nunc  etiam  staret ;    si  Lucretia  et 

[Virginia,  nec  regno  Tarquinius  pulsus  esset,  nec  Appius  vitam 

lin  carcere  iinivisset.     Verum  ne  sibi  post  oris  descriptionem 

dignas    morum    laudes    substraham,   quam    fusca    facies    tam 

candidus  est  animus ;    magnum  et  ipsa  nihil  animo  nocentis  20 

feminae  deformitatis  exemplum  ;  de  quo  forte  aliquid  dicerem, 

nisi  quia   circa  Claranum  suum   abunde  hunc  articulum  in 

epistolis  prosecutus  est  Seneca.     Hoc  singularius  habet  vilHca 

^^  mea,  quod  cum  forma  corporis  femineum  potius  quam  virile 

'  bonum  sit,  haec  adeo  f ormae  iacturam  non  sentit,  ut  decere  25 

illam  putes  esse  deformem.    Nihil  fidelius,  nihil  humiHus,  nihil 


operosius.  Sub  ardentissimo  sole,  vix  cicadis  aestum  tole- 
rantibus,  totos  dies  agit  in  campis,  et  Cancrum  et  Leonem 
durata    cute    contemnit.      Sero    domum    rediens    anicula    sic 

30  indefessum  rebus  domesticis  adhibet  invictumque  corpusculum, 
ut  e  thalamo  venientem  iuvenem  dicas  ;  nuUum  interea  mur- 
mur,  nullae  querimoniae,  nullum  turbatae  mentis  indicium, 
sed  viri  et  natorum  et  familiae  meae  venientiumque  ad  me 
hospitum    incredibilis    cura,    incredibihsque    contemptus    sui 

35  dumtaxat  ipsius.  Huijc_saxeae  mulierculae  instrata  sarmentis 
terra  cubiculum,  huic  prope  terreus  panis  cibus,  vinumque 
aceto  simiHus  lymphisque  perdomitum  potus  est.  Si  quid  mol- 
lius  apponas,  iam  desuetudine  longissima  durum  putat  omne 
quod  mulcet. 

40  Sed  satis'multa  de  villica,  quae  nisi  in  agresti  scriptura  locum 
repertura  non  fuerat.  Hoc  modo  igitur  joculos  castigo.  Quid 
dejiuribus  dicam  ?  Cantus  et  tibiae  et  fidium  dulcedo,  quibus 
extra  me  ipsum  rapi  soleo,  nulH  sunt  mihi ;  totam  suavitatem 
illam  aura  dispersit.     Hic  nihil  omnino,  praeter  raros  boum 

45  mugitus,  aut  balatus  pecudum,  praeter  volucrum  cantus 
continuumque  murmur  aquarum  audio.  Quid  Hngua,  qua 
saepe  me  ipsum,  interdum  forte  aHos  erexi  ?  Nunc  iacet  ipsa 
et  a  mane  saepe  ad  vesperam  silet.  Cui  enim  loquatur  praeter 
me  non  habet.     lam  vero  gulam  ventremque  sic  institui,  ut 

50  saepe  bubulci  mei  panis  et  mihi  suiHciat  et  saepe  etiam  delectet, 
et  niveum  aHunde  mihi  aUatum  famuH,  qui  tulere,  manducent. 
Tam  consuetudo  mihi  pro  voluptate  est.  Itaque  viUicus  meus, 
indulgentissimus  famiHaris,  ipseque  _vir  saxeus  de  nuUa  re 
mecum  Htigat,  nisi  quod  durior  mihi  sit  victus,  quam  qui,  ut 

55  dicit,  diutius  ferri  queat.  Ego  contra  sentio  diutius  talem 
victum  tolerari  posse  quam  moUem,  quem  magni  taedii  esse 
et  quinque  diebus  continuari  non  posse,  Satyricus  ait.  Vva, 
ficus,  nuces  et  amygdalae  deHciae  meae  sunt.  Quibus  hic 
fluvius  abundat  piscicuHs  delector,  nunquam  magis  quam  dum 

60  capiuntur,  quod  studiose  etiam  inspicio,  iuvatque  iam  hamos 
ac  retia  tractare. 


Quid  de  vestibus,  quid  de  calceis  loquar  ?  Mutata  sunt 
omnia.  Non  ille  meus  habitus,  meus,  inquam,  propter  eximiam 
vanitatem,  qua,  salva,  ni  fallor,  honestate  et  decore  servato, 
inter  pares  oUm  conspici  dulce  fuit.  Agricolam  me  seu  pa-  65 
storem  dixeris,  cum  tamen  adhuc  et  vestis  exquisitior  non 
desit,  et  mutati  habitus  nulla  sit  causa,  nisi  quia  quod  primum 
placuit,  primum  sordet.  Soluta  sunt  quibus  ligabar  vincula, 
clausique  quibus  placere  cupiebam  oculi ;  et  puto,  si  aperti 
essent,  hodie  solitum  in  me  imperium  non  haberent.  Meis  70 
autem  ocuHs  nullo  modo  magis  placeo  quam  solutus  ac  liber. 

Quid  de  habitaculo  dixerim  ?     Catonis  aut  Fabricii  domum 
putes,  ubi  cum  cane  unico  et  duobus  tamen  servis  habito  ; 
ceteros  in  Italia  dimisi  omnes.     Vtinam  in  via  dimisissem,  ad 
me    nunquam    redituros,    meae    quietis    unicam    procellam.  75 
Villicus  autem  contiguam  habet  domum,  mihi  semper  praesto, 
dum  usui  est,  et  ne  unquam  obsequium  vergat  in  taedium, 
parvo  mox  ostio  secludendus.    Hic  mihi  duos  hortulos  quaesivi 
tam  ingenio  propositoque  meo  consentaneos,  ut  nihil  magis ; 
quos  si  describere  aggrediar,  longus  fiam.    In  summa  vix  simile  80 
aHquid  reor  habeat  orbis  terrarum  ;   et,  si  femineam  levitatem 
fateri   oportet,    tale   quidquam   esse   extra   Italiam   indignor. 
Hunc   Helicona   nostrum   Transalpinum   vocitare  soleo ;    est 
enim    alte   umbrosus   solique.  studio   aptus,    et   nostro   sacer 
ApolHni.    Hic  nascenti  Sorgiae  impendet,  ultra  quem  nihil  est  85 
nisi  rupes  et  avia,  prorsus,  nisi  feris  aut  volucribus,  inaccessa. 
Alter    domui    proximus    et    aspectui    cultior    et    dilectus    est 
Bromio  ;    hic,  mirum  dictu,  rapidissimi  ac  pulcherrimi  amnis 
in   medio   est.      luxta   quem    brevi   tantum   ponte   disiuncta 
ultima   domus  in  parte,   testudo  vivis   ex  lapidibus    curvata  90 
suspenditur,  quae  nunc  coelo  ardente  sentiri  vetat  aestatem. 
Locus   est  qui  ad  studium  accendat ;    augurorque,  non  ab- 
simiHs  atriolo  iUo  ubi  declamare  soHtus  erat  Cicero,  nisi  quod 
illud  praeterlabentem  Sorgiam  non  habebat.     Sub  hoc  ergo 
meridies  exigitur  ;  mane  in  coUibus,  vesper  in  pratis  vel  aspe-  95 
riore  in  hortulo  ad  fontem  naturam  vincentem  artificio,  ubi 


locus  est  alta  sub  rupe  ac  mediis  in  undis,  angustus  quidem,  sed 
plenus  stimulis  ardentibus,  quibus  piger  licet  animus  in  altis- 
simas  curas  possit  assurgere. 

loo  Quid  vis  ?  Possem  forsan  hic  vivere  nisi  vel  tam  procul 
Italia,  vel  tam  prope  esset  Avinio.  Quid  enim  dissimulem 
geminam  animi  moUitiem  ?  Illius  me  amor  mulcet  ac  vellicat, 
huius  me  odium  pungit  et  asperat,  odorque  gravissimus  toti 
mundo  pestifer,  quid  mirum  si  in  vicinitate  nimia  unius  parvi 

105  ruris  innocuam  poUuit  puritatem  ?  Ille  me  hinc  pellet ;  sentio 
enim  statum  interim  meum.  Vide,  nihil  est  quod  metuam, 
•M*^     nisi  reditum  ad  urbes.    Vale.    [1352.! 

Zenobio  Grammatico  Florentino.    Fam.  xv.  3. 

SCIO  te  mirari  et  tecum  dicere,  *  quibus  hic  terrarum 
militat  oris,'  nisi  forte  ille  noster  alter  ego  re  et  nomine,  qui 
nobis  late  vagantibus  patriae  nidum  fovet,  litteras  ad  se  meas 
huius  propemodum  sententiae  tibi  e  Florentia  Parthenopem 
5  miserit ;  quod  si  fecit,  nequidquam  tibi  haec  ;  sed  quia  occu- 
pationes  suas  metuo,  et  desiderium  tuum  novi,  in  dubio  satius 
duxi  horam  unam  perdere  si  supervacuum  est  quod  scribo, 
quam  necessariam  subtrahere  per  temporis  avaritiam  status  mei 
notitiam  amico. 

10  Vbi  sim,  quid  cogitem,  quid  agam  audieras,  et  fama  fuit  me 
procellas  Curiae  fugientem  Italiam  repetere,  sedes  ubi  fata 
quietas  ostendere  videbantur.  Dum  ergo  iam  iter  caperem 
lanuam  versus,  nuUam  aham  ob  causam  nisi  ut  germanum 
unicum  virtute  mihi   quam   sanguine  cariorem,   qui  praeter 

15  viarum  illarum  locum  solitarium  atque  silvestrem,  cui  Montani 
rivi  nomen  est,  ad  famulandum  Christo  tunsa  penitus  carne 
delegit,  vel  in  transitu  viderem  lustro  integro  non  visum,  circa 
occiduum  Italiae  limitem,  Varum  amnem,  bello  iter  inter- 
ruptum  reperii  Alpinis  quibusdam  gentibus  armatis  ad  litus 

20  eifusis.  lis  ego  rumoribus  simul  et  amicorum  precibus  per- 
motus,  mutato  consilio  flectere  iter  institui ;    iamque  Geben- 


nam  petiturus,  me  vertebam  ad  laevam,  dum  ecce  repentinus 
miber  omnia  complevit ;    quamvis   ante  et  post  tanta  coeli 
terraeque    siccitas    fuerit,    quantam    vidimus,    vix    legimus. 
Substiti  anxius  raroque  unquam  clarius  vidi,  quid  sit  illud,  25 
'  caro  oneri  timere '  a  Virgilio  relatum.     Erat  mihi  praedulcis 
iibrorum   sarcinula,    et   veterum   libris   immixtum   pauxillum 
nugarum  mearum,  quibus  ipse  quoque  Memphiticos  papyros 
impleo,  non  quia  illud  agere  sit  optimum,  sed  quia  illud  nihil 
agere    difficile,   pessimum,    et   praeterea   impossibile   mihi   et  3^ 
insolitum.     In  eo  statu  non  tergo  timebam  ad  omnia  durato, 
et  ferre  iampridem  docto  non  tantum  pluvias,  verum  glacies, 
aestus  et  grandines,  nulliusque  iam  laboris  aut  periculi  inex- 
perto  ;    non  timebam  '  lateri  et  oneri '  ut  Aeneas,  sed  oneri 
dumtaxat   ut   Metabus ;     fateor   enim   carae   mihi   sarcinulae  35 
metuebam.     Quid  agerem  ?     Omnia  mecum,  ut  ait  ille,  ver- 
santi    visum    est    manifestam    quodammodo    prohibentis    Dei 
voluntatem  esse,  ne  tunc  irem  ;    paene  irreligiosa  improbitas 
est  visa,  si  divinae  prohibitioni  quasi  mei  iuris  incumberem. 
Memorans   ergo  Cleantaeum  illud  :    '  ducunt  volentem  fata,  40 
nolentem  trahunt,'  cessi  volens,  ne  invitus  cederem,  praemissis 
in  Italiam  aliquot  famulis  non  magis  ut  praesentia  ibi  sua  rei 
familiaris  necessaria  curarent,  quam  ut  hic  digressu  suo  solitu- 
dinem    mihi   facerent   laxiorem   otiumque   tranquillius.      Vix 
bene  discesserant   tantumque  aberant  ut  iam  nec  revocandi  45 
nec  assequendi  copia  esset,  et  ecce  subito  reversa  serenitas, 
quae  multis  iam  mensibus  durat,  multis  ante  duraverat  et  dura- 
tura  videtur,  ni  rector  siderum  consiHum   mutet,  sive,  quia 
consiHum   Domini  in  aeternum  manet,  novis  aHud   ostendat 
eifectibus.     Itaque  quo  magis   cogito,   eo  magis  in  mentem  5° 
venit,   Deo  humanis  pericuHs  occurrente,   terrestribus  atque 
coelestibus  impedimentis  frenatum  forte   desiderium   meum, 
quod  in  ItaHam  me  trahebat.     Nobis  nempe  quae  cupimus 
grata  tantum,  Deo  etiam  nota  sunt.     Quid  ni  autem  ideo 
opiner  talem  uti  patrum  memoria  nunquam  fuit  imbrem/hoc  55 
anno  unicum  in  iUum  diem  et  in  ipsam  abitus  mei  horam 


incidisse  ?  Sic  ergo  cohibitus  ad  fontem  Sorgiae  diebus  paucis 
postquam  inde  discesseram  revertor  .  .  .  [One  of  his  servants 
who  had  returned  to  Vaucluse  reported  that  if  P.  returned  to 

60  Italy,  the  claims  of  his  many  friends  would  leave  him  little  time 
to  himself.    Therefore  he  has  decided  to  remain  at  Vaucluse.^ 

Haec  vita  mea  est.  Media  nocte  consurgo  ;  primo  mane 
domo  egredior,  sed  non  aliter  in  campis  quam  domi  studeo, 
cogito,  lego,  ^ribo  ;    somnum  quantum  fieri  potest  ab  oculis 

65  meis  arceo,  a  corpore  mollitiem,  ab  animo  voluptates,  ab 
operatione  torporem.  Totis  diebus  aridos  montes,  roscidas 
valles  atque  antra  circumeo.  Vtramque  Sorgiae  ripam  saepe 
remetior,  nullo  qui  obstrepat  obvio,  nullo  comite,  nullo  duce, 
nisi  curis  meis  piinus  in  dies  acribus  ac  molestis  .  .  .    \He  could 

70  be  contented  in  any  surroundings,  unless  he  were  condemned  to 

live  in  Avignon^    Ad  fontem  Sorgiae  sum,  ut  dixi,  et  quando 

ita  visum  e^  fortunae,  locum  alium  non  requiro,  nec  faciam 

'■   donec  illa,  quod  crebro  solet,  varium  mutet  edictum.    Interea 

equidem  hic  mihi  Romam,  hic  Athenas,  hic  patriam  ipsam 

75  mente  constituo.  Hic  omnes  quos  habeo  amicos  vel  quos 
habui,  nec  tantum  familiari  convictu  probatos  et  qui  mecum 
vixerunt,  sed  qui  multis  ante  me  saeculis  obierunt  solo  mihi 
cognitos  beneficio  litterarum,  quorum  sive  res  gestas  atque 
animum,    sive    mores    vitamque,  sive    linguam    ingeniumque 

80  miror,  ex  omnibus  locis  atque  omni  aevo  in  hanc  exiguam 
vallem  saepe  contraho,  cupidiusque  cum  illis  versor  quam  cum 
iis  qui  sibi  vivere  videntur,  quotiens  rancidum  nescio  quid 
spirantes  gelido  in  aere  sui  haUtus  vident  vestigium.  Sic  liber 
ac   securus   vagor   et    talibus   comitibus   solus   sum,   quotiens 

85  possum,  mecum  ;  sum  saepe  etiam  tecum  et  illo  viro  optimo 
maximo,  quem  cum  nunquam  viderim,  dictu  mirum,  omnibus 
horis  yideo ;  apud  quem,  quaeso,  nomen  meum,  dum  tu 
secum  loqui  poteris,  non  senescat.  Vale.  Ad  fontem  Sorgiae, 
VIII.  Kalendas  Martias  [1353]. 


Talarando  Ep.  Albano  et  Guidoni  Ep,  Portuensi 
Cardinalibus,    Fam.  xvi.  i. 

SI  ille  Carthaginiensium  primus  terror,  Marcus  Atilius 
Regulus,  magnum  et  anceps  in  Africa  reipublicae  negotium 
gerens,  causam  a  senatu  petendae  missionis  illam  non  erubuit 
litteris  inserere,  quod  villicus  suus,  qui  pauca  sibi  suburbani 
agri  iugera  coluerat,  decessisset,  quid  erubescam  ego  privati  5 
modicum,  publici  negotii  nihil  agens,  a  vobis,  geminum  decus 
Ecclesiae,  missionem  flagitare  eandem  ob  causam,  quod  villicus 
quoque  meus  vobis  non  ignotus,  qui  mihi  pauca  itidem  sicci 
ruris  iugera  colebat,  hesterno  die  obiit  ?  Neque  enim  vereor, 
ne  quis  vestrum  nunc  mihi  respondeat,  quod  tunc  senatus  to 
Atilio,  iubeatque  coeptis  insistere,  et  in  se  curam  deserti  ruris 
excipiat.  IlHus  enim  ager  Romae  erat ;  meus  ad  fontem 
Sorgiae  non  nisi  tenui  vobis  cognitus  fama  locus.  Accedit  quod 
maior  quaedam  mihi  sollicitudinis  causa  est ;  neque  enim,  ut 
ille,  incultae  tantum  telluri  prospicio,  sed  sicut  alter  Africae  15 
malleus,  Gnaeus  Scipio,  ex  Hispaniis,  ubi  felicissime  rem 
gerebat,  missionem  poposcit,  quod  deesse  diceret  filiae  suae 
dotem,  sic  ego  ut  duorum  illustrissimorum  ducum  coeant  in 
me  unum  causae,  ^bliothecae  meae,  quam  mihi  in  filiam 
adoptavi,  sentio  deesse  custodem.  20 

Fuit  enim  villicus  meus  agrestis  homo,  sed  plus  quam  civili 
providentia  et  urbanitate  conditus  ;  puto  nullum  illo  fidelius 
animal  terra  protulit.  Quid  multa  ?  Omnium  iniquitatem 
perfidiamque  servorum,  de  qua  non  solum  quotidie  verbo 
queror,  sed  scripto  quandoque  etiam  questus  sum,  ille  unus  25 
fide  aequabat  ac  temperabat  eximia.  Itaque  totum  me  illi  et 
res  meas  Jibrosque  omnes,  quos  in  GaUiis  habeo,  commiseram, 
cumque  omnis  generis  voluminum  multa  varietas,  et  quaedam 
ibi  minutissima  maximis  intermixta  essent,  atque  ego  diu 
absens  quandoque  post  terminum  rediissem,  nihil  unquam  non  30 
modo  amotum,  sed  ne  loco  quidem  motum  reperi.  Erat  ille 
sine   litteris    amantissimus   litterarum,    et   libros,    quos    mihi 


noverat  cariores,  exactiori  custodia  conservabat ;  iamque  longo 
usu  eo  pervenerat  ut  et  nomine  nosset  opera  veterum  et  mea 

35  simul  internosset  opuscula.     Totus  hilarescebat  quotiens  sibi, ' 
ut  fit,  librum  aliquem  in  manibus  posuissem,  stringensque  ad 
pectus  suspirabat.     Nonnunquam  submissa  voce  ipsius   libri; 
compellabat  auctorem,  et,  mirum  dictu,  solo  librorum  tactu 
vel  aspectu  fieri  sibi  doctior  atque  felicior  videbatur. 

40  Hic  igitur  talis  rerum  mearum  custos,  quocum  tribus  iam 
lustris  curas  partiri  solitus,  nec  secus  eo  quam  ut  dici  solet 
Cereris  sacerdote,  nec  aliter  domo  eius  quam  templo  fidei  usus 
eram,  etquem  pridie  imperantibus  quidem  vobis  inde  digressusj 
leviter  aegrotantem  dimisisse  rebar,  iam  senior,  sed,  ut  Maro 

45  ait,  cruda  et  viridi  senectute,  heri  ad  vesperam  me  dimisit  ad 
melioris  domini  translatus  obsequia.  Ille  sibi  post  tot  corporeos 
labores  unam  animi  requiem  largiatur  .  .  .  [He  refers  to  his 
servanfs  belief  in  the  Christian  faith.']  Vnus  quidem  e  pueris 
meis  qui  forte  obeuntem  illum  viderat,  cursu  concito  moestum 

50  pertulit  rumorem,  et  ad  me  sera  iam  nocte  pervenit  nuntians 
illum  exspirasse  saepe  me  nomine  vocantem,  Christique  nomen 
cum  lacrimis  invocantem.  Indolui,  gravius  doliturus,  nisi  quia 
per  aetatem  hominis  hunc  mihi  casum  instare  multo  ante 
praevideram.      Ire    igitur    oportet ;     date    veniam,    quaeso, 

55  gloriosissimi  patres,  suppHcemque  vestrumimissum  facite,  urbi 
supervacuum,  necessarium  ruri,  ibique  magis  bibliothecae 
sollicitum  quam  agelH.  Opto  vobis  tranquiUam  ac  feHcem 
vitam.    Avinione,  Nonis  lanuarii  [1353]. 

Gherardo  fratri,    Fam,  xvi.  2. 

CENABAM  forte  apud  sanctissimum  atque  optimum  virum 
Ildebrandinum,  Patavinae  praesulem    Ecclesiae,  qui  tunc 
civitatem  illam  multipHcibus  virtutum  radiis  iUustrabat,  nunc 
novum  coelo  sidus  accessit,  dum  ecce  duos  tui  ordinis  priores 
5  casus  attuHt,  alterum  ItaHcum,  Transalpinum  alterum  ;    hic 
Casularum  domus  moderator  erat,  quae  Albingaunis  Htoribus 


impendet,  ille  Vallis  Bonae,  quae  dextrae  Rhodani  ripae 
proxima  est.  Cum  ergo  eos  episcopus  suo  more  talium  hospi- 
tum  laetatus  adventu  comiter  excepisset,  tractoque  ad  vesperum 
sermone  multa  percunctaretur,  atque  in  primis  quae  illos  ^° 
causa  Patavium  adduxisset,  responderunt  se  missos  ab  ordine  ut 
in  territorio  Tarvisino  coenobium  Carthusiense  construerent, 
favente  in  primis  episcopo  atque  aliis  quibusdam  civibus,  loci 
illius  bonis  ac  devotis  viris.  Quod  opus  qualiter  hactenus 
successerit  successurumve  sit  nescio.  ^5 

Ceterum  cum  vir  ille,  cuius  ut  vita  exemplaris,  sic  et  doctrina 
et  oratio  sancta  fuit,  verbum  e  verbo  eliciens,  et  inter  aHa  tui 
quoque  mentionem  faciens,  quam  sorte  ac  vocatione  tua  con- 
tentus  ageres  quaesivisset,  illi  certatim  materiam  aggressi  de  te 
magnificos  rumores  retulerunt,  nominatim  unum  ;    cum  pestis  20 
haec,  quae  omnes  terras  ac  maria  pervagata  est,   ad  vos  ex 
ordine  venisset,  et  castra  in  quibus  Christo  militas  invasisset, 
priorque  tuus,  vir  alioquin,  ut  ipse  novi,  sancti  ardentisque 
propositi,  tamen  inopino  malo  territus  hortaretur  fugam,  te 
I  illi  christiane  simul  ac  philosophice  respondisse,  placere  con-  25 
ilsilium^  modo  inaccessibiHs  morti  locus  aliquis  usquam  esset.    Et 
cum  ille   nihilominus   abeundum   diceret,   respondisse  acrius, 
iret  quo  se  dignum  crederet ;    te  in  custodia  tibi  a  Christo 
credita  permansurum.     Cumque  iterum  et  iterum  instaret,  et 
inter  terrores  alios  sepulchrum  quoque  tibi  defuturum  mina-  3° 
retur,  dixisse  te  illam  tibi  ex  omnibus  ultimam  curam  esse ; 
neque  enim  tua  interesse  sed  superstitum  quali  iaceas  sepultura.  . 
lUum  postremo  cessisse  ad  penates  patrios  nec  ita  multo  post 
morte  illuc  eum  insequente  subtractum,  te  vero  incolumem, 
eo  apud  quem  est  fons  vitae  protegente,  mansisse ;    et  cum  35 
diebus  paucis  mors  quattuor  et  triginta  qui  ilHc  erant  abstu- 
Hsset,  solum  in  monasterio  resedisse. 

niud  addebant  te  nullo  morbi  contagio  deterritum  adstitisse 
fratribus  tuis   exspirantibus,  et   suprema  verba   atque  ^scula 
excipientem  et  geHda  corpora  lavantem,  saepe  uno  die  tres  40 
pluresve  tuis  manibus  indefesso  pietatis  obsequio  sepeHsse  et 


exportasse  tuis  humeris,  cum  iam  qui  foderet  aut  qui  iuxta 
morientibus  exhiberet  nemo  esset.  Solum  te  ad  ultimum  cum 
cane  unico  remansisse  totis  noctibus  vigilantem,  modica  lucis 

45  parte  necessariae  quieti  data  ;    cum  interim  praedones  noc- 
turni,   quorum   feracissima   est   regio,   saepe  per  intempestae 
noctis  silentia  locum  invadentes   a  te,   immo   a   Christo  qui^ 
tecum  erat,  nunc  pacificis  nunc  acrioribus  verbis  exclusi,  nihil 
damni  sacris  aedibus  inferre  potuerint.     Cum  vero  transisset 

50  aestas  illa  terribilis,  misisse  te  ad  proxima  servorum  Christi 
loca  ut  aHquis  tibi  loci  tui  custos  mitteretur  ;  quo  facto  ivisse 
Carthusiam,  et  ab  illo  reHgionis  nunc  cultore  unico  in  terris, 
priore  loci,  inter  tres  et  octoginta  priores  aHenigenas,  te  non 
priorem  singulari  et  insoHto  honore  susceptum  obtinuisse,  ut 

55  tibi  prior  ac  monachi  darentur,  quos  e  diversis  conventibus 
elegisses,  quibus  desertum  morte  tuorum  monasterium  re- 
formares,  teque  hoc  velut  eximio  triumpho  laetissimum  rediisse. 
Ita  tua  cura,  tua  sapientia,  tua  fide  Montis  Rivi  venerandum 
oHm,    postea    desertum,    coenobium    instauratum,    interque 

60  diflftcultates  istas  atque  aHas  multas  tibi  et  robur  corporis 
soHdum  et  valetudinem  optimam  constare,  et  quale  reHgiosum 
decet  formae  decus. 

Quae  res  me  in  stuporem  ageret  nisi  scirem,  ut  ait  quidam, 
viros  sanctos  virtutes  etiam  aedificasse  [sic]  corporeas  ;    bona 

65  equidem  valetudo  animi  saepe  valetudinem  corporis  viresque 
membrorum  ac  vultus  speciem  tuetur.  Ceterum  haec  iUis  et 
aHa  de  te  multa  narrantibus  cum  episcopus  laetis  lacrimis 
madens  me  aspiceret,  et  ego  nescio  an  siccis  ocuHs  sed  certe 
sicco  corde  non  essem,  iUi  subito  in  me  versi  seu  divino  monitu, 

70  seu  quodam  mentis  augurio  in  vultu  me  te  cernentes  pio  me 
gemitu  ac  gaudio  complexi.  *  O  feUx,'  inquiunt,  *  fratris  pie- 
tate.'  Multa  deinceps  aHa  dixerunt  quae  tacendo  meHus 
expresserim.  Tu  vale  ;  et  propter  quod  haec  omnia  scripta 
sunt,   fac    obsecro,   mi    frater,   ut   qualem  coepisti   talem   te 

75  praestes  in  finem.    [1352.] 


Francisco  Priori  Sanctorum  Jpostolorum.    Fam,  xvi. 

II,  12. 

[Non  solebat  mihi  tempus  .  .  .]  [With  advancing  age  he  has 
learnt  to  appreciate  the  value  of  time.  He  knozvs  that  Nelli  is 
anxious  to  hear  news  of  him.^ 

Itaque  biennio  iam  in  Galliis  exacto  revertebar,   et  cum 
Mediolanum  pervenissem,  maximus  iste  Italus  iniecit  manum  5 
tam  suaviter  tantoque  cum  honore  quantum  nec  merui  nec 
speravi,  verumque  ut  fatear,  nec  optavi.     Excusassem  occu- 
pationes   turbaeque  odium   et   quietis   avidam   naturam,   nisi 
parantem  loqui  velut  cuncta  praesagiens  praevenisset,  et  in 
maxima  frequentissimaque  urbe  solitudinem  ille  mihi  in  primis  10 
et   otium  promisisset,   atque  hactenus,  quantum   in    eo   est, 
promissa  praestaret.    Cessi  igitur  hac  lege,  ut  de  vita  nihil,  de 
habitaculo  aliquid  immutatum  sit,  idque  non  amplius  quam 
quantum  fieri  potest  illaesa  libertate,  salvo  otio,  quod  quam 
diu  futurum  sit  ignoro.    Augurio  breve  erit,  si  eum,  si  me,  si  15 
utriusque  curas  longeque  diversis  occupationibus  circumdatam 
vitam  novi. 

Habito  interim  in  extremo  urbis  ad  occiduam  plagam  secus 
Ambrosii  Basilicam.  Saluberrima  domus  est,  laevum  ad 
ecclesiae  latus,  quae  ante  se  plumbeum  templi  pinnaculum  20 
geminasque  turres  in  ingressu,  retro  autem  moenia  urbis  et 
frondentes  late  agros  atque  Alpes  prospicit  nivosas  aestate  iam 
exacta.  lucundissimum  tamen  ex  omnibus  spectaculum 
dixerim,  quod  aram,  quam  non,  ut  de  Africano  loquens  Seneca, 
sepulchrum  tanti  viri  fuisse  suspicor,  sed  scio,  imaginemque  55 
eius  summis  parietibus  exstantem,  quam  illi  viro  simillimam 
fama  fert,  saepe  venerabundus  in  saxo  paene  vivam  spirantem- 
que  suspicio.  Id  mihi  non  leve  pretium  adventus  ;  dici  enim 
non  potest  quanta  frontis  auctoritas,  quanta  maiestas  supercilii, 
■  quanta  tranquillitas  oculorum  ;  vox  sola  defuerit  vivum  ut  30 
cernas  Ambrosium.  Haec  hactenus.  Huius  autem  morae 
spatium,  cum  primum  mihi  esse  notum  coepeiit,  tibi  incogni- 
2548  H 


tum  non  sinam.  Vale.  Mediolani,  x.  Kalendas  Septembris, 
ante  lucem. 

35  [In  order  to  anszver  his  friend^s  letter  he  is  cutting  down  his 
hours  ojsleep.']  . . .  Mihi  quidem,  amice,  luculentissimus  epistolae 
tuae  tenor  sole  clarius  animum  scribentis  ostendit.  Anxius  es, 
et  rerum  mearum  torqueris  eventibus  .  .  .  \Whether  his  re- 
maining  in  Milan  is  good  or  bad^  he  has  hut  obeyed  the  law  of 

40  necessity.']  Quid  enim  agerem,  quibus  uterer  verbis,  quas  quae- 
rerem  fugas,  quibus  viis  evaderem,  quibus  artibus  tanti  preca- 
toris  pondus  excuterem,  cui  lentius  obedire  rebellare  est  ? 
Scitum  est  illud  Laberii  in  lulium  Caesarem  :  *  Etenim  ipsi 
denegare  cui  nil  potuerunt  dei,  hominem  me  denegare  quis 

45  posset  pati  ?  '  Hoc  mihi  ad  primam  illius  occurrit  vocem,  simul 
et  illud  non  ignobile  dictum,  licet  ab  ignobili  poeta  ;  *  Est  orare 
ducem  species  violenta  iubendi,  Et  quasi  nudato  supplicat  ense 
potens '.  Illud  equidem  inter  multa  vehementius  urgebat,  et 
reverentiae  meae  stimulus  et  maiestati  suae  pondus  accesserat, 

50  quod  ipse  quoque  vir  esset  ecclesiasticus,  et  quantum  in  tam 
excelso  fortunae  gradu  fieri  potest,  devotissimus ;  cuius  conver- 
sationem  fugere  vir  honestus  sine  nota  superbiae  vix  posset. 
Proinde  quod  mihi  luctandi  nunc  etiam  negandique  vim 
abstulerit,  etsi   verecundius   silentio   premeretur,   tibi  tamen 

55*tacitum  nolim.  Dum  enim  scrupulosius  quaererem  quid  ex 
me  vellet,  cum  ad  nihil  eorum  quibus  egere  videtur  aptus 
essem  aut  dispositus,  nihil  ex  me  velle  respondit,  nisi  prae- 
sentiam  meam  solam,  qua  se  suumque  dominium  crederet 
honestari.     Hic  fateor  humanitate  tanta  victus  erubui,  tacui, 

60  et  tacendo  consensi  seu  consensisse  visus  sum.  Quid  enim 
contra  haec  dicerem  non  fuit,  vel  certe  non  adfuit.  Sed  quid 
ago  ?  Tam  facile  utinam  vulgo  persuadeam  vera  haec  esse 
quam  tibi.  Quamquam,  dii  boni,  quid  est  quod  optare  incipio  ? 
An  oblitus  propositi  mei  sum,  vulgus  ut  libet,  nos  ut  licet  ? 

65  Vale.  Mediolani,  vi.  Kalendas  Septembris,  propere  silentio 
noctis  intempestae.    [1353.] 


Francisco  Priori  SS.  Apostolorum,    Var,  56. 

[Solebant  Romani  consules  .  .  .]  \He  gives  an  account  oj  ihe 
*  Legati '  under  the  Roman  Repuhlic.  The  name  is  to-day  con- 
fined  to  the  amhassadors  of  the  Popes.] 

His  ante  propositum  decursis  ad  rem  venio.  Legatus  iste 
de  latere,  qui  iam  solus  mundo  patiente  nomen  hoc  habet,  5 
XVIII.  Kalendas  Octobris  Mediolanum  obvio  domino  et  magna 
celebritate  populi  faventis  ingressus  est.  Cui  ego  nescio  qua 
recti  confusione  iudicii,  ut  me  urbanum  ostenderem,  quod  non 
sum,  nec  esse  velim,  neque  si  velim  natura  permittet  mea, 
praegressus  alios  Ticinensi  porta  ad  secundum  forte  lapidem  >o 
occurrens,  didici,  si  non  antea  didicissem,  quam  sit  rerum 
naturalium  fragilis  ac  lubricus  status.  Cum  enim  ingentes 
pulveris  globi,  rotarum  atque  qu^drupedum  agitatione  com- 
moti,  fusca  nube  coelum  solemque  texissent,  conspectu  mutuo 
erepto,  contra  morem  meum,  ut  me  malus  abstuHt  error,  15 
inferor  in  mediam  cohortem.  At  vix  data  et  reddita  salute  sic 
pulvis  omnium  fauces  et  ora  compleverat,  aridumque  prae- 
cluserat  vocis  iter,  dum  me  recolligerem,  ut  et  aliis  par- 
cerem  et  mihi,  equus  quo  vehebar  et  ipse  oculis  captus,  post- 
remisque  pedibus  in  praealtam  iuxta  viam  foveam  dilapsus,  20 
omnes  qui  aderant  metu  et  horrore  complevit,  praeter  me 
unum,  qui  quid  mecum  ageretur  nesciebam ;  tanta  caligo 
pulvereae  noctis  incesserat,  eo  mihi  molestior  quod  a  luce 
venientis  oculi  sunt  in  tenebris  pigriores. 

At  vero  ille  magnanimus  adolescens,  quem,  nisi  coeptam  25 
successionum  telam  fata  praeciderint,  Mediolani  Liguriaeque 
dives  exspectat  haereditas,  et  quo,  nisi  iudicium  amor  faUit, 
inter  iuvenes  fortunatos  nuUus  est  meHor,  nuUus  humanior, 
ante  alios  me  nomine  inclamans,  ut  caverem  admonebat.  Ego 
ignarus  et  plus  fateor  clamore  omnium  quam  periculo  meo  3» 
motus,  non  prius  intellexi  quid  rei  esset,  quam  solas  equi 
auriculas    exstaiites_mec[ue_de^sis  vepribus    oppressum.  vidi^ 

H  2 


Profuit  ad  salutem  proprium  non  nosse  discrimen ;    quosdam 
iuvit  ignorantia,  et  dum  nil  metuunt  nil  nocuit ;    sic  contra 

35  multos  aegros  morbi  fecit  opinio,  ut  aliquando  essent  quod  diu 
esse  crediderant ;  neque  enim  de  nihilo  dictum  est :  imaginatio 
facit   casum.     Cui   pari   ratione  illud   obiecerim,   imaginatio 
casum   tollit.     Ita  cum   multa  scire  sit  optimum,   quaedam' 
melius  nesciuntur.     Certe  cum  discrimen  ipse  mecum  nescio, 

40  dumque  nil  mali  suspicor,  nil  incommodi  passus  sum  ;  neque 
enim  periculum  nisi  post  periculum  agnovi,  magisque  cum  iam 
timendum  nihil  esset,  timui,  et  nunc  ut  ait  Maro,  *  horresco 
referens '. 

Tunc  ut  eram  in  pedes  subito  desilui,  supremumque  ripae 

45  marginem  illaesus,  plusquam  meo  saltu,  tenui  et  invisibili  sub- 
nixus  auxilio.  Substiterat  equidem  adolescens  ille  mitissimus, 
iussisque  famulis  descendere  ipse  non  modo  vocis  obsequium 
mihi  praebuerat  sed  dexterae.  Dum  interim  equus  meus 
magno  nisu  sibi  consulens  primisque,  dictu  mirum,  ungulis  de- 

50  pendens,  attritus  genua,  vix  tandem  emergebat ;  qui  si,  ut 
natura  rei  poscebat,  repente  postquam  labi  coeperat,  in  tergum 
cecidisset,  actum  erat,  et  absolutus  eram  omnibus  curis.  Adfuit 
hominum  succursus,  adfuit  equi  vigor.  Dicet  aliquis,  ingratum 
mendacium,  mendax  ingratitudo,  vana  manus  hominis,  fallax 

55  equus,  ad  salutem  ipse  suam  ;  ut  alias,  supposuit  manum  prae- 
sentique  me  solus  exitio  Christus  eripuit.  Quod  idcirco  tibi 
notum  volui,  ut  sicut  apud  Flaccum  caducae  arboris  ruina,  sic 
apud  me  instabilis  equi  lapsus  propriae  nos  conditionis  ad- 
moneat,  inanem  esse  providentiam   humanam,  ineluctabilem 

6ofati  vim,  innumerabiles  mortalium  casus,  inextimabilem 
caecitatem  .  .  .  [He  found  the  Cardinal  most  generouSy  though  P. 
asked  nothing  for  himself  but  only  for  his  friend  Nelli.~\  Vale. 


Guidoni  Septimo.    Fam,  xvii.  5. 

QVAE  spes,  quod  solamen  publicae  calamitatis  audisti ; 
tempus  est  stilum  ad  laetiora  vertendi.  Audivi  quidem 
te  curis  urgentibus  urbe  profugum  rura  sectari.  Laudo 
morem  hunc  verbo  continue,  re  dum  licet,  sed  de  occupa- 
tionum  urbanarum  suppliciis  deque  solitaria  quiete  latius  5 
aliquando  disserui,  et  res  est,  de  qua  etsi  multa  saepe  dixerim, 
multa  dicam,  si  diu  vivere  datum  est  .  .  .  [His  desire  for  solitude 
has  hardened  into  a  habit.']  Sed  ut  omnia  ista  praeteream  et 
ad  id  veniam  quod  inter  multa  retrahentia  me  nunc  ad  scriben- 
dum  trahit,  audio  te  nescio  quot  diebus  ruris  mei,  quod  ad  10 
fontem  Sorgiae  est,  incolam  fuisse  et  curarum  tuarum  aestus 
loci  optimi  refrigerio  temperasse.  Placet,  consiliumque  tuum 
hoc  laudo ;  nisi  enim  me  rerum  mearum  fallit  amor,  et  con- 
suetudinis  vis  antiquae,  vere  rus  illud  locus  est  pacis  et  otii 
domus,  requies  laborum,  tranquillitatis  hospitium,  solitudinis  15 
officina  ...  [It  is  particularly  suited  to  literary  production.] 
Longe  inde  exulant  urbana  negotia  et  litium  fervor  et  comes- 
santium  strepitus.  Non  ibi  sentitur  armorum  fragor,  non 
inanis  laetitia  triumphorum,  non  inconsultus  e  contrario  natus 
maeror  quo  nunc  angimur.  Ludunt  argentei  pisces  in  gurgite  20 
vitreo^  rari  procul  in  pratis  mugiunt  boves,  sibilant  aurae 
salubres  leviter  percussis  arboribus,  volucres  canunt  variae  in 
ramis  .  .  .     [In  short  it  is  a  veritable  earthly  paradise.] 

Illuc  ergo  quotiens  vacat,  si  quid  mihi  credis,  a  tempestatibus 
Curiae  velut  in  portum  fuge ;  illic  enim  non  aliter  quam  in  25 
portu  Brundusii  fluctuantenx-aiiimi  .naviculam  tremulo  fune 
compesces.  Vtere  libellis  nostriSj^_qui  crebro  nimis  absentem 
dominum  lugent  mutatumque  custodem.  Vtere  hortulo,  qui 
similem,  quem  quidem  ego  viderim,  toto  orbe  non  habet, 
tuamque  et  Socratis  nostri  fidem  implorat  ne  mea  sibi  obsit  30 
absentia.  Signabo  autem  diem  tibi  serendis  arboribus  idoneum, 
non  eum  quem  fortasse  alibi  pro  diversitate  terrarum  agricolae 
observant.    Audivi  senes  dicti  ruris,  ante  alios  viUicum  meum. 


qui   vir   optimus   et   rerum   rusticarum   peritissimus   fuit,   ita 

35  dicere  quod  ibi  satum  fuerit  ad  octavum  Idus  Februarii  felici 
successu  coalescere  nec  adverso  sidere  interire.  Tunc  ergo, 
praesertim  si  lunae  ratio  constabit,  serite  ibi,  oro,  novum 
aliquid,  quo  forte  senectutem  illic  placidam  simul  acturis,  si 
jata  permiserint,  vestra  cura  gratior  aspectus  atque  umbra  sit 

40  densior.  Vtere  arbustis  e  quibus  antiqua  suis  manibus  Bacchus 
et  Minerva  plantarunt,  nova  vero  meis  ipse  manibus,  non 
tantum  nepotibus  umbram  factura,  sed  ^nobis.  Vtere  parva 
domo  et  agresti  lectulo,  qui  ubi  te  gremio  exceperit,  mei 
praesentiam  non  requiret. 

45  Vnde  equidem  nunc  tam  multa  miraberis  ;  desines  autem 
si  locum  noveris  ubi  ista  dictavi.  CoUis  est  uberrimus  atque 
pulcherrimus  medio  ferme  Cisalpinae  Galliae,  cuius  in  ea  parte 
quam  Boreas  Eurusque  percutiunt,  castrum  sedet  Sancti 
Columbani  nomine,  late  notum  situ  moenibusque  praevalidum. 

50  Ima  collis  Lamber  lambit,  flumen  exiguum  sed  nitidum,  et  iam 
iusti  patiens  navigii,  quod  per  Modoetiam  descendens  non 
procul  hinc  Pado  illabitur.  Ad  occiduum  latus  solitudo  gratis- 
sima  est  et  dulce  silentium  liberrimusque  prospectus.  Nusquam 
memini  e  loco  tam  modice  tumenti  tantum  et  tam  nobile 

55  terrarum  spectaculum  vidisse.    Parvo  luminum  flexu  Ticinum,  1 
Placentia    et    Cremona    cernuntur    famosaeque    urbes    aliae 
multae.      Sic    enim    incolae    affirmant ;     quam    vere    autem/ 
hodiernus   nubilosus   dies   experimentum   negat ;     sed   in   his 
tribus  ipse  meis  oculis  credo.     Alpes  quae  nos  a  Germanis 

60  dirimunt  nivosis  a  tergo  iugis  sunt  nubes  coelumque  tangentes 
.  .  .     ISuch  prospects  always  remind  him  of  Vaucluse.^ 

Scripsi  igitur  haec  ad  vesperam  in  thalamo  non  philosophico 
poeticove,  sed  regio,  quae  meditatus  eram  non  multo  ante  solis 
occasum,  solus  ibi  herboso  caespiti  insistens,  sub  ingentis  umbra 

65  castaneae.  Vale.  xii.  Kalendas  Novembris,  in  arce  Sancti 
Columbani  [1353]. 


Nicolao  Sygero  Constantinopolitano.    Fam.  xviii.  2. 

CLARI  animi  clarum  munus,  ut  decuit,  fuit ;  operationes 
enim  hominum  animum  imitantur,  et  qualis  quisque  sit 
ex  actuum  qualitate  conspicitur.  Singulare  aliquid  te  decebat, 
nempe  singularis  es  vir,  et  ab  acie  vulgari  tota  intentione  re- 
motissimus.  Si  esses  unus  e  populo,  fecisses  ut  reliqui,  nunc  5 
autem  implesti  magnifice  quod  tuum  erat,  unoque  actu  et 
amicitiam  et  ingenium  aptissime  declarasti.  Misisti  enim  ad 
me  de  Europae  ultimis  donum  quo  nullum  vel  te  dignius  vel 
mihi  gratius  vel  re  ipsa  nobihus  mittere  potuisses  .  .  .  [Some 
give  gold  and  jezuels  and  arouse  feelings  of  avarice.  But  Sygerus  10 
sends  a  gift  worthy  of  himself.']  Donasti  Homerum,  quem  bene 
divinae  omnis  inventionis  fontem  et  originem  vocat  Ambrosius 
Macrobius,  et  si  omnes  tacerent,  res  ipsa  testatur,  sed  fatentur 
omnes.  Ego  autem  ex  omnibus  sciens  unum  tibi  testem 
protuli,  quem  ex  omnibus  Latinis  tibi  famiharissimum  esse  15 
perpendi.    IlHs  enim  facile  credimus  quos  amamus. 

Sed  redeo  ad  Homerum.  Hunc  tu  mihi,  vir  amicissime, 
donasti,  promissi  tui  simul  ac  desiderii  mei  memor,  quodque 
non  modicum.  dono  adiicit,  donasti  eum  non  in  alienuna 
sermonem  violento  aIvco  derivatum,  sed  ex  ipsis  Graeci  elo-  20 
quii  scatebris  purum  et  incorruptum,  et  qualis  primum 
divino  illi  profluxit  ingenio.  Summum  utique,  et  si  verum 
rei  pretium  exquiritur,  inextimabile  munus  habeo,  cuique 
nil  possit  accedere,  si  cum  Homero  tui  quoque  praesentiam 
largireris,  qua  duce  peregrinae  linguae  introgressus  angustias,  25 
laetus  et  voti  compos  dono  tuo  fruerer,  attonitusque  con- 
spicerem  lucem  illam  et  speciosa  miracula,  de  quibus  in  Arte 
poetica  Flaccus  ait:  *Antiphaten,  Scyllamque  et  cum  Cyclope 
Charybdim.'  Sed  nunc  heu !  quid  agam  ?  Tu  mihi  nimium 
procul  abes,  felix  utriusque  linguae  notitia  singulari ;  Barlaam  30 
nostrum  mihi  mors  abstulit,  et  ut  verum  fatear,  illum  ego  mihi 
prius  abstuleram  ;  iacturam  meam,  dum  honori  eius  consu- 
lerem,  non  aspexi.  Itaque  dum  ad  episcopatum  scandentem 
sublevo,  magistrum  perdidi,  sub  quo  militare  coeperam  magna 


35  cum  spe.  Longe  impar,  fateor,  tui  et  illius  ratio.  Tu  mihi 
multa,  ego  tibi  quid  conferre  possim  non  intelligo.  Ille  autem, 
cum  multa  mihi  quotidiano  magisterio  coepisset  impendere, 
non  pauciora  quidem,  saepe  etiam  lucrum  ingens  ex  convictu 
nostro  sese  percipere  fatebatur,  urbane,  nescio  an  vere  ;    sed 

40  erat  ille  vir  ut  locupletissimus  Graecae,  sic  Romanae  facundiae 
pauperrimus,  et  qui  ingenio  agilis,  enuntiandis  tamen  affectibus 
laboraret.  Itaque  vicissim  et  ego  fines  suos  illo  duce  trepide 
subibam,  et  ille  post  me  saepe  nostris  in  finibus  oberrabat, 
quamquam    stabiliore    vestigio.      Nam    et    hic    quoque   ratio 

45  diversa.  Illi  enim  plus  multo  Latini  quam  mihi  Graeci  erat 
eloquii ;  ego  tum  primum  inchoabam,  aliquantulum  ille  pro- 
cesserat,  ut  qui  Italica  natus  esset  in  Graecia  et  qui,  licet  aetate 
provectior,  Latinorum  conversationem  magisteriumque  sorti- 
tus,  ad  naturam  propriam  facilius  remearet. 

50  Illum  mors,  ut  paulo  ante  questus  sum,  te  mihi  morti  non 
absimiHs  rapit  absentia ;  etsi  enim,  ubicumque  sis,  de  tanto 
gaudeam  amico,  viva  tamen  illa  tua  vox,  quae  discendi  sitim, 
qua  me  teneri  non  dissimulo,  posset  vel  accendere  vel  lenire, 
minime  aures  meas  f erit,  sine  qua  Homerus  tuus  apud  me  mutus, 

55  immo  vero  ego  apud  illum  ^urdus  sum.  Gaudeo  tamen  vel 
aspectu  solo  et  saepe  illum  amplexus  ac  suspirans  dico  :  *  O 
magne  vir,  quam  cupide  te  audirem  !  Sed  aurium  mearum 
aliam  mors  obstruxit,  aliam  longinquitas  invisa  terrarum.' 
Tibi  quidem  pro  eximia  liberalitate  gratias  ago.      Erat  mihi 

60  domi,  dictu  mirum  ab  occasu  veniens,  oHm  Plato  philosopho- 
rum  princeps,  ut  nosti  (neque  enim  vereor  ne  tu  tantus  vir, 
quod  scholastici  quidam  solent,  huic  praeconio  obstrepas,  cui 
non  Cicero  ipse,  non  Seneca,  non  Apuleius,  non  Plotinus  magnus 
ille  Platonicus,  postremo  non  Ambrosius,  non  Augustinus  noster 

65  obstreperet),  nunc  tandem  tuo  munere,  vir  insignis,  philoso- 
phorum  principi  poetarum  Graius  princeps  accessit.  Quis  tantis 
non  gaudeat  et  glorietur  hospitibus  ?  Habeo  quidem  ex  utro- 
que  quantum  Latinitas  habet  in  sermone  patrio,  sed  Graecos 
proprio  in  habitu  spectare,  etsi  forte  non  prosit,  certe  iuvat. 


Neque  praeterea  mihi  spes  eripitur,  aetate  hac  profectus  in  70 
litteris  vestris,  in  quibijs  aetate  ultima  profecisse  adeo  cernimus 
Catonem.    Tu  si  quid  forsan  ex  me  cupis,  redde  mihi  fiduciae 
tantae  vicem  et  in  me  iure  tuo  utere.    Ego  enim  ut  vides  iure 
meo  utor  in  te,  et  quoniam  petitionis  successus  petendi  parit 
audaciam,  mitte,  si  vacat,  Hesiodum,  mitte  precor  Euripidem.  75 
Vale,  vir  egregie,  nomenque  meum  quod  sine  ullis  meritjs^escio^ 
qua  indulgenj:ia  vel  hominum  vel  ^fprtunae  satis  in  occidente 
cognoscitur,  in  orientali  aula  si  videtur,  et  inter  vestros  heroas 
notum  facito,   ut  quod  Romanus  Caesar  amplectitur,   Con- 
stantinopolitanus  non  fastidiat  Imperator.     Mediolani,  iv.  Idus  80 
lanuarii  [1354]. 

lacoho  Florentino,    Fam.  xviii.  12. 

CICERO  tuus  quadriennio  et  ampHus  mecum  fuit.  Tantae 
autem  dilationis  causa  scriptorum  haec  intelligentium 
ingens  raritas  atque  penuria ;  quam  iactura  studiorum  in- 
credibilis  consecuta  est,  dum  quae  natura  obscura  erant, 
intelligibilia  desierunt  esse,  novissimeque  neglecta  prorsus  ab  s 
omnibus,  periere.  Ita  litterarum  uberrimis  atque  dulcissimis 
fructibus  et  ingeniorum  illustrium  vigiHis  atque  laboribus 
nostra  paulatim  saecula  caruerunt,  quibus  an  excellentius 
aliquid  in  terris  haud  temere  dilfinierim.  IUud  fidentissime 
dixerim  maiorem  hanc  nostri  temporis  iacturam  aliquantoque  10 
iustius  deflendam  quam  Delphica  sedes  quod  siluit,  quo  deorum 
singulari  quodam  dono,  et  quo  nullum,  se  iudice,  maius  esset, 
Lucanus  saeculum  suum  caruisse  conqueritur.  Quae  sedes 
melius  omni  tempore  siluisset,  et  cum  incola  sua  penitus 
obmutuisset  Apolline,  qui  non  prophetae  tantum  testimonio,  15 
quoniam  omnes  dii  gentium  daemonia  sunt,  sed  proprio  etiam 
ore  convincitur.  Siquidem  interroganti  cuidam  quem  se 
faceret  (quanta  veri  vis !),  daemonem  se  esse  confessus  est. 
Profecto  damnosius  nemo  negaverit  dulci  solatio  litterarum 
quam  perfidi  ac  mendacis  daemonis  caruisse  colloquio.  20 

Sed  relicta  pereuntis  scientiae  querela,  ad  Ciceronem  tuum 


redeo,  quo  cum  carere  nollem  et  potiri  per  scriptorum  igna- 
viam  non  liceret,  deficientibus  externi§,  ad  domestica  vertor 
auxilia,  fatigatosque  hos  digitos  et  hunc  exesum  atque  attritum 

25  calamum  ad  opus  expedio.  Et  hunc  quidem  in  scribendo 
morem  tenui,  quem,  si  quid  tale  forsan  aggrediare,  tibi  quoque 
notum  velim.     Nihil  legi  nisi  dum  scriberem.     Quid  ergo, 

^  dicat  aliquis,  scribebas,  et  quid  scriberes  ignorabas  ?  Mihi 
autem  ab  initio  satis  fuit  nosse  quod  TulHi  opus  esset,  idque 

30  rarissimum ;  procedenti  vero  per  singulos  passus  tantum 
dulcedinis  occursabat,  tantoque  trahebar  impetu,  ut  legens 
simul  ac  scribens  laborem  unum  senserim,  quod  tam  velociter, 
ut  optabam,  calamus  non  ibat,  quem  verebar  oculis  anteire,  ne 
si  legissem  scribendi  ardor  ille  tepesceret.     Sic  igitur  calamo 

35  frenante  oculum  atque  oculo  calamum  urgente  provehebar,  ut 

non  tantum  opere  delectatus  sim,  sed  inter  scribendum  multa 

didicerim  memoriaeque  mandaverim.     Quo  enim  tardior  est 

scriptura  quam  lectio,  eo  altior  imprimitur  haerietque  tenacius. 

Fatebor  tamen  ;  iam  eo  scribendo  perveneram  ut,  non  dicam 

40  taedio  animi  (quid  enim  Ciceroni  minus  convenit  ?),  sed  labore 
manuum  victus,  susceptum  consiHum  non  probarem,  meque 
iam  non  mei  negotii  poeniteret ;  dum  subito  ille  mihi  locus 
allatus  est,  ubi  Cicero  ipse  orationes  alterius  nescio  cuius  (sed 
profecto  non  TuUii ;   unus  est  enim  ille  vir,  una  illa  vox,  unum 

45  illud  ingenium)  scripsisse  se  memorat.  '  Nam  quas  tu,'  inquit, 
*  commemoras  Cassii  legere  te  solere  orationes  cum  otiosus  sis, 
eas  ego  scripsi ' ;  et,  ut  solet,  cum  adversario  suo  iocans  rudis 
inquit  et  ferus  *  ne  omnino  unquam  essem  otiosus '.  Quo 
lecto  sic  exarsi  quasi  verecundus  jniles  cari  voce  ducis  incre- 

50  pitus,  et  mecum  :  '  ergo  alienas  Cicero  scripsit,  tu  Ciceronis 
orationes  scribere  negligis  ?  Hic  animi  fervor,  hoc  studium, 
hic  divini  honos  ingenii  est  ? '  His  actus  stimulis  processi  iam 
propositi  certus,  et  si  quid  ex  tenebris  meis  potest  splendoribus 
illius  facundiae  coelestis  accedere,  erit  hoc  forte  non  ultimum, 

55  quod  dulcedine  captus  inenarrabiH  rem  suapte  natura  taedio- 
sissimani,  scribere,  tam  alacriter  feci,  ut  vix  me  fecisse  scntirem. 


Nunc  ergo  iam  tandem  Cicero  tuus  volens  et  meo  nomine  tibi 
gratias  acturus  ad  te  redit.  Idem  apud  me  non  invitus  manet, 
cui  hoc  familiariter  imputem,  nuUi  fere  omnium  qui  unquam 
scripserunt  me  tantum  fuisse  daturum,  ut  inter  tot  aculeos  60 
humanarum  difficultatum  quos  prorsus  excutere  nequeo,  inter 
tot  studiorum  curas,  ad  quas  longa  etiam  brevis  est  vita,  alienis 

1  transcribendis  tempus  impenderem.  Feci  forte  olim  tale 
aliquid,  dum  clam  labentis  temporis  ditior  videbar,  quae  tamen 
incertissimae  omnium  fugacissimaeque  divitiae  sunt ;  nunc  65 
aperte  res  in  angustum  desinit ;  non  est  vagandi  locus.  lam 
necessariae  utinamque  non  serae  parsimoniae  tempus  est.  Sed 
tanti  visus  est  Cicero,  cui  etiam  de  minimo  partem  darem. 

.Vale.    [1355.] 

Zenobio  Florentino,     Fam.  xix.  2. 

TEMPVS  breve  magnum  scribendi  desiderium  angustat,  et 
ardorem  animi  praegelidus  aer  frenat.  Sine  exemplo 
annus  est,  et  bruma  horrida  vulgo  iam  paene  in  miraculum 
atque,  ut  dici  solet,  in  religionem  vertitur.  O  tranquilla 
Parthenope  et  magnis  ingeniis  laudata  Campania,  vestrum  est  5 
quod  ait  Maro  :  *  Ver  assiduum  atque  alienis  mensibus  aestas.' 
At  profecto  non  talis  ipsa  loquentis  mater,  glacialis  Mantua,  et 
importunis  frigoribus  oppressa,  nivosisque  Alpium  et  Apennini 
iugis  obsessa  Liguria.  Quamquam  praesens  annus,  qui  novitate 
sui  attonitos  etiam  senes  habet,  nescio  an  aliquid  causae  secre-  10 
tioris  ostenderit,  quod  scilicet  e  Germaniae  finibus  veniens 
novus  Caesar  coelo  nostro  suum  forte  frigus  invexerit,  cuius  is 
rigor  est,  ut  ipsos  quoque  Germanos  in  stuporem  cogat.  Certe 
,  ego  nudius  tertius  Mantuae,  quo  ad  ipsum  Caesarem  multum 
rogatus  accesseram,  in  familiari  colloquio  quo  princeps  ille  15 
mitissimus,  lingua  et  moribus  non  minus  Italicus  quam  Ger- 
manus,  me  nunquam  antehac  praeterquam  in  litteris  visum, 
saepe  dignatus  f  sic  eum  dicentem  audivi,  vix  se  unquam  tale 
aliquid  in  Germania  sensisse.    Cui  ego  respondi,  forte  coelitus 


20  actum  esse  ne  miles  Teutonicus  subitam  coeli  mutationem  et 
Italicam  temperiem  exhorreret. 

Mitto  autem  haec  ;  hiems  zephyris  cedet,  aestas  aquilonibus, 
omnia  senectuti.  Veniet  dies,  quae  diebus  omnibus  metam 
ponat,  et  hanc  temporum  varietatem  stabilis  concludet  aeter- 

'125  nitast  Natura  suum  opus,  nostrum  interim  nos  agamus. 
Equidem  non  me  gelu,  quodcumque  Ripheis  montibus  Maeoti- 
cisque  paludibus  adiacet,  retardasset.  Multa  scribere  cupiebam, 
si  litteras  tuas  in  tempore  recepissem  ;  sed  dum  iste  vir  clarus 
et   nobis  carus   attigit   Mediolanum,   aberam   ut   dixi.     Huc 

30  reversus/jetj  tuas  ornatissimas  quattuor  epistolas,  quibus  totidem 
meis,  sero  licet,  abunde  tamen  satisfacturh  fateor|et  latorem 
abitum  meditantemlreperi.jj  Supervacuum  visum  est  inchoare 
quod  perficere  non  erat ;  reliqua  igitur  ad  suum  diem,  qui 
longior   forte   dabitur   atque   tranquillior.      In   hoc   brevi   et 

35  turbido  nil  aliud  dixerim,  nisi  nil  penitus  tuarum  ad  me  lit- 
terarum  hoc  biennio  pervenisse,  quae  mirari  te  non  miror, 
atque  etiam  indignari ;  sed  ferendum  quod  mutari  non 
potest.  Litterae  nostrae  medio  viarum  suos  raptores  inveniunt. 
Quid  autem  scimus  ?     Multos  f orsitan,  amice,  studiis  nostris 

40  accendimus,  multis  gloriae  stimulos  incussimus ;  sive  pergant 
qua  ceperunt,  sive  nobis  duplicent  laborem,  et  epistolas  nostras 
detineant  et  avertant,  modo  nos  ament  et  quod  rapiunt 
mirentur.  Scripta  torpentibus  digitjs,  sexto  Kalendas  lanuarii, 
ante  lucem.    Vale.    [1354.] 

Guidoni  Septimo.     Fam,  xix.  9. 

RVMORES  Italicos  quotidie,  nisi  fallor,  ad  satietatem  audis; 
qui  vel  utinam  rariores  essent  vel  minus  immites.  Nunc 
crebri  vehementesque  sunt  et  sonori  adeo,  ut  non  tantum 
in  GaUiis,  vicina  regione,  sed  apud  Indos  atque  Arabes  audiri 
5  queant.  Magni  sunt  rerum  motus,  magni  bellorum  strepitus, 
magna  imperiorum  iugisque  coUisio,  magna  denique  famae  vox, 
quaeque  non  modo  Alpes  patrias,  sed  maria  transiht  .  .  .     \He 


zorites  of  puhlic  calamities  only,  and  assures  his  friend  that  all  is 
zvell  with  him  personally^    Nunc  ne  te  amplius  exspectatione 
torqueam,  quod  destinaveram  expedio  ;   et  omissis  rumoribus,  10 
qui  assidue  aures  tuas  fama  vociferante  circumsonant,  quos 
nullis  annalibus  comprehendi  posse  crediderim,  *qui  Pisis  et  qui 
Senis   populorum   motus,    quot   in   latus    revoluta    Bononia, 
quisnam  patriae  meae  statu§>  utinam  ut  florentis  semper,  sic 
aliquando    fructiferae,    quid    fleat    Roma,    quid    Parthenope  15 
metuat,  ut  rebus  ipsis  cognomen  suum  Terra  Laboris  aequa- 
verit,  quibus  aestibus  odiorum  ferveat  sulphurulenta  Trinacria, 
quid  agat  lanua,  quid  paret  Liguria,  quid  Aemilia  cogitet  aut 
Picenum,  quam  insomnis  et  laboriosa  Mantua,  quam  meti- 
culosa  Ferraria,  quam  Verona  miserabilis  Acteonis  in  morem  20 
suis  ipsa  canibus  laceretur,   ut  barbaricis  semper  incursibus 
pateant  Aquileia  et  Tridentum,  postremo,  pudorum  maximus, 
qui   graedonum   coetus   per   Italiam   pervagentur,   utque   de 
provinciarum  domina  servorum  sit  facta  provincia,  ad  Vene- 
torum,  ut  Livii  verbo  utar,  angulum  et  ad  ea,  quae  vixdum  25 
potes  audisse,  festino.     Qui   bello  cum  lanuensibus  suscepto 
ne  dicam  an  detecto  (latens  enim  bellum  defuisse  nunquam 
puto),    intra    breve    tempus    primum    victi,    mox    victores, 
rursum   maiore  proelio   victi   sunt,   in   quo   illis   quidem   ut 
hominibus  atque  Italis  compatior,  mihi  autem  gratulor,  quod  30 
haeceisjnalajDiniiia  ventura praevidi praedixique,  non astrorum 
iudicio  aut  uUo  vaticinii  genere,  quod  totum  despicio  reicioque, 
sed  praesagio  quodam  mentis  et  urgentibus  coniecturis,  quibus 
in  eam  sententiam  trahebar,  ut  videre  mihi  tunc  viderer,  quod 
nunc  video.    Atque  utinam  dux  Andreas,  qui  rerum  summae  35 
tunc  praeerat,  hodie  viveret ;  exagitarem  eum  litteris  et  omnes 
aculeos  incuterem  ac  tota  uterer  libertate.    Bonum  enim  virum 
atque  integrum  suaeque  reipublicae  amantissimum  sciebam, 
doctum  praeterea  et  facundum  et  circumspectum  et  affabilem 
f et  mitem.    Vno  tamen  off endebar,  quod  ^elli  studio  ardentior  40 
lerat    quam    naturae    ac    suis    moribus    conveniret.      Viventi 
equidem   non   peperci,   et   praesens   verbo   et   absens   litteris 


lacessere  ausus  tantum  virum  ;    quae  ille  de  animo  meo  certus 
patienter    ferebat ;     sed    recenti    victoria    elatus    consilium 

45  respuebat.  JConsuluit  illi  mors,  ut  et  acerbissimum  patriae 
suae  luctum  et  mordaciores  meas  litteras  non  videret  .  .  . 
[Dandolo  zuas  fortunate  in  dying  before  the  battle  of  Portolongo.] 

Hactenus    audieras ;     quod   sequitur   novum    audis.      Huic 
equidem   tali   duci   iuveni   senior   successerat,   et   ad   patriae 

50  gubernaculum,  sero  licet,  ante  tamen  quam  vel  sibi  vel  patriae 
opus  esset,  accesserat,  vir  ab  olim  mihi  familiariter  notus,  sed  in 
quo  fallebat  opinio,  animi  quam  consilii  maioris ;  Marinus 
Phalierius  viro  nomen.  Explere  animum  in  summa  dignitate 
non  potuit,  sinistro  pede  palatium  ingressus.     Namque  hunc 

55  Veneti  Ducem  suum,  sacrosanctum  omnibus  saeculis  magistra- 
tum,  quem  in  illa  urbe  semper  ut  numen  aliquod  antiquitas 
coluit,  nudiustertius  in  ipsius  palatii  vestibulo  decollarunt. 
Causas  rerum,  ut  poetae  solent  in  primordiis  suorum  operum 
explicare,  si  comperta  loqui  velim,  nequeo  ;    tam  ambigue  et 

6c  tam  varie  referuntur.  Nemo  illum  excusat ;  omnes  aiunt 
voluisse  eum  in  statu  reipublicae  a  maioribus  tradito  nescio 
quid  mutare ;  atque  ita  cuncta  conveniunt,  ut  quod  ait 
Flaccus :  *  Primo  ne  medium,  medio  ne  discrepet  imum.' 
Nam  quod  vix  ulli  unquam  arbitror  evenisse,  dum  ad  ripam 

65  Rhodani  pro  negotio  pacis  per  me  primum  et  mox  per  eum 
frustra  tentato,  apud  Romanum  Pontificem  legationis  officio 
fungitur,  ducatus  honor  non  petenti  immo  quidem  ignaro 
sibi  obtigit.  Reversus  in  patriam  cogitavit  quod,  ut  puto, 
nemo  unquam  cogitarat ;   passus  est,  quod  nemo  unquam.    In 

70  loco  celeberrimo  omniumque  clarissimo  atque  pulcherrimo 
eorum,  quae  ego  viderim,  ubi  maiores  sui  saepe  laetissimos 
honores  pompis  triumphaHbus  deduxerunt,  iUic  ipse  servilem 
in  modum,  concursu  populi  tractus  et  ducaha  exutus  insignia, 
capite   truncus   occubuit,  tempHque  fores   et   palatii   aditum 

75  scalasque  marmoreas  saepe  vel  festis  solemnibus,  vel  hostiHbus 
spoHis  honestatas,  sanguine  foedavit  proprio.  Locum  signavi ; 
tempus  signo.    Annus  est  ab  ortu  Christi  mccclv,  dies  fuit,  ut 


ferunt^  xiv  Kalendas  Maii.  Rumor  est  tantus,  ut  si  quis 
urbis  illius  disciplinam  moresque  prospexerit,  quantamve  re- 
rum  mutationem  unius  hominis  mors  minetur,  quamquam  alii  80 
plures,  ut  perhibent,  complicum  ex  numero  idem  supplicium 
vel  pertulerint  vel  exspectent,  vix  maior  in  Italia  temporibus 
nostris  emerserit. 

Hic  forte  meum  iudicium  exspectes.  Populum,  si  famae 
creditur,  absolvo,  quamvis  et  lenius  saevire  et  dolorem  suum  85 
mitius  vindicare  potuerint ;  sed  non  facile  iusta  simul  atque 
ingens  ira  comprimitur,  magno  praesertim  in  populo,  ubi 
iracundiae  stimulos  rapidis  inconsultisque  clamoribus  praeceps 
atque  multivolum  vulgus  exacuit.  Infelici  homini  et  compatior 
et  indignor^  qui  honore  auctus  insolito,  quid  sibi  sub  extremum  90 
vitae  tempus  vellet  ignoro,  cuius  illud  quoque  calamitatem 
praegravat,  quod  praescripto  publico  more  iudicii  non  modo 
miser  fuisse,  sed  insanus  amensque  videbitur,  et  tot  iam  per  annosl 
sapientiae  falsam  famamjvanis  artibus  usurpasse.  Ducibus  qui 
pro  tempore  fuerint  edico,  positum  sibi  prae  oculis  ^eculuni  95'T«Voj*^ 
sciant,  ubi  se  yideant  duces  esse  non  dominos,  immo  vero  nec 
duces,  sed  honoratos  reipublicae  servos  esse.  Tu  vale  et 
quoniam  publicae  fluctuant,  demus  operam  ut  privatas  nostras 
res  quam  modestissime  gubernemus.  Mediolani,  viii.  Kalendas 
Maias~[i355].  100 

Francisco  Priori  Sanctorum  Apostolorum,    Fam.  xix.  13, 

Opraedura  sors  mortalium,  o  vere  iugum  grave  super 
filios  Adam,  ut  ille  ait,  a  die  exitus  de  ventre  matris  eorum 
usque  in  diem  sepulturae  in  matrem  omnium !  Ecce  ego  dum 
maxime  solitudinem  et  requiem  meditarer,  magno  rerum  et 
familiae  strepitu  contra  meum  moreiri  ac  votum  prope  nunc  5 
ad  Arctoum  mittor  Oceanum.  Quis  crederet  ut  deinceps 
Rhenum  quem  juvenis  senem  vidi,  eumdem  iuvenem  ipse  iam 
senior  viderem  ?  Siquidem  olim  annis  meis  adhuc  crescentibus 
circa  divortia  amnis  illius  ubi  decrescere  et  bicornis  esse  incipit. 


10  fui ;  nunc  ad  radicem  montium  ubi  ille  crescit  et  nascitur  iam 
decrescenti  iter  est  mihi  et  inde  longius  ad  extrema  terrarum  ; 
magnus  labor  praesertim  in  tanto  contrarii  appetitu.  Sed 
nisi  irritus,  non  gravis.  Pro  publico  enim  bono  nullus  privatus 
labor  non  facilis  videri  debet.     Proinde  hanc  ob  causam  non 

«5  aliam  ab  hoc  Ligurum  regnatore  missus  ad  Caesarem  profi- 
ciscor,  quamque  mittenti  susceptoque  efficax  negotio  |res 
docebit ;  mihi  vero  eatenus  morigerer  ut  illum,  cum  quo 
absens  litteris  nil  profeci,  voce  praesens  feriam.  Litigabo 
arguamque  eum  et  statuam  contra  faciem  eius  hanc  degenerem 

20  et  Caesareis  moribus  indignam  fugam,  ut  si  nulli  usui  iter  hoc 
meum  sit,  certe  legatus  ipse  mihi  fuero.  Primo  enim  quae 
commissa,  post  seorsum  quae  concepta  mihi  sunt  peragam. 
Vtar  libertate  mea  et  Caesaris  utar  patientia.  Sic  me  saltem, 
sic  Italiam  et  desertum  imperium  _ulciscar.     Orabis  pro  felice 

25  reditu,  post  quem,  ut  spero,  sic  in  solitudinem  totus  immergar, 
ut  nuUus  ibi  me  labor  (o  quid  ante  sepultum  spero  !)  nullus 
me  nobilium  scrutator  latebrarum  livor  inveniat.  Vale  nostri 

Mediolani,  praepropere  et  inter  tumultum  sarcinulas  strin- 

30  gentium,  xiv.  Kalendas  lunii  [1356], 

Guidoni  Archiepiscopo  Genuensi,     Fam.  xix.  16. 

NOVI  te ;  scio  quam  de  me  semper  anxius  fueris  quamque 
sollicitus.  Et  profecto  non  amat  qui  non  metuit. .  Sta- 
tum  meum  vis  audire  .  .  .  \He  is  aware  that  Guido  destres  to 
hear  the  fullest  details  of  his  daily  life.]  Siquidem  post  com- 
5  pressos  adolescentiae  turbines  et  flammam  illam  beneficio 
maturioris  aetatis  extinctam  (o  quid  loquor !  Cum  tot 
libidinosos  passim  ac  deliros  senes  videam  turpe  iuvenibus  vel 
spectaculum  vel  exemplum),  immo  igitur  post  illud  incendium 
caelesti  rore  Christique  refrigerio  consopitum,  prope  unus 
josemper  vitae  meae  tenor  fuit,  et  cum  saepe  loca  mutaverim, 
ille  mansit  immobilis.     Hunc  nemo  te  melius   nosse  debet. 


Paulo  minus  blennio  hospes  tuus  fui.    Quod  tunc  vidisti  nunc 
agentem   cogita,    nisi   quia   ^^o_magis^_progredior,   eo   magis 
accelero^  et  ceu  fessus  viator  ad  vesperam  adhuc  longae  vijae  "^^"^TlSf } 
cogitatione  suspiro  et  calcar  incutio,  lassitudinem  excutio  et  15 
gressum    ingemino    et    multiplex    vitae    taedium    obliviscor. 
Itaque  diebus  ac  noctibus  vicissim  lego  et  scribo,  alterum  opus 
alterno   relevans   solatio,    ut    unus   labor   alterius    requies    ac 
levamen  sit.     Nulla   mihi   delectatio   aliunde,   nulla   vivendi 
dulcedo  alia  ;   sed  haec  ipsa  me  praegravat  atque  exercet  usque  20 
adeo,  ut  hac  dempta  vix  intelligam  unde  mihi  labor  aut  requies. 
Res  mihi  equidem  inter  manus  creicunt,  et  subinde  aliae  atque  ■ 
aliae  adveniunt  abeunte  vita,  verumque  si  fateri  oportet,  terret 
me  tanta  coeptorum  moles  in  tam  parva  vitae  area  .  .  . 
,     [His  health  is  good  ;   he  still  has  to  struggle  against  the  tempta-  25 
tions  of  theflesh'.']    In  rebus  aliis  quas  fortunas  vocant,  optimus 
et    ab    extremis    distantissimus    est    modus.      Procul    miseria, 
procul   inopia,  procul    divitiae,  procul    invidia.      Tuta   vero, 
dulcis   ac   faciHs   mediocritas   praesto   est.     Ita  mihi  videor ; 
fallor  forte.      Vnum  est  in  quo  mediocritas  me  ista  non  se-  30 
quitur,    idque    si    invidiosum    forte    me    fecerit,    non    mirer. 
Honoratior  sum,  meHus  dixissem  oneratior,  quam  vel  unquam 
optaverim  vel  semper  optatae  sit  expediens  quieti.     Neque 
huic  solum   Italorum  maximo  suisque  proceribus,  sed,  quod 
pubHcam   sim   dicturus  ad  glpriam,   toti  populo  conspectior  35 
cariorque  quam  merui.     Quadriennio  iam  ut  vides  integro  in 
hac  Mediolanensium  urbe  moram  traxi,  et  iam  quinti  anni 
Hmen  ingredior.     Res  hercle  nec  mihi  unquam  nec  tibi  nec 
cuiquam  amicorum  vel  levi  praesagio  ante  visa  ;  sed  humana- 
rum   rerum  consuetudo   est  vetus  ac  perpetua  ut  sicut  nihil  40 
certum  omnium  quae  speramus,  sic  nihil  omnino  quod  praeter 
spem  evenire  homini  non  possit  .  .  .     [He  is  in  general  favour  at 
Milan.']    Accedit  habitatio  ab  omni  tumultu  civium,  nisi  quem   ^  ■ 
vetusta  devotio  semper  octavo  mane  revehit,  semota  ad  occi- 
duum   magnae  urbis   angulum.      Ambrosii  hospes  sum,  quo  45 
cum  multi  saepe  veljiad  vel  noscendi  ayidi  se  venturos  dicunt, 
2548  I 


uncis  inde  negotiorum,  hinc  loci  distantia  retrahuntur.  Sic 
est ;  sanctissimus  hospes  meus,  ut  consolationis  plurimum  cor- 
poraH  sua  praesentia  atque,  ut  reor,  spirituali  etiam  praestat 

50  auxilio,  sic  taedii  ac  fastidii  multum  eripit  ;  salutari,  frequen- 
tari,  celebrari,  premi,  aspici.  Ab  his  stimulis  tanto  sub  hospite 
conquiesco,  et  velut  alto  maris  e  litore  procellas  video  frago- 
remque  audio,  sed  fluctibus  non  contingor.  Ac  si  quando  trans 
limen  vel  eundi  votum,  vel  visendi  domini  me  debitum  trahit, 

55  quo  nihil  me  aliud  quam  voluntas  rara  adigit,  vel  honestas, 
!  tum  dextra  laevaque  flexis  ocuHs  et  labelHs  clausis,  nutu  frontis 
eminus  salutans  salutatusque  praetereo,  nil  in  transitu  patiens 
quo  fatiger. 

lam  de  reHquis  et  brevior  et  notior  tibi  oHm  historia  est. 

60  Ne  quid  tamen  variante  fortuna,  ut  fit,  de  vivendi  consuetu- 
dine  immutatum  suspiceris,  qui  fueram,  sum.  Victum  meum 
nosti,  somnum  quoque.  His  ut  addam '  nuHa  mihi  unquam 
fortuna  suaserit ;  demo  potius  aHquid  in  dies,  iamque  eo  per- 
ventum  est  ut  modicum  demi  possit.     Denique  non  si  regiae 

65  opes  advenerint,  aut  e  mensa  frugaHtatem  peHere  poterunt, 
aut  in  cubiculum  longos  somnos  arcessere.  Nunquam  me 
sanum  ac  vigilem  lectus  habet,  nunquam  nisi  aeger  aut  dor- 
miens  stratis  versor.  Simul  et  me  somnus  et  ego  lectum 
desero  .  .  .     [His  aim  is  to  waste  as  little  time  as  possible  on  the 

70  care  of  the  body.^ 

Id  enimvero  quia  pro  varietate  temporum  ac  locorum 
variari  oportet,  et  quale  mihi  nunc  sit,  nisi  audias,  nosse  non 
potes,  dicam.  Amo  soHtudinem,  ut  soleo,  sectorque  silentium, 
nisi  inter  amicos  inter  quos    nemo    me  loquacior,  hanc  reor 

75  ob  causam  quod  amicorum  praesentia  soHto  rarior  nunc  est. 
Raritas  autem  desiderium  accendit.  Saepe  igitur  jinnuum 
silentium  _diurna  loquacitate  compenso,  rursumque  amicis 
abeuntibus  mutus  fio.  Importunum  negotium  cum  vulgo 
loqui,   aut   omnino  cum   homine  quem    non   amor    tibi    seu 

80  doctrina  conciHet.  Ceterum  more  illorum,  qui,  ut  ait  Annaeus, 
de  vitae  partibus  deHberant  non  de  totaj  ingruentem  cogitans 


aestatem,  diversorium  amoenissimum  saluberrimumque  adii. 
Garignanum  vocant,  tribus,  ut  numerant,  passuum  millibus 
ab  ipsa  urbe  semotum.  Rus  autem  in  planitie  elevatum  et 
cinctum  undique  fontibus,  non  illis  quidem  Sorgiae  nostro  85 
Transalpino  paribus,  sed  modestis  ac  lucidis,  tamque  suaviter 
invicem  perplexis  ac  vagis,  ut  unde  veniant  seu  quo  pergant^ 
,:Vix_possit  intellegi^.  .  .  \Here  he  continues  his  usual  occupations 
and  enjoys  greater  liberty  in  the  country.'] 

Est  hic  Carthusia  domus  nova  sed  nobilis.    Hinc  mihi  quid-  90 
quid   sancti   gaudii   sumi   potest   horis   omnibus   praesto   est. 
Decreveram  intra  ipsius  coenobii  saepta  concludi,  quod  iUis 
sanctissimis  viris  an  mihi  gratius  incertum.    Ita  re  factum  esset, 
nec  verebar  ne  qua  in  re  praesentia  mea  illos  offenderet ;   sed 
reputans  me  sine  equis  ac  famuHs,  ut  adhuc  est  vitae  modus,  95 
esse  non  posse,  timui  ne  servilis  temulentia  ac  strepitus  reHgioso 
silentio  obstarent.     Sic  vicinam  iUorum  domum  malui  unde 
officio   praesens,    taedio   autem   absens    piae   famiHae   devotis 
actibus,   quasi  eorum   unus,   quandoHbet  intersum.      Sacrum 
mihi  continuo  Hmen  patet,  a  quo  famuH  mei  exulant  atque  100 
advenae,  nisi  rari  admodum,  quos  vitae  quaHtas  taH  dignos 
facit  hospitio  .  .  .    [7he  only  thing  lacking  is  the  presence  of  his 
oldfriend.]    Vale.    [1357.] 

Francisco  Priori  Sanctorum  Apostolorum,     Fam,  xx.  7. 

NON  tuam,  fateor,  legere  visus  epistolam  sum,  sed  Flacci, 
cum  quo  iocans  Caesar  :  *  vereri '  inquit,  *  mihi  videris 
ne  maiores  res  HbeHi  tui  sint  quam  ipse  es.'  Sane  quae  iUi 
defuit,  tibi  adest  mediocris  et  elegans  statura>  Sibi  ergo  vel 
ludicra,  tibi  quaenam  tantae  brevitatis  excusatio  iusta  est  ?  5 
Sed  quid  loquor  ?  Providisti  enim  et  omnem  hanc  calumniam 
in  angustias  temporis  reiecisti.  Credo,  aedepol,  nam  et  ego 
persaepe  idem  patior ;  ut  cum  multa  scribere  cupiam,  pauca 
sinar.  Proinde  quid  quaeris  ?  An  ad  me  Htterae  pervenerint 
tuaejproximis  ad  te  Htteris  meis  absolutum  legeris,  et  viva  iUius  10 

I  2 


nostri  voce  cognoveris,  quem  salvere  iubeo,  cuiusque  nunc 
longam  ad  laboris  historiam  nil  aliud  dico,  nisi  quod  paenitet 
et  pudet  et  miseret  talem  virum  a  me  et  meis,  immo  suis 
laribus,  tam  adverso  tempore  dimisisse.     Sed  urgebat  voluntas 

15  eius,  cui  prorsus  obniti  nefas  credidi,  et  [ut]  minaces  auras,  gra- 
vidum  coelum,  turbida  nubila,  herbisque  et  floribus  gaudere 
soliti  vellus  arietis  imbribus  uvidum  viderem,  et  vicissim  mon- 
strarem  sibi.  Quid  vis  ?  Non  aut  Lycomedes  Neoptolemum, 
aut  in  fabulis  Phaetontem  Phoebus  maestior  dimisit.    Sed  quid 

20  agerem  cum  amico,  cum  nec  horum  alter  cum  nepote  aliquid, 
nec  alter  cum  fiHo  potuisset.  Cessi  igitur,  et  dimissa  animi  mei 
parte,  anxius  substiti,  donec  litteris  suis  illum  non  exiguam 
ancipitis  viae  partem  emensum,  Padumque  et  comites  supra 
sohtum  tumido  tunc  ore  ferventes  evasisse  didici ;    non  ante 

25  tamen  animo  quieturus  quam  cum  suis  aut  tuis  litteris  in 
patriam  pervenisse  didicero.  Transmisso  enim  rege  fluminum 
superest  pater  montium  Apenninus,  cuius  sibi  iuga  substraverit 
oro  IUum  qui  solus  *  respicit  terram  et  facit  eam  tremere,  tangit 
montes  et  fumigant '. 

30  Restat  ut  fatear  te  pro  his  novissimis  diebus  iure  silentium 
meum  queri,  quamvis  ad  hanc  ipsam  querimoniam  satis,  ut 
arbitror,  epistola  superiore  responsum  sit.  Quod  si  totum 
amicitiae  nostrae  tempus  ad  calculum  trahis,  aut  ego  fallor,  aut 
tu  mihi  numero  litterarum  adhuc  debitor  manes.     Siquidem 

35  inter  nugellas  meas,  quas  epistolas  quidam  yocant,  quasque 
nunc  maxime  cuiusdam  ingeniosi  hominis  et  amici  digitis 
coacervo,  nullius  ferme  quam  tuum  crebrius  nomen  erit,  licet 
vel  tua  vel  mea  vel  amborum  sors  simul  intemperans  et  inepta, 
nec    sui    potus    appetens    quorumdam    scholasticorum    sitis, 

40  multaSj  ut  audio,  tuas  huc  et  meas  illuc  properantes  averterit. 
Vive  et  vale. 

Mediolani,  iii.  Idus  ApriHs  [1359],  propere. 


Socrati  suo,     Fam,  xx.  15. 

IAMDVDVM,  mi  Socrates,  cessat  inter  nos  vicissitudo  illa 
litterarum,  magnum  absentiae  remedium,   cuius   cessationis 
et  occupatio  utriusque  nostrum  et  multae  forte  aliae  sunt 
causae.     IUa,  ni  fallor,  omnium  maxima,  quod  materia  deesse/.i 
incipit  scribendi.    Neque  mirum  id  nobis  accidere  quod  Tullio  5 
accidit  et  Attico.     Nullus  tantus  est  acervus,  qui  non  assidue 
detrahendo  decrescere  et  in  nihilum  verti  queat.     Quidquid 
sciebamus,  credo  iam  iugibus  scripturis  exhausimus.      Quod 
unum  hodie  se  offert,  inter  te  et  Laehum,  me  hortante,  re- 
formatam  amicitiam  et  in  gratiam  reditum  esse,  tuis  et  suis  et  lo 
multorum  litteris  audio  et  gaudeo  mehercle,  deque  reconcilia- 
tione  hac  quam  de  ulla  re  aha  laetior  sum.     Bene  accidit ; 
gratias   Deo,  gratias  vobis.     Ille  inspiravit  hos   animos,   vos 
spiritui  aditum  non  negastis.    Laudatis  ambo  certatim  stilum 
meum,  qui  cum  semper  incultus,  tunc  improvisus  ac  tumul-  15 
tuarius  ut  esset  et  anni  tempus,  et  diei  hora,  et  nuntii  festinatio 
coegerunt.    Tantis  tamen  plenus  affectibus  pietatisque  facibus 
ac   stimulis   fuit,  ut   ipse,  iam    memini,  Deum    testor,  inter 
scribendum  lacrimas  non  tenerem.    Eratis  ante  oculos  vos  duo, 
erant  amici  omnes  vestro  dissidio  deiecti,  erant  triumphantes  20 
aemuli,  erant  anni  praeteriti  tanta  concordia  exacti.     Hinc 
impetus  incompti  sermonis,   hinc  lacrimae  scribentis.     Non 
ingenium,  non  stilus,  sed  propositum  et  adiuta  divinitus  pietas 
valuit.     Itaque  vos  ut  libet  ego  nihil  laudo,  nisi  divinitatem 
unde  est  quidquid  est  boni,  et  vestram  humanitatem  bonorum  25 
consiUorum  non  capacem  modo  sed  rapacem.     Generosos  et 
mei  amantissimos  agnosco  animos.     Benedicti  vos  a  Domino 
qui  et  vobis  dignissimam  rem  fecistis  et  mihi  gaudium,  quantum 
ahunde  praeberi  non  poterat,  praebuistis.     Mi  Socrates,  vale 
nostri  memor.  ^  30 

Mediolani,  iv.  Idus  Februarii,  ante  lucem  [1359.] 


Nerio  Morando,    Fam,  xxi.  ii. 

IAM  satis  rerum  mearum  minutias  legisti,  satis  Ciceroniani 
vulneris  processit  historia.  Ne  autem  solum  Ciceronem 
diligi  ab  ignotis  credas,  unum  illis  adiiciam,  quod,  licet  vetus, 
apud  te  nova  animum  admiratione  perfundat.     Est  hic  semper 

S  in  oculis  Pergamum  Italiae,  Alpina  urbs.  Nam,  ut  nosti,  alia 
huius  nominis  in  Asia  est,  olim  Attali  regia,  Romanorum  post 
haereditas.  In  hac  nostra  vir  est  unus,  litterarum  tenui  notitia, 
sed  ingenio  acri,  si  tempestive  litteris  datum  esset;  artificio 
autem  aurifaber,  inque  eo  longe  eminens,  quodque  optimum 

lo  habet  hominis  natura,  mirator  amatorque  rerum  excellentium, 
auri  vero  quod  quotidie  tractat,  opumque  fallacium,  nisi  pro 
necessitate,  contemptor.  Et  hic  quidem  iam  aetate  provectior, 
cum  forte  meum  nomen  audisset,  famae  lenocinio  confestim  in 
amicitiae  meae  studium  vehementer  exarserat.     Longius  eam 

15  si  quibus  ille  tramitibus  ad  huius  modestissimi  voti  successus 
ambierit,  exsequar ;  quid  fidei  honestarumque  blanditiarum  in 
me  meosque  omnes  exercuerit,  ut  ad  me  longe  positum 
famiHariter  atque  ardenter  accesserit,  ignotus  facie,  sed  iam 
proposito  notus  et  nomine,  quidve  animo  gereret  in  fronte 

20  atque  oculis  scriptum  habens.  Quid  putas  ?  Num  sibi  me 
negaturum,  quod  nuUa  barbaries,  nuUum  ferox  animal  negasset  ? 
Delinimentis  et  fido  ac  perpetuo  flexus  obsequio  tota  virum 
mente  complector.  Neque  enim  sat  me  hominem  rear,  si 
honeste  amanti  sim  durior  ad  reddendam  vicem.     IUe  autem 

25  exultare,  gloriari,  gaudium  animi  vultu,  voce,  gestu  prodere, 
et  quasi  voti  compos  augustissimi  altiora  respicere  et  totus  in 
virum  alterum  repente  converti ;  iam  primum  patrimonii  sui 
partem  non  exiguam  in  meum  decus  expendere,  signum,  nomen, 
imaginem  novi  amici  in  omnibus  domus  suae  angulis,  sed  in 

30  pectore  altius  insculptam  habere ;  partem  alteram  scribendis 
quaecumque  mihi  stilo  quoHbet  effluxerunt.  Et  ego  negata 
maioribus  sibi  haud  duriter  scripta  largiri  ardore  hominis  ac 
novitate  propositi  delectatus. 


Quid  vis  ?     Paulatim  ille  priorem  vitam,   actus  et  studia 
moresque  dedidicit,  et  paene  omne  quod  fuerat,  sic  exuit,  ut  35 
sui  omnes  mirentur  ac  stupeant.    Ad  extremum,  me  dehortante 
et  saepius  admonente,  ne   sero   litterarum   studio  curam  rei 
familiaris  abiiciat,  ad  hoc  unum  mihi  surclus  et  incredulus, 
fabrilem  deseruit  officinam,  gymnasium  et  artium  liberalium 
magistros  colit,  delectatione  eximia,  mira  spe,  quam  fortunatus  40 
studiorum  nescio,  sed  votivo,  nisi  fallor,  dignus  eventu,  qui 
tanto  impetu  tam  honestam  rem  tantoque  reliquorum  omnium 
contemptu    appetat.      Et    sibi    quidem    ingenium    fervorque 
animi,   civitati    autem   illi    magistrorum    copia   semper    fuit. 
Obstare  sola  videtur  aetas  hominis  ;    quamvis  et  Platonem"et  45 
Catonem  tales  viros,  illum  provecta  aetate  philosophiae,  hunc 
in  senectute  n.tteris  Graiis  haud  frustra  operam  dedisse  com- 
pertum  sit ;  fortasse  autem  hic  meus  ob  hoc  ipsum  non  indignus 
fuerit,  qui  aliqua  in  parte  mei  operis  inveniat  locum.     Est 
igitur   viro   nomen   Henricus,    cognomentum   Capra,    animal  50 
expeditum,   impigrum,   frondis   amans,   et   natura  semper  in 
altum  nitens.     Inde  autem  dictum  Varro  extimat  quod  vir- 
gultum  carpat,  ut  sit  capra,  transportata  littera,  quasi  carpa. 
Quod  si  cuiquam,  haud  dubie  huic  nostro  debitum  scias,  qui 
si  mane  silvam  attigisset,  crede  mihi,  distentum  uber  atque  55 
uterum  retulisset. 

Haec  tibi  olim  cuncta  notissima,  sed  noscenda  ahis  dicta 
sunt.  Quod  sequitur  adhuc  nescis.  Hic  ergo  talis  in  se  et  erga 
me  talis  iamdudum  orare  institit,  ut  seque  suumque  larem 
adventu  dignarer  meo,  et  unius  saltem  luci*s  mora,  sicut  ipse  60 
aiebat,  omnibus  saeculis  gloriosum  ac  felicem  facerem.  Hoc 
eius  desiderium  non  absque  difficultate  aliquot  iam  per  annos 
traxeram.  Nunc  tandem  et  vicinitate  loci  et  non  precibus 
solum  sed  obsecrationibus  et  lacrimis  evicit  ut  flecterer,  ela- 
tioribus  licet  amicis  obstantibus,  quibus  honore  indigna  videre-  65 
tur  humilitas.  Veni  ergo  Pergamum  iii.  Idus  Octobris  ad 
vesperam  eodem  illo  viae  duce  qui  hortator  fuerat,  et  subinde 
trepidulo  ne  me  interim  consilii  paeniteret,  atque  ideo  modis 


omnibus  satagente  per  se  perque   alios,   ut   a  sensu  itineris 

70  confabulando  diverterer.  Itaque  planum  iter  et  breve  non 
sentientes  egimus.  Quidam  vero  me  nobiles  prosecuti  erant  ob 
id  maxime  ut  tam  fervidi  hominis  secreta  cognoscerent.  Cum 
ad  urbem  igitur  ventum  esset,  et  ab  amicis  obviam  progressis 
multo  cum  gaudio  excipior,  et  a  praeside  provinciae  et  a  belli 

75  duce  et  a  primoribus  populi  certatim  pro  se  quoque  instante  1 
in  palatium  publicum  et  nobilium  domos  vocor  ;  illo  interimj 
mire  anxio  et  tantis  precibus  pavente  ne  vincerer.  Feci  autem 
quod  me  dignum  credidi ;  ad  humilioris  amici  domum  cum 
sociis  descendi.     Ibi  vero  ingens  apparatus,  coena  non  fabrilis, 

80  non  philosophica,  sed  regia,  thalamus  auratus,  cubile  purpureum, 
ubi  nec  iacuisse  nec  iaciturum  esse  ahum  persancte  iurat, 
librorum  copia  rion  mechanici  sed  studiosi  hominis  et  litterarum 
amantissimi.  Ibi  noctem  illam  egimus  ;  nec  unquam  puto 
laetiore  hospite  uUa  nox  acta  est.    Tanta  enim  laetitia  gestie- 

85  bat,  ut  timerent  sui,  ne  forte  in  morbum  aut  amentiam 
verteretur,  sive  quod  multis  olim  accidit,  etiam  in  mortem. 
Inde  vero  die  proximo  honoribus  et  concursu  hominum  pulsus 
abii,  praeside  ipso  atque  aliis  multo  pluribus  longiusque  quam 
vellem  comitantibus,  et  amicissimo  hospite  vix  serum  lateri 

90  avulso  sub  noctem  ipse  rus  redii.  Habes,  mi  Neri,  quod  tibi 
non  incognitum  volebam.  Hic  nocturnarum  epistolarum  limes 
sit.  lam  enim  haec  iugiter  ad  auroram  scribendo  tuHt  impetus, 
fessumque  matutinae  quietis  admonet  soporifera  noctis  pars. 
Tu  vale  feHciter,  nostri  memor.    Scripta  ruraH  calamo,  Idibus 

95  Octobris,  ante  luciem.     [1359.] 

lohanni  de  Certaldo,  xxi.  15. 

5;;^  JL  •w"'**iy  yi  VX.TA  sunt   in  Htteris    tuis  haudquaquam  responsionis 

**^  "  iVlegentia,   ut   quae  singula  nuper  viva  voce   transegimus. 

Duo  ex  omnibus  non  praet^fereunda  seposui.    Ad  haec  breviter 

quae  se  obtulerint  dicam.    Primum  ergo  te  mihi  excusas,  idque 

S  non  otiose,  quod  in  conterranei  nostri,  popularis  quidem  quod 


ad  stilum  attinet,  quod  ad  rem  haud  dubie  nobilis,  jx)etae 
laudibus  multus  fuisse  videare.  Atque  ita  te  purgas,  quasi  ego 
vel  illius  vel  cuiusquam  laudes  meae  laudis  detrimentum  putem. 
Itaque  quidquid  de  illo  praedicas,  totum  si  pressius  inspiciam, 
in  meam  gloriam  verti  ais.  Inseris  nominatim  hanc  huius  ofRcii  10 
tui  excusationem,  quod  ille  tibi  adolescentulo  primus  studiorum 
dux  et  prima  fax  fuerit.  luste  quidem,  grate,  memoriter,  et, 
iit  proprie  dicam,_pie  .  .  .  [We  ought  to  he  even  more  grateful  to 
those  who  have  trained  our  minds  than  to  those  who  have  cared 
for  our  bodies.^  Nam  et  ille  dignus  hoc  praeconio,  et  tu,  ut  ais,  15 
huic  officio  obnoxius  ;  ideoque  carmen  illud  tuum  laudatorium 
amplector,  et  laudatum  illic  vatem  ipse  quoque  coUaudo. 

In  excusatoria  autem  epistola  nihil  est  quo  movear,  nisi  quod 
parum  tibi  nunc  etiam  notus  sim,  cui  me  plane  notissimum 
^arbitrabar.  Ergo  ego  clarorum  hominum  laudibus  non  delecter,  20 
immo  et  glorier  ?  Crede  mihi,  nihil  a  me  longius,  nulla  mihi 
pestis  ignotior  invidia  es^ ;  quin  potius  (vide  quam  procul 
inde  absim)  scrutatorem  mentium  Deum  testor,  vix  me  aliud 
in  vita  gravius  pati  quam  quod  benemeritos  et  gloriae  et 
praemii  omnis  expertes  video  ;  non  quod  aut  hinc  damnum  25 
ipse  propnum  querar,  aut  contrario  lucrum  sperem,  sed  publi- 
cam  sortem  fleo,  ad  obscoenas  artes  honestarum  praemia  trans- 
lata  conspiciens  ...     [This  report  has  heen  maliciously  spread,^ 

Dicunt  enim  qui  me  oderunt,  me  illum  odisse  atque  con- 
temnere,  ut  vel  sic  mihi  odia  vulgarium  conflent,  quibus  30 
acceptissimus  ille  est.  Novum  nequitiae  genus  et  mirabiHs  ars 
nocendi  !  His  pro  me  veritas  ipsa  respondeat.  In  primis 
quidem  odii  causa  nulla  est  erga  hominem  nunquam  mihi  nisi 
semel,  idque  prima  pueritiae  meae  parte,  monstratum.  Cum 
avo  patreque  meo  vixit  avo  minor,  patre  autem  natu  35 
maior,  cum  quo  simul  una  die  atque  uno  civili  turbine  patriis 
finibus  pulsus  fuit,  quo  tempore  inter  participes  aerumnarum 
magnae  saepe  contrahuntur  amicitiae  ;  idque  vel  maxime  inter 
illos  accidit,  ut  quibus  esset  praeter  similem  fortunam  studio- 
rum  et  ingenii  multa  simiHtudo  ;   nisi  quod  exiHo  cui  pater,  in  40 


alias  curas  versus  et  familiae  sollicitus,  cessit,  ille  obstitit  et  tum 
vehementius  coepto  incubuit,  omnium  negligens  soliusque 
famae  cupidus.  In  quo  illum  satis  mirari  et  laudare  vix  valeam, 
quem  non  civium  iniuria,  non  paupertas,  non  simultatum  aculei, 

45  non  amor  coniugis,  non  natorum  pietas  ab  arrepto  semel  calle 
distraxerit,  cum  multi  quam  magni  tam  delicati  ingenii  sint, 
ut  ab  intentione  animi  leve  illos  murmur  avertat ;  quod  his 
familiarius  evenit,  qui  numeris  stilum  stringunt,  quibus  praeter 
sententias,  praeter  verba,  iuncturae  olim  intentis,  et  quiete 

50  ante  alios  et  silentio  opus  cst.  Odiosum  ergo  simulque  ridi- 
culum  intelligis  odlum  meum  erga  illum  nescio  quos  finxisse, 
cum,  ut  vides,  odii  materia  nulla  sit,  amoris  autem  plurima,  et 
patria  scilicet  et  paterna  amicitia,  et  ingenium,  et  stilus,  in  suo 
genere  optimus,  qui  illum  a  contemptu  late  praestat  immunem. 

55  Ea  vero  mihi  obiectae  calumniae  pars  altera  fuerat,  cuius  in 
argumentum  trahitur,  quod  a  prima  aetate,  quae  talium 
cupidissima  esse  solet,  ego  librorum  varia  inquisitione  delectatus 
nunquam  librum  illius  habuerim,  et  ardentissimus  semper  in 
reliquis,  quorum  paene  nulla  spes  supererat,  in  hoc  uno  sine 

60  difficultate  parabili  novo  quodam  nec  meo  more  tepuerim. 
Factum  fateor,  sed  eo  quo  isti  volunt  animo   factum   nego.   * 
Eidem  tunc  stilo  deditus  vulgari  eloquio  ingenium  exercebam. 
Nihil  rebar  elegantius,  necdum  altius  aspirare  didiceram^  sed 
verebar  ne,  si  huius  aut  alterius  dictis  imbuerer,  ut  est  aetas 

65  illa  flexibilis  et  miratrix  omnium,  vel  invitus  ac  nesciens 
Jinitator  evaderem.  Quod,  ut  erat  animus  annis  audentior, 
indignabar,  tantumque  fiduciae  seu  elationis  indueram  ut  sine 
cuiusquam  mortalis  auxilio,  in  eo  genere  ad  meum  et  proprium 
quemdam  modum  suffecturum  mihi  ingenium  arbitrarer.  Quod 

70  quam  vere  crediderim  alii  iudicent.  Hoc  unum  non  dissimulo, 
quod  si  quid  in  eo  sermone  a  me  dictum  illius  aut  alterius 
cuiusquam  dicto  simile,  sive  idem  forte  cum  aliquo  sit  inventum, 
non  id  furtim  aut  imitandi  proposito,  quae  duo  semper  in  his 
maxime  vulgaribus  ut  scopulos  declinavi,  sed  vel  ^casu  fortuito 

75  factum  esse,  vel  similitudine  ingeniorum,  ut  Tullio  videtur, 


iisdem  vestigiis  ab  ignorante  concursum.    Hoc  autem  ita  esse, 
si  quid  unquam  mihi  crediturus  es,  crede.     Nihil  est  verius. 
Quod  si  mihi  nec  pudor,  ut  credi  debeat,  nec  modestia  prae- 
stitisset,  iuvenilis  animi  tumor  praestabat.    Hodie  enim  ab  his 
curis  longe  sum.    Et  postquam  totus  inde  abii  sublatusque  quo  80 
tenebar  metus  est,  et  alios  omnes  et  hunc  ante  alios  tota  mente 
suspicio.    lam  qui  me  aHis  iudicandum  dabam,  nunc  de  aliis  in 
silentio  iudicans  varie  quidem  in  reliquis,  in  hoc  ita  iudico,  ut 
facile  sibi  vulgaris  eloquentiae  palmam  dem  .  .  .    [His  detractors 
are  utterly  uncriticaL]    Quod  ad  me  attinet,  miror  ego  illum  et  85 
diligo,  non  contemno.     Et  id  forte  meo  iure  dixerim,  si  ad 
hanc   aetatem   pervenire  illi  datum  esset,  paucos  habiturum 
qurbu?~esset  amicior  quam  mihi.    Ita  dico  si  quantum  delectat 
ingenio,  tantum  moribus  delectaret ;    sicut  ex  diverso  nullos_ 
quibus  esset  infestior,  quam  hos  ineptissimos  laudatores,  qui  90 
omnino  quid  laudent  quidve  improbent  ex  aequo  nesciunt,  et 
qua  nulla  poetae  praesertim  gravior  iniuria,  scripta  eius  pro- 
nuntiando  lacerant  atque  corrumpunt  ;   quae  ego  forsitan,  nisi 
me  meorum  cura  vocaret  aho  pro  viriH  parte  ab  hoc  ludibrio, 
vindicarem.     Nunc  quod  unum  restat,  queror  et  stomachor  95 
illius  egregiam  stili  frontem  inertibus  horum  linguis  conspui 
foedarique.      Vbi  unum  quod  locus  exigit  non  silebo,  fuisse 
mihi  non  ultimam  causam  hanc  stili  eius  deserendi,  cui  adole- 
scens  incubueram  .  .  .    [Hefeared  that  the  same  fate  would  hefall 
his  own  poemSy  as  infact  happened.~\  100 

Nam  quod  inter  laudes  dixisti,  potuisse  illum  si  voluisset 
alio  stili  uti,  credo  aedepol.  Magna  enim  mihi  de  ingenio 
eius  opinio  est ;  potuisse  enim  omnia  quibus  intendisset,  nunc 
ex  quibus  intenderit  palam  est  .  .  .  [P.  does  not  envy  Dante  the 
popular  applause  he  has  won.]  lurato  mihi  fidem  dabis,  de-  ^^5 
lectari  me  hominis  ingenio  et  stilo,  neque  de  hoc  unquam  me 
nisi  magnifice  loqui  soHtum.  Vnum  est  quod  scrupulosius 
inquirentibus  aHquando  respondi,  fuisse  illum  sibi  imparem, 
quod  in  vulgari  eloquio  quam  in  carminibus  aut  prosa  clarior 
atque  altior  assurgit.     Quod  neque  tu  neges,  nec  rite  cen-  "^ 


sentibus  aliud  quam  laudem  et  gloriam  viri  sonat  .  .  .    [No  one 
has  ever  reached  the  highest  rank  in  all  hranches  oj  literature.^ 
Vno  in  genere  excelluisse  satis  est  .  .  . 
•  [He  admits  his  indebtedness  to  Boccaccio  in  their  relations  as 

usfriends.]  Nempe  ut  sileam  multa,  ubi  me  tuis  obsequiis  atque 
amicitiae  muneribus  victum  scio,  unum  illud  oblivisci  nunquam 
possim,  quod  tu  olim  me  Italiae  medio  iter  festinantius  agentem, 
iam  saeviente  bruma,  non  affectibus  solis,  qui  quasi  quidam  animi 
passus  sunt,  sed  corporeo  etiam  motu  celer,  miro  nondum  visi 

I20  hominis  desiderio,  praevenisti,  praemisso  haud  ignobiH  carmine. 
Atque  ita  prius  ingenii  et  mox  corporis  tui  vultum  mihi  quem 
amare  decreveras  ostendisti.  Sera  tamen  diei  illius  et  ambigua 
iam  lux  erat,  dum  me  longo  postliminio  redeuntem,  et  intra 
muros  tandem  patrios  deprehensum,  officiosa  et  supra  meritum 

125  reverenti  salutatione  complexus,  renovasti  illum  poeticum  cum 
Anchise  congressum  regis  Arcadii :    '  cui  mens  iuvenili  ardebat 
amore  Compellare  virum  et  dextrae  coniungere  dextram '. 
.  .  .  [/«  gratitude  at  any  rate  P.  is  not  surpassed  by  any  one.] 
Vale.     [1359-] 

lohanni  de  Certaldo.     Var.  25. 

1VCVNDVM  negotium  tuae  mihi  semper  aiferunt  episto- 
lae  ;  sed  tum  maxime  dum  solatii  egens  sum,  quae  mihi 
egestas  inter  vitae  taedia  frequens  est.  Non  possum  sane 
praetervehi  primum  illud  ambiguum  ubi  ais,  videre  te  satis  e 
5  successu  rerum  mearum  Mediolanensem  me  perpetuum  fore. 
De  quo  quod  sentias  siles,  silentii  causa  expressa,  quae  ipsa 
certe  non  silet,  quod  videlicet  in  sententiam  meam  nil  audeas 
dicere.  Ita  dum  nihil  dicis,  plura  dicis  quam  si  multa  dixisses. 
Saepe  hercle  silentium  artificiosae  eloquentiae  magna  pars  est. 
10  Video  ergo  in  his  verbis  tam  paucis  multipHcem  et  ingentem 
solHcitudinem  ac  praevidentiam  tuam,  nec  tuam  modo  sed 
multorum.     Amici  enim  ferme  omnes,  his  exceptis  qui  hic 


sunt,  qulque  mei  abitus  mentionem  ceu  infaustum  aliquid 
exhorrent,  omnes  inquam  alibi  me  terrarum  mallent.  In  hoc 
enim  absque  ulla  prorsus  haesitatione  conveniunt.  15 

Sed  ubinam  ?  Hic  discordia  multa  est.  Pars  Patavium, 
pars  trans  Alpes,  pars  in  patriam  vocat.  Hae  iustissimae  voces 
essent,  ni  difficultatem  impossibilitati  proximam  res  haberet. 
AHi  autem  alio  ;  pro  desiderio  suo  quisque  mihi  praestabit 
hunc  vel  illum  habitandi  locum.  In  quo  ego  non  tam  iudiciorum  20 
disonantiam,  quam  amoris  et  piorum  affectuum  harmoniam 
miror ;  dumque  acrius  causas  tantae  varietatis  examino,  ipsa 
fateor  varietas  me  delectat,  et  glorior  ita  me  meis  carum  esse, 
ut  aHoquin  praeclara  et  peracuta  iudicia  perstringat  atque 
hebetet  amor  mei.  Ego  quidem  inter  amicorum  opiniones,  si  25 
quid  ipse  de  rebus  meis  sentiam  interroger,  ubi  solitudo,  ubi 
otium,  ubi  quies  ac  silentium  sint,  etsi  magnae  opes,  honores, 
potentia,  voluptates  absint,  eo  me  suspirare  respondeam.  Sed 
ubi  ea  sint  fateor  me  nescire.  Solitudo  illa  enim  mea,  ubi 
interdum  non  solum  vivere  sed  et  mori  optabam,  non  his  modo  30 
quibus  abundare  soHta  est,  sed  securitate  etiam  caret.  Testan- 
tur  triginta  vel  eo  ampHus  Hbrorum  volumina,  quae  oHm  ibi 
reHqueram  nihil  usquam  tutius  credens,  quaeque  non  multo 
post  praedonum  manibus  vix  elapsa  mihique  ex  insperato 
reddita,  paUere  nunc  etiam  et  tremere  videntur,  et  turbidum  35 
loci  statum  unde  evaserant  fronte  portendere  ;  ita  mihi  diver- 
sorium  illud  amabile  et  ruris  optatissimi  spes  aufertur  .  .  . 
[He  Jinds  it  difficult  to  make  any  choice  as  to  his  residence,  and 
impossihle  to  foresee  the  resvlt  of  a  change.^ 

Transeo  autem,  memor  me  de  his  tecum  anno  altero,  dum  nos  40 
haec  eadem  urbs  et  domus  haberet,  multa  diseruisse  nosque 
omnibus,  quantum  nostro  consiHo  fieri  potest,  haud  negH- 
genter  excussis  in  hoc  demum  resedisse,  ut  ItaHae  atque 
Europae  rebus  hoc  in  statu  manentibus,  non  modo  non 
alter  Mediolano  tutior  rebusque  meis  aptior,  sed  nullus  45 
omnino  usquam  praeter  Mediolanum  plene  mihi  conveniens 
Ipcus  esset.      Vnam  excipiebamus  urbem  Patavii ;    ad  quam 


postmodum   profectus,   ac   de   proximo   profecturus   sum,   ut 
utriusque  loci  accolis  desiderium  meum,  non  dico  tollam  aut 

50  minuam,  quod  nolim,  sed  alternatione  leniam.  Quamobrem 
an  tu  sententiam  mutaris  nescio  ;  ego  enim  in  proposito  sum, 
ut  huius  magnae  urbis  strepitum,  haec  taedia  aHis  taediis 
urbanis  in  totum  permutare  boni  nihil,  mali  forte  aliquid,  et 
laboris  haud  dubie  plurimum  habeat  .  .  .     [If  he  could  jind 

55  a  home  where  there  was  true  solitude,  he  wouldfly  to  it.'\ 

Quod  proximum  in  tuis  litteris  erat  elegantissime  cavillaris, 
quod  a  Cicerone  scilicet  etsi  non  merear,  propter  coniunctio- 
nem  tamen  nimiam  laesus  sim  ...  [//  is  those  who  are  nearest 
to  us  who  can  injure  us  most  deeply.']    Vt  omissis  iocis  rem  ipsam 

60  plane  noveris,  vulnus  illud  Ciceronianum  de  quo  ludere  sole- 
bam,  ludum  mihi  vertit  in  luctum.  Parum  deerat  anni  circulo 
dum  in  dies  peius  habens,  inter  taedia  et  angores,  inter  medicos 
et  fomenta  senescerem.  Ad  extremum,  dum  non  modo  fastidii, 
sed  vitae  quoque  pertaesum  esset,  statui  sine  medicis  quem- 

65  cumque  rei  exitum  opperiri,  meque  Deo  ac  naturae  potius 
committere  quam  his  unguentariis  in  meo  malo  suae  artis 
experimenta  captantibus.  Atque  ita  factum  est.  IUis  exclusis, 
caelestis  ope  medici  ac  unius  adolescentis  qui  mihi  servit  et  in 
meo    ulcere    meaque,    ut    dicitur,    impensa    medicus    evasit, 

70  fomentorum  memor,  quae  mihi  ex  omnibus  salubriora  nota- 
veram,  usus  opera,  et  adiuta  per  abstinentiam  naturajj  ad 
salutem  ipsam,  unde  magnis  passibus  discesseram,  pedetentim 
redeo  .  .  .  [He  mentions  an  incident  of  some  Italian  frinces 
finding  a  refuge  for  the  night  hy  using  his,  P.^s,  name.] 

75      Quod   petis   extremum,  est   videlicet   Homeri   librum  qui 

venaHs  erat  Patavii ;   si,  ut  reris,  emerim,  tibi  accommodem, 

j,     p^^quando,  ut  ais,  alter  ab  oHm  mihi  est,  quem  Leo  noster^tibi 

-«.  j..3A;^,).  atque  aHis  studiosis  conterraneis  nostris  e  Graeco  in  Latinum 

vertat.     lUum  ego  Hbrum  vidi  sed  neglexi,  quod  meo  impar 

Sovisus  esset.  Haberi  autem  facile  poterit,  iHo  agente  qui  mihi 
Leonis  ipsius  amicitiam  procuravit,  cuius  apud  iUum  efficaces 
erunt  Htterae,  et  ego  meas  adiiciam.    Si  is  forte  nos  frustratur 


liber,  quod  non  suspicor,  tunc  meus  praesto  erit.    Nam  et  ego 
eius  translationis  in  primis  et  Graecarum  omnium  cupidissimus 
litterarum  semper  fui,  et  nisi  meis-principiis  invidisset^ortuna,  85 
et  praeceptoris  eximii  haudquaquam  opportuna  mors,  hodie 
forte  plus  aliquid  quam  elementarius  Graius^sem. 

Et  nunc  coeptis  vestris  pro  virili  parte  libens  faveo,  ut  qui 
translationem  illam  veterem,  Ciceronis  opus,  quantum  intel- 
ligere  est,   cuius   principium   Arti  Poeticae   Flaccus    inseruit,  90 
Latinitati  perditam,  ut  multa  alia,  et  doleo  et  indignor,  et  in 
hac  tanta  sollicitudine  rerum  pessimarum,  hanc  tantam  opti- 
marum   negligentiam   aegre   fero.      Sed   quid   agam  ?     Ferre 
oportet ;    quod  si  externa  industria  nostrae  forsan  ignaviae 
succurri   potest,   Musis    faventibus    nostroque    fiat   ApoUine.  95 
Nulla   mihi   vel   Serum,   vel  Arabum   Rubrique  litoris   merx 
gratior  .  .  .    \0n  the  use  of  the  word  *  merx '  in  the  nominative.^ 
Nam  si  ad  verbum,  ut  dicis,  soluta  oratione  res  agenda  est,  de 
hoc  ipso  loquentem  Hieronymum  audite,  in  proemio  libri  De 
Temporibus  quem  ab  Eusebio  Caesariensi  editum  in  Latinum  100 
transtulit.    Verba  enim  ipsa  posui  viri  ipsius  utriusque  linguae 
aliarumque  multarum  peritissimi,  et  in  ea  praesertim  facultate 
f amosissimi.     *  Si  cui '  inquit  *  non  videtur  linguae  gratiam 
interpretatione   mutari,   Homerum   ad   verbum   exprimat   in 
Latinum  ;    plus  aliquid  dicam  ;    eumdern  in  sua  lingua  p^rosae  105 
verbis  interpretetur  ;    videbit  ordinem  ridiculum  et  poetam 
eloquentissimum  vix  loquentem.'    Haec  dixi,  ut,  dum  tempus 
est,  videas  ne  tantus  labor  irritus  sit.    Ego  rem  utcumquefieri 
cupio  ;    tanta  enim  mihi  litterarum  nobiUum  fames  est,  ut 
valde  esurientis  in  morem,  qui  coci  artificium  non  requirit,  uo 
fiendum   ex   his   qualemcumque   cibum   animae   magno   cum 
desiderio  exspectem.    Et  profecto  quoddam  breve,  ubi  Homeri 
principium  Leo  idem  sjolutis  Latinis_.y£i:bis,  olim  mihi  quasi 
totius  operis  gustum  obtulit,  etsi  Hieronymi  sententiae  faveat, 
placet  tamen  ;    habet  enim  et  suam  delectationem  abditam ;  115 
ceu  quaedam  epulae,  quas  gelari  oportuit,  nec  successit,  in 
quibus   etsi   forma   non   haereat,  sapor   tamen   odorque   non 


pereunt.  Pergat  ergo  bene  iuvantibus  deis,  et  Homerum  nobis 
perditum  restituat.     Quoad  alios,  pium  propositum  divinitus 

I20  prosequetur.  Nam  quod  Platonicum  volumen,  quod  ex  illo 
Transalpini  ruris  incendio  ereptum  domi  habeo,  simul  poscitis, 
vestrum  mihi  commendat  ardorem  et  id  ipsum  paratum  erit 
tempore.  Nec  omnino  aliquid  tantis  coeptis  per  me  deerit. 
Sed  videndum  vobis  est,  ne  hos  duos  tantos  principes  Graiorum 

125  uno  fasce  convolvere  iniuriosius  sit,  et  mortales  humeros  prae- 
gravet  divinorum  pondus  ingeniorum.  Aggrediatur,  Deo 
auspice,  e  duobus  alterum,  et  illum  primo  qui  multis  saeculis 
prius  scripsit.    Vale.    Mediolani,  xv.  Kalendas  Sept.  [1360]. 

Carolo  IV,  Imp,  Aug,     Fam,  xxiii.  8. 

SVAVIORES  multo  quam  pro  utriusque  nostrum  fortuna 
litteras  tuas,  Caesar,  aliquot  mensibus  postquam  datae  erant 
ad  me  noveris  pervenisse;  simulque  cratera  pretiosissimum  quem 
mihi  *  auro  solidum  atque  asperum  signis ',  ut  Vergilii  verbis 

5  utar,  non  meae  quidem  sed  tuae  sortis  munus  eximium  desti- 
nasti.  O !  non  hominum  modo  sed  rerum  omnium  sors 
stupenda  !  Vasculum  insigne  materia,  insigne  artificis  ingenio, 
sed  super  omnia  ore  Caesareo  consecratum,  a  tuis  in  meos 
translatus  usus,  quamvis  ego  illo  quidem  non  tam  utar  hoc  com- 

10  muni  usu,  quam  libabo,  dicerem,  ad  aras,  si  nobis  qui  veterbius 
mos  esSet ;  nunc  vero  mensis  lautioribus  rarum  ad  spectaculum 
adhibito  dies  festos  exornabo,  habebo  illum  in  deHciis,  ostendam 
mirantibus  amicis  et  gaudentibus  ;  nec  minus  aeque  ^uream 
epistolam    tuam,  quam   ad    tuae   humanitatis    meaeque  licet 

15  immeritae  gloriae  certam  fidem,  dum  vita  comitabitur,  asser- 
vabo,  quotiensque  quam  tu  bonus  ego  felix  sim  probare  voluero, 
ad  iudicium  illa  vocabitur ;  denique  gemino  semper  tali 
munere  gloriabor,  pro  quo  grates  agere  tentarem,  si  aut  mihi 
sat  virium  ad  exprohiendum  tam  vehementes  animi  conceptus, 

20  aut  tibi  ad  tuorum  affectus  intuendum  verbis  opus  esset. 

Quid  vero  nunc  ad  litteras  ipsas  dicam  ?     Tu  qui  regibus 



iubes,  qui  gentibus  imperas,  tu  me  rogas,  Caesar  ?  Ego  autem 
tanto  magis  precibus  moveor  quam  praeceptis,  quanto  maior 
tua  est  virtus  quam  imperium.  Sed  quid  fiet  ?  Hinc  animi 
promptitudo,  hic  rerum  perplexitas  multa  est.  Huccine  enim  25 
quaeso  tot  mearum  epistolarum  clamor  irritus  pervenit,  ut 
vocatus  totiens,  tam  diu  tamque  anxie  tamque  a  multis  ex- 
spectatus,  ad  extremum  te  vocantem  ad  te  voces,  quodque  in 
litteris  profiteri  tua  dignata  clementia  est,  desideres,  exspectes  f 
Quid  hic,  inquam,  fiet  Caesar  ?  Tu  me  in  Germaniam,  ego  in  30 
Italiam  te  voco.  Tu  auctoritate  me  superas,  ego  te  causa. 
Tu  me  ad  delectationem  honestam,  non  infiteor,  iucundamque, 
ego  te  ad  virtutem  atque  oflRcium  necessarium  ac  debitum 
usque  adeo,  ut  ob  hoc  unum  in  lucem  editus  videare  ;  cuius 
executio  te  felicem  caelo,  clarum  posteris  transmissura  sit.  35 
Parere  tamen  est  animus,  et  causa  victor,  tuo  imperio  vinci 
velim.    Sed  multa  obstant. 

Primum  aestas  sic  naturae  meae  hostis,  ut  hac  temporis  parte 
non  vivere  sed  languere  quodammodo  videar  ac  torqueri,  quae 
si  molesta  mihi  semper  fuit,  quid  nunc  putas  quando  minus  40 
aestum  forte  metuam  sed  laborem  magis  ?     Nunquam  tam 
iuvenis  quidem  fui  ut  nescirem  me  senescere ;    sciebam  vero 
nec  sentieham  ;    quin  hactenus,  ceu  qui  navi  vectus  dormiens  ] 
secundo  alveo  descendit,  nil  sentiens  procedebam.     Ecce  iam  ^ 
sensim^  Caesarj  incipio  aetatem  sentke,  fragiHorque  et  in  dies  45 
tardior  fieri.     Accedit  quod,  etsi  tu  omnium  maior,  etsi  tuus 
ille  penes  quem  iamdudum  ago,  non  modo  licentiam  daturus 
videatur,  sed  ut  animum  eius  novi,  ipse  quoque  venturus  si  tu 
iubeas,  mihi  tamen,  dum  sub  umbra  eius  sum,  Hcentia  opus  est. 
Verum  hoc  non  magni  facio,  quia,  ut  dixi,  nihil  iUe,  ni  fallor,  50 
negaturus  domino  suo  sit. 

Quid  de  HbeUis  autem  meis  faciemus,  quorum  mihi  etsi  non 
nimium,  at  pro  ingenii  ac  doctrinae  inopia  satis  est,  quibus  etsi 
forte  onerer  potius  quam  orner,  longa  tamen  consuetudine  sic 
affectus  sum  ut  sine  ilHs  esse  nesciam  ?    His  transvehendis,  ut  55 
vides,  Caesar.  non  AJpium  sola  obstat  asperitas  et  longissimi 

2548  K 

130  CAROLO  IV 

labor  itlneris,  sed  praedonum  metus  et  viarum  mille  pericula, 
quorum  extimatio  saepe  quidem  ad  illud  sapientis  Hebraeo- 
rum    flectere   animum   me    cogit,    ubi    cunctas    res    difficiles 

60  praegnanti  brevitate  pronuntiat.  Sic  est  enim,  et  sic  esse  qui 
dubitat,  vivat  modo  et  ante  senium  intelliget ;  nam  profecto 
si  senuit,  intellexit ;  alioquin,  non  senuit,  mihi  crede,  sed 
marcuit  atque  oculis  clausis  iter  longum  egit.  Dicam  tamen 
inter  difficilia  ac  perplexa  quid  cogitem.     Si  cedente  aestate, 

65  et  superioris  mei  fidelis  tui  consensus  et  viae  comes  adfuerint, 

i yenire  quantamque  tibi  placitum  moram  trahere,  et  librorum 

et  sodalium  et  patriae  absentiam  sola  Caesarei  vultus  optata 

multum   mihi   praesentia   consolari.     Vive   feliciter   et   vale, 

Caesar,  nostri  memor.    Patavii,  xv.  Kalendas  Augusti  [1361]. 

lohanni  de  Certaldo,    Fam.  xxiii.  19. 

aNNO  exacto  post  discessum  tuum  |  generosae  indolis 
/xadolescens  mihi  contigit,  quem  tibi  ignotum  doleo,  etsi 
ille  probe  te  noverit,  quem  saepe  Venetiis  in  domo  tuo,  quam 
inhabito,   et   apud  Donatum   nostrum  vidit,   utque   est   mos 

5  aetatis  illius,  observavit  attentius.  Vt  vero  et  tu  illum  noris 
qua  datur  eminus,  et  in  litteris  illum  meis  videas,  ortus  est 
Adriae  in  litore  ea  ferme  aetate,  nisi  fallor,  qua  tu  ibi  agebas 
cum  antiquo  plagae  ilHus  domino,  eius  avo,  qui  nunc  praesidet. 
Adolescenti  origo  ac  fortuna  humilis.     Verum  abstinentia  et 

10  gravitas  vel  in  sene  laudabiHs,  acre  ingenium  ac  facile,  rapax 
jaemoria  et  capax,  quodque  est  optimum  tenax.  Bucolicum 
meum  carmen,  duodecim  ut  scis  distinctum  eglogis,  undecim 
continuis  diebus  ^idicit,  memoriterque  servavit  ita,  ut  singulis 
diebus  ad  vesperam  unam  mihi  eglogam,  novissimeque  duas 

15  tam  constanter  nilque  haesitans  recitaverit,  quasi  sub  ocuHs 
liber  esset.  Est  sibi  praeterea,  quod  raro  nostra  habet  aetas, 
inventionis  magna  vis  ac  nobilis  impetus,  et  amicum  Musis 
pectus,  iamque,  ut  ait  Maro,  et  ipse  facit  nova  carmina,  et  si 
vixerit  atque  ut  spero  cum  tempore  creverit,  quod  de  Ambrosio 

2  ■  vaticinatus  est  pater,  aliquid  magni  erit. 


Multa   de  illo  iam   nunc   dici  possunt ;    pauca   de  multis. 
Audivisti  unum.     Nunc  etiam  audi  et  virtutis  et  scientiae 
fundamentum  optimum.     Non  vulgus  tam  pecunias  amat  et 
expetit  quam  hic  odit  ac  respuit.    Nummos  illi  ingerere  irritus 
labor  est.     Victui  necessaria  vix  admittit.     Solitudinis  studio  25 
ieiunioque  et  vigiliis  mecum  certat,  saepe  ille  superior.     Quid 
multa  ?     lis  me  moribus  sic  promeruit  ut  non  minus  mihi 
quam  filius  quem  genuissem  carus  sit,  et  fortassis  eo  carior  quod 
filius,  ut  mos  est  adolescentium  nostrorum,  imperare  vellet,  hic 
parere  studet,  nec  suis  voluptatibus  sed  meis  vacat  obsequiis,  30 
et  hoc  quidem  nulla  cupidine  seu  spe  praemii,  sed  solo  amore 
tractus,  et  fortasse  sperans  nostro  fieri  melior  convictu.     lam 
ante  biennium  ad  me  venit,  venissetque  utinam  maturius  ;  sed 
per  aetatem  non  multo  ante  potuisset.     Familiares  epistolas  ,    r 
^oa^as  _  soluto  aejjnaone_  editas^  quae  ut  multae  numero,  sic  et  35 
multi  :utinam  pretii  essent,  inter  confusionem  exemplarium  et   (-1) 
occupationes  meas  paene  iam  desperatas,  et  quattuor  ab  amicis 
opem   mihi   pollicitis   tentatas,   et   ab   omnibus   calle   medio 
desertas,  iste  unus  ad  exitum  perduxit,  non  quidem  omnes, 
sed  eas  quae  uno  non  enormi  nimium  volumine  capi  possent ;  40 
quae,  si  hanc  illis  inseruero,  numerum  trecentarum  et  quin- 
quaginta    complebunt,    quas    tu    olim    illius    manu    scriptas, 
praestante  Deo,  aspicies,  non  vaga  quidem  ac  luxurianti  littera, 
qualis  est  scriptorum  seu  verius  pictorum  nostri  temporis  Jpnge 
oculos  mulcens,  £rope  autem  afliciens  ac  fatigans,  quasi  ad  45 
aliud  quam  ad  legendum  sit  inventa,  et  non,  ut  grammaticorum 
princeps  ait,  littera  quasi  legitera  dicta  sit,  sed  alia  quadam 
castigata  et  clara  seque  ultro  oculis  ingerente,  in  qua  nihil 
orthographicum,    nihil    omnino   grammaticae    artis    omissum 
dicas.  50 

Et  de  his  hactenus.  Vt  vero  in  his  ultimum  sit  litteris  quod 
primum  in  animo  meo  fuit,  est  hic  quidem  in  primis  ad 
poeticam  pronus,  in  qua  si  pergit  usque  adeo  ut  cum  tempore 
animum  firmet,  ad  certum  aliquid  et  mirari  te  coget  et  gaudere. 
Adhuc  tamen  per  imbecilHtatem  aetatis  vagus  est,  necdum  55 
satis  quod  dicere  velit  instituit,  sed  quidquid  dicere  vult,  alte 

K  2 


admodum  dicit  atque  ornate.  Itaque  saepe  illi  carmen  excidit 
non  sonorum  modo  sed  grave  et  lepidum  maturumque,  et  quod 
poetae  senis  putes,  nisi  noscas  auctorem.     Firmabit,  ut  spero, 

6c  animum  ac  stilum,  et  ex  multis  unum  suum  ac  proprium 
conflabit,  et  imitationem  non  dicam  fugiet,  sed  celabit,  sic  ut 
nulli  similis  adpareat,  sed  ex  veteribus  novum  quoddam  Latio 
intulisse  videatur.  Nunc  usque  autem  imitationibus  gaudet, 
quod   suum   habet   aetas   illa,   et   interdum   alieni   dulcedine 

65  raptus  ingenii,  contra  poeticam  disciplinam  sic  in  altum  desilit, 
ut  operis  lege  vetitus,  referre  pedem,  nisi  visus  et  cognitus, 
non  possit.  In  primis  sane  Virgilium  miratur.  Mire  id  quidem  ; 
cum  enim  multi  vatum  e  numero  nostrorum  laudabiles,  unus 
ille  mirabilis  est.     Huius  hic  amore  et  illecebris  captus,  saepe 

70  carminum  particulas  suis  inserit.  Ego  autem  qui  illum  mihi 
succrescentem  laetus  video,  quique  eum  talem  fieri  qualem  me 
esse  cupio,  familiariter  ipsum  ac  gaterne  moneo  videat  quid 
agit.  Curandum  imitatori,  ut  _quod  scribit  .§i.mile..iLQn  idem 
sit,  eamque  similitudinem  talem  esse  oportere,  non  quaHs  est 

75  imaginis  ad  eum  cuius  imago  est,  quae  quo  similior  eo  maior 
laus  artificis ;  sed  qualis  fiUi  ad  patrem,  in  quibus  cum  magna 
saepe  diversitas  sit  membrorum,  umbra  quaedam  et  quem 
pictores  nostrijierem  vocant,  <jui  in  vultu  inque  oculis  maxime 
cernitur,  simihtudinem  illam  facit,  quae  statim  viso  filio  patris 

80  in  memoriam  nos  reducat,  cum  tamen  si  res  ad  mensuram 
redeat,  omnia  sint  diversa ;  sed  est  ibi  jiescip^jquid  occultum 
quod  hanc  habeat  vim.  Sic  et  nobis  providendum,  ut  cum 
simile  aliquid  sit,  multa  sint  dissimilia,  et  idipsum  simile  lateat, 
nec  deprehendi  possit,  nisi  tacita  mentis  indagine,  ut  intelligi 

85  simile  queat  potius  quam  dici.  Vtendum  igitur  ingenio  alieno, 
utendumque  coloribus,  abstinendum  verbis.  Illa  enim  simili- 
tudo  latet,  haec  eminet.  Illa,_£oetas  facit,  haec^mias.  Standum 
denique  Senecae  consilio,  quod  ante  Senecam  Flacci  erat,  ut 
scribamus  scilicet  sicut  apes  mellificant,  non  servatis  floribus, 

90  sed  in  favos  versis,  ut  ex   multis  et  variis  unum  fiat,  idque 

i     aliud  et  melius. 


Haec  dum  saepe  secum  agerem  et  ille  semper  intentus  ceu 
patrios  monitus  audiret,  incidit  ut  nuper  ex  more  illum  ad- 
monenti  tale  responsum  daret :  '  Intelligo  enim  '  inquit  '  et 
fateor  ita  esse  ut  dicis.  Sed  alienis  uti,  paucis  quidem  et  id  95 
raro,  multorum  atque  ante  alios  vestri  permiserim  ab  exemplo.' 
Hic  ego  admirans  :  *  Si  quid '  inquam  '  fili,  tale  meis  in  car- 
minibus  invenis,  scito  id  non  iudicii  mei  esse,  sed  erroris.  Etsi 
enim  mille  passim  talia  in  poetis  sint,  ubi  scilicet  alter  alterius 
verbis  usus  est,  mihi  tamen  nihil  operosius  in  scribendo  nihilque  100 
difRcilius  se  offert,  quam  et  mei  ipsius  et  multo  maxime  prae- 
cedentium  vitare  vestigia.  Sed  ubinam,  quaeso,  est  unde 
hanc  tibi  licentiam  ex  me  sumis  ?  '  '  Sexta '  inquit  '  tui 
Bucolici  carminis  egloga  est,  ubi  haud  procul  a  fine  versus  unus 
ita  desinit  :  atque  intonat  ore.'  Opstupui ;  sensi  enim,  illo  105 
loquente,  quod  me  scribente  non  senseram,  finem  esse  Virgiliani 
versus  sexto  divini  operis ;  idque  tibi  nuntiare  disposui,  non 
quod  uUus  correctioni  amplius  locus  sit,  carmine  illo  late  iam 
cognito  ac  vulgato,  sed  ut  te  ipsum  arguas,  qui  mihi  errorem 
meum  hunc  indicari  prius  ab  alio  passus  sis,  vel  si  id  forsan  uo 
ignotum  tibi  hactenus  fuit,  notum  esse  incipiat,  simulque  illud 
occurrat,  non  solum  mei  studiosi  licet  hominis,  multa  tamen 
litterarum  et  ingenii  penuria  laborantis,  sed  nec  ullius  cuius- 
libet  docti  viri  studium  sic  par  rebus,  quin  multum  semper 
humanis  desit  inventionibus,  perfectionem  sibi  reservante  illo,  115 
a  quo  est  modicum  hoc  quod  scimus  aut  possumus.  Postremo 
et  mecum  ipse  Virgilium  ores  det  veniam,  nec  moleste  ferat  si, 
cum  ipse  Homero,  Ennio,  Lucretio,  multisque  aliis  multa  saepe 
rapuerit,  ego  sibi  non  rapui,  sed  modicum  inadvertens  tuli. 
Vale.    Ticini,  v.  Kalendas  Novembres  [1366].  120 

Pulici  Vicentino,    Fam,  xxiv.  2. 

IN    suburbano    Vicentino    per    noctem    hospitatus    novam 
scribendi  materiam  inveni.     Ita  enim  accidit  ut  sub   meri- 
diem  Patavio  digressus,  patriae  tuae  limen  attingerem,  vergente 


iam  ad  occasum  sole.  Ibine  igitur  pernoctandum  an  ulterius 
5  procedendum  (quod  et  festinabam  et  longissimae  lucis  pars 
bona  supererat)  deliberaturus  haerebam  ;  dum  ecce  (quis  se 
celet  amantibus  ?)  tuus,  et  magnorum  aliquot  virorum,  quos 
abunde  parva  illa  civitas  tulit,  gratissimus  interventus  dubium 
omne  dimovit.     Ita  enim  fluctuantem  animum  alligastis  varii 

lo  et  iucundi  fune  sermonis,  ut  ire  cogitans  staret,  et  non  prius 
labi  diem  quam  noctem  adesse  perpenderet.  Et  illo  die  et 
saepe  alias  expertus  sum,  nulla  re  alia  magis  tempus  non 
sentientibus  eripi  quam  colloquiis  amicorum.  Magni  fur^s 
temporis  sunt  amici,  etsi  nullum  tempus  minus  ereptum,  minus 

15  perditum  videri  debeat,  quam  quod  post  Deum  amicis  im- 
penditur.  Illic  ergo,  ne  infinita  recenseam,  meministi  ut  forte 
Ciceronis  mentio  nobis  oborta  est,  quae  crebra  admodum 
doctis  hominibus  esse  solet.  Ille  tandem  vario  colloquio  finem 
fecit ;  in  unum  versi  omnes  ;  nihil  inde  aliud  quam  de  Cicerone 

20  tractatum  est.  Symbolum  confecimus,  et  palinodiam  sibi,  seu 
panegyricum  dici  placet,  alternando  cecinimus. 

Sed  quoniam  in  rebus  mortalium  nihil  constat  esse  perfectum, 
nuUusque  hominum  est  in  quo  non  aliquid,  quod  merito  carpi 
queat,  modestus  etiam  reprehensor  inveniat,  contigit,  ut  dum 

25  in  Cicerone,  velut  in  homine  mihi  super  omnes  amicissimo  et 
colendissimo,  prope  omnia  placerent,  dumque  auream  illam 
eloquentiam  et  caeleste  ingenium  admirarer,  morum  levitatem, 
multisque  mihi  deprehensam  indiciis  inconstantiam  non  lauda- 
rem.    Vbi  cum  omnes  qui  aderant,  sed  ante  alios  senem  illum, 

30  cuius  mihi  nomen  excidit,  non  imago,  conterraneum  tuum, 
annis  verendum  litterisque,  attonitos  viderem  novitate  sen- 
tentiae,  res  poscere  visa  est  ut  codex  epistolarum  mearum  ex 
arcula  promeretur.  Prolatus  in  medium  addidit  aHmenta 
sermonibus  ;    inter  multas  enim  ad  coaetaneos  meos  scriptas, 

35  paucae  ibi,  varietatis  studio  et  amoeno  quodam  laborum 
diverticulo,  antiquis  illustrioribus  inscribuntur,  quae  lectorem 
non  praemonitum  in  stuporem  ducant,  dum  tam  clara  et  tam 
vetusta  nomina  novis  permixta  compererit.     Harum  duae  ad 


ipsum  Ciceronem  sunt ;  altera  mores  notat,  altera  laudat 
ingenium.  Has  tu  intentis  omnibus  cum  legisses,  mox  amica  40 
lis  verbis  incaluit,  quibusdam  scripta  nostra  laudantibus  et  iure 
reprehensum  fatentibus  Ciceronem,  uno  autem  illo  sene 
obstinatius  obluctante,  qui  et  claritate  nominis  et  amore 
captus  auctoris,  erranti  quoque  plaudere  et  amici  vitia  cum 
virtutibus  amplecti  mallet  quam  discernere,  nequid  omnino  45 
damnare  videretur  hominis  tam  laudati. 

Itaque  nihil  aliud  vel  mihi  vel  aliis  quod  responderet  habebat, 
nisi  ut  adversus  omne  quod  diceretur,  splendorem  nominis 
obiectaret,  et  rationis  locum  teneret  auctoritas.    Succlamabat 
identidem  protenta  manu  :   *  parcius,  oro,  parcius  de  Cicerone  50 
meo.'     Dumque  ab  eo  quaereretur  an  errasse  unquam  ulla  in 
re  Ciceronem  opinari  posset,  claudebat  oculos,  et  quasi  verbo 
percussus  avertebat  frontem  ingeminans  :    *  heu  !    mihi  ergo 
Cicero  meus  arguitur  ?  '    quasi  non  de  homine,  sed  de  deo 
quodam  ageretur.     Quaesivi  igitur  an  deum  fuisse  TulHum  55 
opinaretur  an  hominem.    Incunctanter  '  deum  '  ille  respondit, 
et  quid  dixisset  intelligens,  '  deum  '  inquit  '  eloquii'.    '  Recte' 
inquam,  '  nam  si  deus  est,  errasse  non  potuit.     Illum  tamen 
deum  dici  nondum  audieram.     Sed  si  Platonem  Cicero  suum 
deum  vocat,  cur  non  ut  deum  tuum  Ciceronem  voces,  nisi  quia  60 
deos  pro  arbitrio  sibi  fingere  non  est  nostrae  religionis.'    *  Ludo  ' 
inquit  ille ;    *  hominem,  sed  divino  ingenio,  fuisse  TuUium  scTo.' 
*  Hoc  '  inquam  *  utique  rectius.     Nam  caelestem  Quintilianus 
dicendo,  verum  dixit.     Sed  si  homo  fuit,  et  errasse  profecto 
potuit  et  erravit.'    Haec  dum  dicerem,  cohorrebat,  et  quasi  non  65 
in  famam  alterius,  sed  in  suum  caput  diceretur,  aversabatur. 

Ego  vero  quid  dicerem  Ciceroniani  nominis  et  ipse  mirator 
maximus  ?  SeniH  ardori  et  tanto  studio  gratulabar,  quiddam 
scilicet  Pythagoreum  redolenti ;  tantam  unius  ingenii  reve- 
rentiam  esse,  tantam  religionem,  ut  humanae  imbecilHtatis  in  70 
eo  aliquid  suspicari  sacrilegio  proximum  haberetur,  gaudebam, 
mirabarque  invenisse  hominem,  qui  plus  me  illum  diligeret, 
quem  ego  semper  prae  omnibus  dilexissem,  quique,  quam  mihi 


puero  fuisse  memineram,  eam  de  illo  senex  opinionem  gereret 

75  altissime  radicatam  ;    nec  cogitare  quidem  posset  ea  aetate, 

homo  si  fuit  Cicero,  consequens  esse  ut  in  quibusdam,  ne  dicam 

multis,  erraverit.     Quod  ego  certe  iam  partim  cogito,  partim 

scio,  etsi  adhuc  nulHus  aeque  delector  eloquio  ;  nec  ipse,  de  quo 

loquimur,  Tullius  ignorat,  saepe  de  propriis  graviter  questus 

80  erroribus,  quem  nisi  sic  de  se  sensisse  fateamur,  laudandi  libi- 

dine  et  notitiam  sui  ipsius  et  magnam  illi  partem  philosophicae 

laudis  eripimus,  modestiam.    Ceterum  nos  die  illo  post  longum 

sermonem,  hora  demum  interpellante,  surreximus,  atque  inde 

integra  lite  discessum  est . .  .    [He  is  nozo  sending  Pulice  a  copy 

85  of  the  two  letters  to  Cicero.~\    Vale.    11 1.  Idus  Maias.    Ex  itinere. 


Socrati  suo.     Fam,  xxiv.  13. 

Ate  principium,  in  te  finis.  Habes  ergo,  mi  Socrates,  quod 
optasti,  librum  e  meis  magis  multa  rerum  ac  verborum 
imparitate  contextum,  haud  immerito  delicatas  aures  offen- 
surum  opus ;  quamvis,  ut  est  animus  mortalium  vagus  et 
5  varius,  et  velle  suum  cuique  est,  quibusdam  fortasse,  quibus 
quaHtas  rerum  non  placebit,  ipsa  haec  sit  placitura  varietas. 
Ignoscent  vero  aHi  si  meminerint  huc  me  non  mea  sponte  sed 
amicis  tractum  precibus  descendisse,  parendique  cupidine  nec 
aHena  iudicia  nec  occupationes  meas  atque  irreparabilem  huius 

10  exigui  et  incerti  temporis  pertimuisse  iacturam.  Nam  tu,  si 
quid  offenderit,  non  mihi,  sed  tibi  veniam  dabis,  et  dices  : 
*  hoc  volui ;  negare  iUe  nil  potuit  tanto  mei  amantior  quanto 
negHgentior  sui.'  Sed  quidem  nuHus  pluris  est  amjcus,  quam 
cui  famae  propriae  constat  impendio.     Multis,  et  praesertim 

15  bonis,  vita  atque  operibus  carior  fama  est,  quam  qui  pro  amico 
spreverit,  haud  dubie  viHora  contemnet,  si  res  exigat.  Et  hoc 
quidem  opus  adolescens  coepi,  senex  perago ;  immo  vero 
coeptum  prosequor.  Vnum  est  enim  hoc  ex  omnibus,  cui 
supremam  sola  mors  imponet  manum.     Quomodo  ego  aHum 

20  amici  coUoquii  quam  vitae  finem  sperem  ?    Aut  quaenam  dies 


me  spirantem  inter  eos  tacitum  efficiet,  cum  quibus  ore  gelido 
sepultusque  loqui  cogito  ? 

Hinc    sane    non    rerum    sed    temporum    rationem    habui. 
Praeter  has  enim  ultimas  yeteribus  inscriptas  illustribus  viris, 
quas  propter  similitudinem  novitatis  sciens   unum  simul  in  25 
locum  contuli,  ac  praeter  primam  quae  dictata  serius  praevenit 
comites  et  locum  praefationis  obtinuit,  cetera  paene  omnia 
quo  inciderant  scripta  sunt  ordine.    Ita  enim  et  progressus  mei 
seriem  (si  ea  forte  cura  fuerit),  ^vitaeque  cursum  lector  intel- 
liget.     In  quibus  fateor,  ne  semel  dicta  repeterem,  bisque  vel  3° 
saepius  idem  ponerem,  quod  incipiens  promiseram  ad  plenum 
praestare  non  potui.     Volui  quidem,   sed  multitudo   rerum 
obstitit  varietasque  ipsa,  et  occupati  interim  intentique  aliis 
animi  violenta  distractio.     Nunc  quoniam  et  hinc  calamum 
multa  circumsonant  atque  in  diversum  vocant,  et  quantum  35 
vitae  restet  incertum  habeo,  et  hic  liber  satis  crevit,  nec  nisi 
iusti  voluminis  meta  transcenditur,  plurium  capax  est ;    quae 
huius  quidem  generis  scripta  iam  supererant,  his  avulsa  extra 
ordinem    alio^  quodam    digessi    volumine.      Quae    scribenda  ^  i4^  j- 
autem,  si  quid  tale  nunc  etiam  sum  scripturus,  ab  aetateiam  ^o^^e^ 
nomen   habitura,    rursus    alio    venient    claudenda    volumine, 
quando  et  vos  eo  estis  animo,  sodales,  ut  meum  aliquid  vobis 
subtrahi  nolitis ;    et  ego  ita  sum  ut  vota  vestra  semper  ante- 
ponenda  meis  arbitrer  .  .  .    \He  hopes  that  he  zvill  not  be  thought 
to  he  one  of  those  who  enjoy  only  their  ozon  works.']    Vale.    [i  361.]  45 

In  Epistolas  Rerum  Senilium  ad  Simonidem  suum 
Praefatio.    Sen,  i.  i. 

OLIM  Socrati  meo  scribens  questus  eram,  quod  aetatis 
huius  annus  ille  mcccxlviii  omnibus  me  prope  solatiis 
vitae  amicorum  mortibus  spoliasset ;  quo  dolore,  nam  memini, 
questibus  et  lacrimis  cuncta  compleveram.  Quid  nunc  primo 
et  sexagesimo  faciam  anno,  qui  cum  cetera,ornamenta  f erme  5 
omnia,  tum  id  quod  carissimum  unicumque  habui  ipsum  mihi 

138         AD    SIMONIDEM    PRAEFATIO 

Socratem  eripuit.  Nolo  per  aliorum  casus  stilum  ducere,  ne 
tristis  mihi  fletum  renovet  memoria,  et  annus  hic  pestilens  qui 
illum  in  multis  locis  perque  hanc  maxime  Cisalpinam  Galliam 

10  non  aequavit  modo,  sed  vicit ;  quique  inter  ceteras  Medio- 
lanum,  florentissimam  frequentissimamque  urbem  his  hactenus 
malis  intactam,  paene  funditus  exhausit,  me,  quod  nolim, 
iterum  in  querelas,  neque  hac  aetate  neque  iis  studiis  neque 
omnino  me  dignas,  cogat.    Multa  mihi  tunc  permisi  quae  nunc 

15  nego.  Spero  non  me  flentem  cernet  amplius  fortuna  ;  stabo 
si  potero ;  si  minus,  siccum  sternet  ac  tacitum.  Turpior  est 
gemitus  quam  ruina. 

Ad  id  quod  dicturus  sum  progredior.    Est  ad  Socratem  Liber 
Familiarum  Rerum  noster,  corpore  quidem  ingens  et  si  sinere- 

20  tur  ingentior  futurus  ;  proinde  quod  illic  praesagiebam  video, 
nuUus  mihi  alius  epistolaris  stili  quam  vitae  finis  ostenditur. 
Itaque  si  quid  tale  mihi  deinceps  vel  amicorum  instantia  vel 
rerum  necessitas  extorserit  (ego  enim  rerum  conscius  mearum 
non  quid  iam  sarcinis  adiiciam  quaeso,  sed  quid  detraham), 

25  totum  tibi  inscribere  est  animus^,  cui  prosam  familiariorem  scio 
quam  carmen.  Quantum  sane  vel  rerum  vel  vitae  superet  in- 
certum  est ;  quantulumcumque  tamen  id  fuerit,  boni  consules 
quod,  etsi  modicum,  totum  sit.  Neque  vero  secundi  loci 
sortem  indignabere,  aut  Socratem  tibi  praelatum  credes,  sed 

30  memineris  ea  te  mihi  tempestate  nondum  cognitum  qua  opus 
illud  incoeptum  est,  in  quo  tum  multa  sunt  ad  te,  cui  necdum 
Simonidis  nomen  indideram  ;  quin  hoc  ipsum  quidquid  erit, 
quasi  enim  iactum  retis  tibi  dono.  Eo  gratius  accipies  quo 
serius  et  libratiora  enim  et  rariora  esse  solent  senurri  dona  quam 

35  iuvenum.    [1361.] 

Talarando,  Alhanensi  Episcopo  et  Cardinali,    Sen.  i.  4. 

IITTERAS  pridem  tuas,  amantissime  pater,  inque  eis  apo- 
I— « stolicum  praeceptum,  reverenti  gaudio  stupens  legi,  ad  quas 
familiaris  tui  illius  festinatio  iustum  respondendiispatium  non 
dedit.     Respondi  tamen,  ut  potui,  idque  perbreviter,  sed  pure 


et  quod  litteris  defuit  notae  iidei  nuntii  commisisse  contentus  5 
fui.    Ecce  nunc  iterum  aliis  atque  aliis  de  eadem  re  et  litteris 
pulsor  et  nuntiis,  quibus  et  stupor  meus  crescit  et  gaudium. 
Nam   quis,   quaeso,   non   stupeat,   simulque   non   gaudeat,   si 
amicus  sit  vicario  lesu  Christi,  qui  me  magicum  non  tantum 
suspicari  sed  affirmare  soleat,  opinionem  hanc,  de  me  falso  10 
conceptam   semperque   hactenus    contra    tuum    eloquium   ac 
multorum  illam  exstirpare  volentium   pertinaciter  defensam, 
nunc  repente  non  modo  deposuisse,  sed  opinione  alia  permu- 
tasse  tam  diversa,  ut,  cuius  horrere  videretur  alloquium  atque 
aspectum,  eius  nunc  secretam  conversationem  ac  fidele  obse-  15 
quium  donis  poscat  et  precibus  ?    Magna  vis  veri.est ;   impelli 
potest  prosternique  mendacio,  non  extingui.    Ter  se  ipsum, 
cum  aliquamdiu  iacuerit,  altius  assurget  et  clarius. 

Parcat  autem  illi  Deus,  qui  falsae  ilHus  opinionis  auctor  fuit. 
Magnus  ille  quidem  vir,  nempe  tui  ordinis  non  ultimus,  et  20 
praeterea  iurisconsultissimus,  quodque  mirabiliorem  facit 
errorem,  et  experientiae  multiplicis  et  provectae  admodum 
aetatis ;  nisi  forte  non  error  ille  aHquis,  sed  odium  solum  fuit, 
quamvis  error  nuHus  maior  possit  esse  quam  crimen,  neque 
vero  tam  turpiter  quisquam  errat,  quamHbet  ridiculum  aHquid  25 
ineptum  sibi  ignorans  finxerit,  quam  qui  sciens  Deum  odit 
aut  proximum.  Quaecumque  demum  fuerit  causa,  magicu-m 
iUe  me  dixit  nec  erubuit  afferre  rationem,  quod  VirgiHi  Hbros 
legerem,  seu  legissem  ;    et  invenit  fidem. 

En  ingenia,  quibus  rerum  summa  commissa  sit  !  De  his  vero  30 
quotiens  riserimus  tu  nosti,  eo  ipso  nonnunquam  praesente, 
cui  delator  meus  persuaserat,  donec  iHo  tandem  ad  Papatum 
evecto  res  ludicra  esse  desiit,  atque  ad  iram  tuam  vergere 
coepit  ac  dolorem  meum.  Non  quod  aHquid  ab  eo  magnopere 
cuperem  ;  ambitiones  meae  notae  tibi  omnes  sunt ;  sed  cum  35 
^enedictus  adolescentiam  et  iuventam  Clemens  meam,  non 
dico  innocentem  sed  a  turpibus  studiis  ac  maleficis  artibus 
abhorrentem  agnovisset,  senectutem  meam  Jnnocentio  su- 
spectam  esse,  non  dolere  non  poteram.  Proinde  per  id  tempus, 
quo  iUe  conscenderat,  nescio  an  unquam  reversurus,  inde  abiens,  40 


dum  tu  me  valedicturum  ipso  etiam  volente  ducere  voluisses, 
abnui,  ne  aut  ^i  mea  magica  aut  mihi  molesta  |  credulitas  sua 
esset.  Scis  me  verum  loqui,  teque  non  semel  frustra  nixum, 
ne  insalutato  illo  proficiscerer. 

45  En  quid  mihi  venenosa  vox  contulit  unius  viri,  cui  nuUa 
quidem  in  me  ^dii  ratio  erat  !  Sed  sine  causa  nihil  fit ;  oderat 
ille  me  non  propter  me  quidem,  sed  propter  Jllum,  cui  fami- 
liarissimum  me  fuisse  meminerat,  propter  quem  et  te  ipsum 
oderat ;   sed  ^dii  sibi  conscius  iniusti  erga  utrumque  nostrum, 

50  simulator  callidus  amicitiam  fingebat  (nota  tibi  commemoro), 
sicut  sepulto  illi,  ipsius  nec  lenitus  morte,  ipsis  bellum  cineribus 
indixerat.  O  tristis  et  caeca  rabies  animi,  propagatrix  pestilens 
odiorum  !  Certe  si  inimicos  diligere  dominico  iubemur  im- 
perio,  quid  iis  fiet  quibus  inimicos  etiam  extinctos  odisse  non 

55  sufficit,  nisi  amicos  illorum  omnes  immortali  odio  insequantur .? 
Sive  autem  vivax  odium,  sive  pudor  mutandi  quod  dixerat, 
causa  esset,  suggestionem  hanc  aluit  dum  vixit,  et  quam 
plantaverat  irrigavit.  Gratias  Deo,  quod  mendacium  veritas, 
mors  mendacem  vicit. 

60  Non  credit  profecto  magum  Pontifex,  quem  secretarium 
vult,  nec  scelestis  operam  dare  carminibus,  quem  interioris 
thalami  arcano  dignum  et  sacris  aptum  censet  epistolis.  Magnas 
sibi  pro  tantis  honoribus  nec  minores  pro  tali  errore  deposito 
grates  ago ;  etsi  enim  opinionibus  vagis  ac  falsis  quati  nequeant 

65  constantes  animi,  sine  quodam  tamen  angore  non  fuerat  apud 
animum  meum  falsa  licet  opinio  tanti  viri ;  neque  uUo  pacto 
velim  diuturnam  adeo  fuisse,  ut  de  me  talia  sentientem  vel 
mea  illum  vel  sua  dies  ultima  inventura  fuerit.  Scio  autem 
exspectari  responsum  meum,  et  quamvis  humilitatem  meam 

70  illinc  et  Pontificis  pietas  et  tua  humanitas  et  amicorum  preces 
et  lacrimae  vehementer  trahant,  hinc  meorum  consilia  impel- 
lant,  fixus  tamen  in  proposito  primo  sum  .  .  .  [The  Bishop  is 
acquainted  with  P^s  desires.']  Excusabis  me  iterum  Pontifici, 
ne  quod  modestiae  est   insolentiae   tribuatur.      Quod  saepe 

75  me  honestavit,  tuum  modo  me  defendat   eloquium.    Nomi- 


navi  duos  compatriotas  meos,  et  si  tanto  officio  par  creditus, 
extimator  aliorum  dignus  censeor,  est  uterque  dignissimus. 
Ego  tamen,  qui  effectum  rei  celerem  ac  felicem  cupio,  nam 
utrumque  litteris  meis  experiri  volui,  et  quod  vaticinabar 
reperi.  Alter  onerosum  respuit  honorem,  alter  si  requiritur  80 
praesto  est.  Vbinam  vero  sit  quaerendus  et  quidquid  in  rem 
est,  tuus  hic  nuntius  novit.  Hoc  extremum  Papae  dicito  : 
si  hunc  habet,  me  quidem  et  quidquid  ex  me  quaerebat  plusque 
aHquid  invenerit.  Vna  est  patria,  unum  nomen,  unus  animus, 
unum  ingenium,  unus  stilus,  vita  illa  clarior  et  sacerdotio  in-  85 
signis.    Vale,  Ecclesiae  decus  ac  nostrum.    [1361  or  1362.] 

lohanni  de  Certaldo.    Sen.  i.  5. 

MAGNIS  me  monstris  implevit,  frater,  epistola  tua,  quam 
dum  legerem,  stupor  ingens  cum  ingenti  moerore  certa- 
bat.  Vterque  abiit,  dum  legissem.  Quibus  enim  oculis  nisi 
humentibus  tuarum  lacrimarum  tuique  tam  vicini  obitus 
mentionem  legere  potui,  rerum  nescius  omnino  solisque  in-  5 
hians  verbis  ?  .  .  .  [Js  to  P.^s  leaving  Italy  for  Germany^  only 
a  short  visit  to  the  Emperor  had  been  intended,  and  the  wars  had 
prevented  even  that.^  Scribis  nescio  quem  Petrum  Senensem 
patria,  religione  insigni  et  miracuHs  insuper  clarum  virum,  nuper 
obeuntem,  multa  de  multis,  inter  quos  de  utroque  nostrum  10 
aliqua  praedixisse,  idque  tibi  per  quemdam^  cui  hoc  ille  com- 
miserat  nuntiatum  ...  [P.  mll  be  better  able  to  appreciate 
the  value  of  the  prophecy,  when  he  has  seen  the  messenger^  Nos 
duos  aliosque  nonnullos  ex  hac  vita  descendens  ille  vir  sanctus 
vidit,  ad  quos  quaedam  secretiora  committeret  huic  suae  huius  15 
modi  ultimae  voluntatis  executori,  industrio  ut  tu  extimas  ac 
fideli ;  haec,  ni  fallor,  historiae  summa  est. 

Ceterum  quid  ex  hoc  alii  audierint  in  dubio  est ;    tu  quod 
ad  statum   tuum   attinet,   duo  haec   (nam  cetera  supprimis) 
audisti.    Vitae  tuae  terminum  instare,  paucorumque  tibi  iam  20 
tempus   annorum   superesse.     Hoc   primum   tibi.     Praeterea 


poeticae  studium  interdicl.  Hoc  secundum  ultimumque.  Hinc 
illa  consternatio  moerorque  ille  tuus  quem  legendo  meum  feci 
meditandoque  deposui,  et  tu,  si  mihi  aurem,  immo  si  tibi,  si 
25  rationi  insitae  animum  praestas,  abiicies,  et  videbis  inde  te 
doluisse,  unde  potius  sit  gaudendum.  Non  extenuo  vaticinii 
pondus.  Quidquid  a  Christo  dicitur  verum  est.  Fieri  nequit 
ut  veritas  mentiatur.  ^t  id  quaeritur,  Christusne  rei  huius_ 
auctor  sit,  an  alter  quispiam  ad  commenti  fidem,  quod  saepe 
30  vidimus,  Christi  nomen  assumpserit  ...  [A  digression  on  the 
Joretelling  of  death  among  the  Greeks.~\ 

An  tu,  quaeso,  modicum  vitae  esse  quod  superest,  si  iste  tibi 

non  diceret,  ignorabas  ?  .  .  .     [The  brevity  of  human  life  is 

froverbial.^    Nihil  denique  nisi  luctus  et  laboris  area  vita  est, 

35  quae  hic  agitur,  quod  unum  bonum  habet ;    ad  aliam  vitam 

via  est,  ahoquin  non  contemptibilis  modo,  sed  odiosa  prorsus 

ac  misera,  et  de  qua  consideratissime  dictum  sit  longe  optimum 

non  nasci,  proximum   quamprimum  mori    .    .    .      [He  quotes 

^mbrose,  Cicero,  and  Lactantius  on  the  vanity  of  human  life.^ 

40  Non    mors    itaque    metuenda,    quae    frustra    metuitur,    sed 

corrigenda  vita  est,  quae  res  una  ne   mors   sit    formidolosa 

I    praestabit.     Habenda   nobis  interim   ipsa  cum   morte   f ami- 

liaritas  quaedam,  nec  tantum  nomen  illud  horribile,  sed  rei 

'     ipsius  extimatio  atque  imago  in  commercium  arcessenda,  ut 

45  quam  saepe  meditati  erimus,  venientem  excipiamus  intrepidi, 

^     nec  ut  incognitam  horreamus  .  .  .     [This  was  the  opinion  of 

Plato  and  St.  Paul.    He  quotes  St.  Ambrose,  on  the  death  of  his 


[j         Illud  potius  mirare  contigisse  tibi,  quod  nescio  an  cuiquam 

I50  alteri  praeter  Ezechiam  regem  omnibus  saeculis  acciderit,  ut 

!    scilicet  tui  vatis  elogio  certus  sis,  aliquot  annos  vitae  tibi  nunc 

ii    etiam  r^taie.     Neque  enim   tam   pauci   esse  possunt,   quin 

saltem  duo  sint.    Sic,  ubi  nemo  mortalium  diei  unius,  nemo  vel 

horae  intelligere  \sic\,  tu  annorum  teneas  sponsionem,  nisi  forte 

55  proximam  nuntianti  mortem  creditur,  non  sic  vitae  spatium 

exprimenti.    Et  est  hoc  sane  in  his  v^anitatibus  importunum. 


ut  ex  malis  nuntiis  timor  dolorque  certus  oriantur,  ex  bonis 
inane  gaudium,  spes  incerta,  utcumque  res  casura  est.    An  non 
Virgiliani  carminis  meminisse  oportuit  :    '  Stat  sua  cuique  dies, 
breve  et  irreparabile  tempus  Omnibus  est  vitae,  sed  famam  ex-  60 
tendere  factis^  Hoc  virtutis  opus '  ?  Jactis,  inquam,  non  tenuem 
famae   sonum   aucupantibus,   sed    virtutem   ipsam,  quae  ne- 
cessario   e  se  verae  gloriae  umbram  iacit;    dicerem  salutare; 
diceremque    unicum    in   hac   rerum   perplexitate   consilium, 
ni,    poeticum    sciens,    auribus    tuis    parcerem,    ab    hac    omni  65 
consideratione   prohibitis.     Quo   multum   mihi   maior  priore 
stupor  incidit ;    nam  si  id  seni,  ut  aiunt,  elementario   dice- 
retur,    aequo    animo    pati    possem.      '  Senuisti,   iam    vicina 
est    mors.      Age  res   animae ;    intempestivum  senibus   ama- 
rumque    negotium    litterarum,    si    novum    atque    insolitum  70 
proponatur.      Sin   una   senuerint,    nil   dulcius.     Seram   hanc 
igitur  curam  linque,  sine  Musas  Heliconias  fontemque  Casta- 
lium ;     multa    puerum    decuerant    quae    dedeceant    senem. 
Frustra   niteris.      Torpet   ingenium,  memoria   labascit,  oculi 
caligant,    omnesque    corporei    sensus    hebent,    novoque    iam  75 
fragiles  sunt  labori.     Memento  virium  et  metire  quod  adgre- 
deris,  ne  irritis  conatibus  mors  irrumpat.     Fac  potius   quod 
semper    benefit,    quodque,    cum    omni    aetati    sit    honestum^ 
necessarium  est  extremae.'    Haec  horumque  similia  jjichoanti 
seni  quid  ni  graviter  ac  magnifice  dicerentur  ?    Poctgjaat^mJSo 
summumc^ue  iam  habenti,  cur   dicantur   nescio.     *  Ecce  iam 
morti  proximus  ;  linque  saeculares  curas,  pelle  reliquias  volu- 
ptatum,  malas  consuetudines,  reforma  animum  ac  mores.     Vt 
Deo  placeas,  novitatem  et  renascentia  vitia,  quae  hactenus  ab- 
scindebas,  radicitus  nunc  exstirpa,  in  primis  avaritiae  studium,  85 
quod  senibus,  cur  annexum  peculiare  sit,  admiror.    Hoc  unum 
stude  et  hoc  cogita,  ut  paratus,  ut  securus  ad  extremum  venias.' 
Optime,  inquam,  prudenterque.    Linquere  ^tteras  seu  poeticas 
seu  quascumque  alias,  in  quibus  non  iam  tyro  sis,  sed  emeritus 
veteranus,  in  quibus,  quid  tenendum,  quid  respuendum  tibi  90 
sit,  noveris,  in  quibus  denique  non  iam  labor  sed  oblectatio 


vitae  sit  iucunditasque  reposita,  hoc  certe  quid  sit  aliud  non 
video,  nisi  auferre  solatium  ac  praesidium  senectuti.  .  .  . 
[What  would  have  heen  the  result  if  Lactantius,  Augustine,  and 
95  Jerome  had  followed  such  advice  ?  ^he  heretics  zvould  have  been 
left  unrefuted."] 

Non  discurro  per  singulos,  sed  ad  summam  non  intelligo^ 
quid  his  studiis,  non  dico  senem  imbui  (nihil  enim  benefit  quod 
non  et  tempore  suo  sit),  sed  a  puero  haustis  uti  sobrie  vel  in 

loosenectute  prohibeatur,  scientem  dico  quid  ex  his  ad  rerum 
notitiam,  quid  ad  mores,  quid  ad  eloquentiam,  quid  postremo 
ad  religionis  nostrae  patrocinium  trahi  possit  .  .  .  [Why  should 
we  shun  the  foets  who  never  mention  Christ  rather  than  the 
heretical  writers  who  only  speak  of  Christ  to  caluminate  him  ?\ 

105  Non  sumus  aut  exhortatione  virtutis  aut  vicinae  mortis 
obtentu  a  litteris  deterrendi,  quae  si  in  bonam  animaro  sint 
receptae,  \et  virtutis  excitant  amorem,  et  aut  tollunt  metum 
mortis  aut  minuunt  .  .  .  Neque  enim  impediunt  litterae  sed 
adiuvant  bene  moratum  possessorem  vitaeque  viam  promovent, 

iio  non  retardant  .  .  .  \Examples  from  antiquity  of  men  who  have 
preserved  their  love  of  literature  in  old  age.\ 

Scio  multos  ad  ^anctitatem  eximiam  sine  litteris  pervenisse, 
nullum  litteris  hinc  exclusum  scio,  etsi  audiam  Paulo  Apostolo 
quaesitam    litteris    insaniam    exprobrari,    quam    iuste    autem 

115  mundo  notum.  Quin  potius,  si  de  ^roprio  loqui  licet,  ita 
sentio,  planum  forsitan  sed  ignavum  iter  per  ignorantiam  ad 
virtutem  ;  unus  est  finis  omnium  bonorum,  multiplices  autem 
vTae,  eodemque  tendentium.multa  varietas.  Ille  tardius,  hic 
ocius ;    ille  obscurius,  hic  clarius ;    ille  depressius  incedit,  hic 

120  altius.     Quorum  quidem  omnium  peregrinatio  est  beata,  sed 
ea  certe  gloriosior,  quae  clarior,  quae  altior,  unde  fit  utjitte_ratae„ 
devotioni   comparabilis   non  sit,   quamvis   devota,   rusdcitas. 
Nec  tu  mihi  tam  sanctum  aliquem  ex  illo  grege  Htterarum 
inopem  dabis,  cui  non  ex  hoc  altero  sanctiorem  numero  obii- 

125  ciam. 

De  his  autem  cogente  materia,  quoniam  saepe  mihi  necesse 


fuit  ut  loquerer,  te  amplius  hodie  non  morabor  ;  qui  si  coepto 
haeres,  ut  studia  haec  quae  pridem  post  tergum  liquimus, 
litterasque  omnes  quantum  in  imis,  ac  distractis  Hhris  ipsa 
etiam  velis  instrumenta  litterarum  proiicere,  atque  ita  undi-  130 
que  persuasum  tibi  est,  gratum,  hercle,  habeo  me,  librorum 
avidum  ut  tu  ais  (ego  non  infitior,  ne  si  negem  scriptis  ipse 
meis  arguar),  in  hac  emptione  omnibus  tuo  iudicio  praelatum. 
Et  quamvis  ipse "  rem  meam  videar  empturus,  nolim  tamen 
tanti  viri  libros  huc  illuc  effundi,  aut  profanis  ut  fit  manibus  135 
contrectari.  Sicut  igitur  nos,  seiuncti  licet  corporibus,  unum 
jc  ^-  animo  fuimus,  sil  studiorum  haec  suppellex  nostra  post  nos,  si 
votum  meum  Deus  adiuverit,  ad  aliquem  nostri  perpetuo 
memorem,  pium  ac  devotum  locum,  simul  indecerpta  per- 
veniat.  Sic  enim  statui,  ex  quo  ille  obiit,  quem  studiorum  140 
meorum  speraveram  successorem  .  .  .  [^j  to  Boccaccio^s  com- 
flaints  of  poverty^  P.  praises  him  for  preferring  liberty  to  a 
dependent  position,  but  rebukes  him  for  despising  the  offers  of 
friends.l^    Vale.    Patavi,  v.  Kalendas  lunias  [1362]. 

Benintendio,     Var.  43. 

OMNIS,  ut  arbitror,  inter  nos  gratiarum   actio   deinceps 
supervacua  est.     Eo  enim  amicitiae  progressi  sumus,  ut 
quod  mihi  facis  tibi  facias.    Egisse  te  meis  in  rebus,  quae  sunt 
tuae,  quod  in  propriis  ageres  scio,  et  fortassis  eo  amplius  quQ, 
generosa  mens  ad  amicitiae  nomen  altius  expergisci  et  stimulis  5 
ardentioribus  agi  solet.     De  eventu  viderit  non  fortuna,  sed 
(■cC-)  Jortunae  Dominus  qui  mihi  hunc  tibique  illum  dedit  animum, 
ut  et  hoc  ego  velle  inciperem,  et  tu  pium  hoc  propositum 
adiuvares  ;    quod  si  optato  successerit,  erit,  ni  fallor,  tibi  ac 
posteris  tuaeque  reipublicae,  non  audeo  dicere  gloriosum,  sed  10 
secure  dixerim  ad  gloriam  via.    Multae  enim,  magnae  et  prae- 
clarae  res  ex  non  maioribus  initiis  prodiere.     Mihi  equidem 
bonae  voluntatis  candida  et  ilHmis  conscientia  satis  est,  quae 
se   utinam   tempestivius   obtuUsset,    dum   sciHcet   anima   iUa 
sanctissima  summae  rerum  praeerat,  quae  quantum  hinc  gavisura  15 

2548  L 


fuerit  ipse  qui  eam  plane  noras  extima.  Certe  ego  illam  nunc 
de  caelo  gaudere  super  his  quae  inter  nos  aguntur,  et  rei  exitum 
exspectare  (quid  loquor  ?),  immo  vero  iam  praesentem  sj)ectare 
non  sum  dubius  non  tam  aequo  sed  laeto  animo  ferentem,  quod 

20  cum  sibi  omnes  virtutis  et  gloriae  titulos  in  caelum  auferre 
contigerit,  quantum  nescio  an  ulli  unquam  Venetorum  Ducum, 
bibliothecae  decus  publicae  successori  suo  quarto,  et  viro  et 
duci  optimo  atque  fortissimo  communisque  status  amantissimo 
reservatum  sit ;    quamvis,  ut  mihi  apparet,  admiratione  non 

25  careat  quod  res  talis  altius  quam  illius  tempore  non  inciderit 

[He  does  not  zvish  Benintendo  to  take  too  much  trouhle  in  the  matter.^ 
Vale  virum  optime.    Patavii,  v.  Kalendas  Septembris  [1362]. 

Modio  Parmensi.     Var,  4. 

A  MICE,  quibus  oculis,  quo  animo  litteras  tuas  dominaeque 
/^nostrae  ac  iuvenum  dominorum  legerim,  ut  sileam,  nosti ; 
quamvis  infelicissimum  rumorem  diu  antejfama  narranteico- 
gnoscerem,  quo  audito  inter  singultus  et  lacrimas  scripsi  nescio 
5  quid  longiusculum,  quod  non  misi  veritus  eorum  taedia,  qui 
cum  nil  degustent,  omnia  mortificant,  et  quae  non  capiunt, 
cupiunt  ac  rapiunt ;  bellatores  Ligurum  loquor,  qui  importuna 
cupidine  litterarum  saepe  mihi,  crebro  itidem  aliis,  calamum 
excusserunt.    Piget  enim,  nec  immerito,  illa  scribere  quae  quo 

10  velim  non  perveniant,  et  eo  perveniant  quo  nolim.  Illud 
equidem  nunc  usque  mecum  substitit  hanc  ob  causam  ;  atque 
hoc  ipsum,  quod  nunc  scribo,  quando  sjm  missurus  nescio. 
Exspectabo  idoneum  latorem  ;  malo  differatur  quam  perdatur. 
Nil  amplius  de  hac  re,  nam  in  aliis  et  olim  ad  te  litteris,  et 

15  nunc  ad  communem  dominam  atque  adolescentes  nostros  satis 
multa,  et  forsitan  nimis  multa  scripsi.  Delector  enim  materia 
lacrimarum,  sic  affectus  ut  malo  meo  paene  mulcear,  nunquam- 
que  mihi  sit  melius  quam  dum  fleo,  aestuantemque  animum 
oculorum  largifluus  imber  lenit.     Sed  ne  rursus  hoc  impetu 

aorapiar  ultra  quam  destinavi,  omissis  aliis,  vale.  Venetiis, 
XV.  Kalendas  Decembris  [1362].  Franciscus. 


Reliquum  est  ut  rogem  reculas  illas  meas  vobis,  frater  caris- 
sime,  curae  esse,  si  vacat.     Saltem  Vitam  Solitariam,  quae  si 
transcripta  erit,  ut  spero,  minietur  ligeturque  solemniter  per 
Magistrum   Benedictum,   et   mittatur   ad   me  exemplum^  et  25 
exemplar  diligenter  panno  cereo  obvoluta  inter  ballas  lohan- 
nolo  de  Como ;  et  quidquid  opus  f uerit  ad  haec  solvet  dominus 
Danisolus,  et  Franciscolus  meus  diriget  vos  in  his,  qui  prae- 
dictos  amicos  meos  bene  novit.    Vale,  iterum,  et  pensate,  oro, 
non  importunitatem  sed  fiduciam   meam.     Post   haec  venit  3° 
Bergaminus  et  loquutus  est  mecum  multa,  quem   e  vestigio 
remittam.      Scriptum    hoc    ix.  Decembris.      Aliud    dominae 
meumque  vulnus,  fratris  eius,  qui  et  ipsei  dominus  meus  erat 
benignissimus,  miserabilem  casum  non  fui  ausus  in  litteris  eius 
!  attingere.    Heu  !    satis  absque  illa  nunc  accessione  gemituum  35 

lohanni  de  Certaldo.    Sen.  iii.  6. 

DVM  nil  serium  quod  scriberem  adesset,  et  omnino  aliquid 
scribere  mens  esset,  quod  memoriae  proximum  fuit  arripui. 
I  Leo  noster,  vere  Calaber,  sed  ut  ipse  vult  Thessalus,  quasi 
j  nobiHus  sit  Graecum  esse  quam  Italum,  idem  tamen  ut  apud 
i  nos  Graecus  sit,  apud  illos  puto  Italus,  quo  scilicet  utrobique  5 
i  peregrina  nobilitetur  origine  ;   hinc  Leo,  inquam,  undecumque 
magna  bellua,  me  nolente,  frustraque  diu  ac  multum  dissua- 
dente,_surdior  scopulis,  ad  quos  ibat,  tuum  post  abitum  hinc 
abiit.    Nosti  hominem  et  me  nosti ;  an  is  tristior,  an  ego  laetior, 
haud  facile  iudices.     Itaque,  veritus  ne  convictu  assiduo  for-  ic 
tassis  inficerer  (est  enim  animi  aegritudo  non  minus  contagiosa 
Suam  corporis)  abire  passus  sum,  ad  quem  tenendum  aHo  quam 
precum  vinculo  opus  esset,  dato  illi  viae  comite  comico  Terentio, 
quo  incredibiHter  delectari  eum  animadverteram,  saepe  stupens 
quid  commune  habere  posset  Graius  iUe  moestissimus  cum  hoc  15 
Afro  iucundissimo.     Sic  e  contra  nuHa  tanta  simiHtudo  quae 
non  aHquid  dissimulet. 

L  2 


Abiit  ergo  sub  aestatis  exitum  multa  me  coram  saepe  in 
(      Italiam   Latinumque   nomen   acerrime   invectus.      Vix   illum 

20  pervenisse  diceres,   dum  ex  insperato  barba,  et  crinibus  suis_ 
horridior  maiorque  ad  me  rediit  epistola^.ubi  inter  multa  ceu 
terram  caelestem,  damnatam  modo,  laudat  atque  amat  Italiam 
dilectamque    Graeciam    odit,   laudatumque    Byzantium    exe- 
cratur.     Et  ut  se  iubeam  ad  me  venire,  tanta  rogat  instantia, 

,2$  quanta  vix  Petrus  naufragans  imperantem  fluctibus  Christum 

/     orat.    Ego  rideo  mirorque  hanc  iudiciorum  tantam  vertiginem 

tam  brevi  temporis  spatio,  immo  ne  id  quidem  miror,  scio 

enim  animo,  qui  radices  in  sapientia  et  virtute  non  egerit,  nihil 

esse  mobihus  .  .  .    [Seneca  quoted  on  this  suhject.    Further  letters 

30  are  worse  than  useless  to  an  inconstant  mind.^ 

Non  l.eo  Marmaricus  dum  febrit  caveis  lustrandis  ardentior 
crebriorque  quam  hic  noster  provinciis  peragrandis,  et,  ut 
auguror,  nisi  rationis  officium  pauperies  occupasset,  non  leo 
esset  ille,  sed  volucris.    Gaudeo  hercle  verbis  incredulum,  rebus 

35  admonitum  et  s^axeum  illud  caput  experientia  emolitum. 
Ceterum  neque  constantiae  suae  fido  neque  vel  naturam  vel 
aetatem,  etsi  ipse  aliud  spondeat,  mutandis  moribus  aptam 
reor.  Vnum  praeterea,  quod  ridebis,  precibus  inserit,  ut  pro  eo 
scilicet  apud  Constantinopolitanum  imperatorem  litteris  inter- 

40  cedam,  cuius  mihi  nec  visa  facies  nec  auditum  nomen  ;  Leo 
tamen  me  sic  illi  ut  Romano  imperatori  ijotum  ac  familiarem, 
quia  cupit,  etiam  opinatur,  quasi  qui  in  imperii  titulo  con- 
veniunt,  unum  sint,  prope  suo  iure  id  quidem  ;  Graeci  enim 
Constantinopolim  alteram  Romam  vocant ;    quam  non  parem 

45  modo  antiquae,  sed  maiorem  corporibus  ac  divitiis  effectam, 
dicere  ausi  sunt.  Quod  si  in  utroque  verum  esset,  sicut  in 
utroque,  Sozomeni  hoc  scribentis  pace  dixerim,  falsum  est, 
certe  viris,  armis,  at  virtutibus  et  gloria  parem  dicere,  quamvis 
impudens,  Graeculus  non  audebit. 

50  Postremo  autem  ne  amici  volatilis  tam  verbosa  mentio  frustra 
sit,  redit  hic  in  animum  te  precari,  ut  Homericae  partem  illam 
Odysseae,  qua  Vlysses  it  ad  Inferos,  et  locorum  quae  in  vestibulo 


Erebi  sunt  descriptionem  ab  Homero  factam,  ab  hoc  autem, 
de  quo  agimus,  tuo  hortatu  in  Latinum  versam,  mihi  quam- 
primum  potes  admodum  egenti,  utcumque  tuis  digitis  exara-  55 
tam,  mittas.  Hoc  in  praesens  In  tuturum  autem,  si  me 
amas,  vide,  obsecro,  an  tuo  studio  mea  impensa_fieri  possit,  ut 
Homerus  integer  bibliothecae  huic,  ubi  pridem  Graecus 
habitat,  tandem  Latinus  accedat ;  nec  sum  nescius,  quanta 
tuarum  mole  rerum  praegravatis  humeris  quid  imponam,  sui  60 
appetens,  fidens  tui.    Vale.     Venetiis,  Kalendis  Martiis  [1364]. 

Petro  Bononiensi  Rhetori,    Sen,  iv.  3. 

ETSI  praesens  animo,  corpore  proximus,  paene  auribus 
strepitum  plausumque,  paene  oculis  fumum  pulveremque 
haurias  ludorum,  et  si  quid  notitiae  defuerit,  nocte  dieque 
commeantium  viva  vox  suppleat,  credo  tamen  te  cupide  meis 
litteris  percepturum,  quae  cupidius  spectaturus  fueris,  nisi  5 
hanc  tibi  pulcherrimam  voluptatem  morbus  corporis  invidisset. 
Nam  quod,  oro  te,  pulchrius,  sive  quod  iustius  spectaculum 
fingi  potest,  quam  iustissimam  civitatem,  non  de  vicinorum 
iniuriis,  non  de  simultatibus  civium  aut  rapinis,  ut  reliquas, 
sed  de  sola  justitia  gaudentem  cernere  ?  Augustissima  Vene-  10 
torum  urbs  quae  una  hodie  libertatis  ac  pacis  et  iustitiae  domus 
est,  unum  bonorum  refugium,  unus  portus,  quem  bene  vivere 
cupientium  tyrannicis  undique  ac  bellicis  tempestatibus  quassae 
rates  petant,  urbs  auri*dives  sed  ditior  famae,  potens  opibus 
sed  virtute  potentior,  solidis  fundata  marmoribus,  sed  solidiore  15 
etiam  fundamento  civilis  concordiae  stabilita,  salsis  cincta 
fluctibus,  sed  salsioribus  tuta  consiliis.  Non  credas  de  recepta 
Cretae  insula,  quae  vetustate  nominis  ingens  licet,  tamen 
ingentibus  animis  parva  res  est,  et  parva  praeter  virtutem 
omnia  quamvis  maxima  videantur,  sed  de  eventu,  qualem  esse  30 
decuit,  hoc  est,  non  de  sua  sed  de  iustitiae  victoria  glorietur 
ac  gaudeat.  Nam  quid  magnum  viris  fortibus  ac  potentibus, 
et  hoc  duce  atque  iis  terra  marique  militiae  magistris,  vicisse 


inermes  Graeculos   et   nequitiam  fugitivam  ?     Magnum  est, 

25  quod  nostra  etiam  nunc  aetate  tam  cito  |ortitudini  f raus  cedit 
,    et   virtutibus   yitia  succumbunt   quodque   nunc   etiam   Deus 
curat  atque  aspicit  res  humanas  .  .  .    [On  Providence  in  human 

Longum  neque  occupati  atque  humilis  stili  est  totam^^crae 

30  seriem  laetitiae  verbis  amplecti.  Rerum  summam  accipe. 
Cum  a.  d.  II.  Non.  lunii  anni  huius  mccclxiiii  hora  ferme 
diei  sexta  forte  ad  fenestram  starem,  maria  alta  prospectans, 
essetque  una  frater  olim  meus,  nunc  pater  amantissimus, 
Patracensis  Archiepiscopus,  qui  autumni  principio  ad  sedem 

35  propriam  transiturus,  propter  immotam  f ortunae  ^  f avoribus 
caritatem,  hic  in  domo  sua,  quae  mea  dicitur,  hanc  agit 
aestatem,  subito  longarum  una  navium,  quas  galeas  vocant, 
ramis  circumfulta  frondentibus,  portus  ostia  remis  subit, 
inopino  prospectu  nostrum  coUoquium  interrumpens.     Ilicet 

40  augurium  coepimus  laeti  aHquid  rumoris  illam  vehere  ;  sic 
tonsis  vada  frangebant  veUs  nautae  alacres  et  frondibus  coronati 
iuvenes,  laeto  vultu,  vexillisque  super  verticem  agitatis  e  prora 
ipsa  vktricem,  sed  adhuc  ignaram  rei,  patriam  salutabant.  lam 
peregrinae  navis  adventum,  signo  dato,  summae  turris  excu- 

45  bitor  nuntiarat,  itaque  nulHus  imperio,  sed  noscendi  desiderio, 
ad  Htus  e  tota  urbe  concursum  erat.  Cum  vero  iam  propior 
facta  et  subiecta  ocuHs  res  esset,  advertimus  signa  Jiostium  de 
puppe  pendentia,  nihilque  iam  dubii  supererat  quin  YJctoriae 
nuntia  navis  esset.    Necdum  tamen  beHi,  sed  proeHi  cuiuspiam 

50  aut  captae  urbis  aHcuius  victoriam  sperabamus,  neque  quod 
erat  capiebant  animi.  At  ubi  in  terram  egressi  nuntii  verba  in 
ConsiHo  fecere,  supra  spem  supraque  fidem  laeta  omnia  ;  ^yicti 
enim,  cae^i,  capti  et  fugati  hostes,  cives  vincuHs  eruti,  urbes  ad 
obsequium^eversae,  reimpositum  Cretae  iugum,  posita  arma 

55  victricia,  pactum  denique  sine^  caede"  bellum  et  pax  parta 
cum  gloria.  Quibus  cognitis  Dux  Laurentius  vere  Celsus,  yir, 
nisi  me  forsitan  amor  faUit,  et  magnitudine  animi  et  suavitate 
morum,  superque  omnia  singulari  pietate  atque  amore  patriae 


memorandus,  sciens  nil  rite  nilque  feliciter  fieri,  nisi  sumptum 
f uerit  a  religione  principium,  in  laudes  Dei  et  gratiarum  60 
actiones  toto  cum  populo  se  convertit,  perque  urbem  omnem, 
sed  conspectius  in  basilica  beati  Marci  Evangelistae,  qua  nuUa 
ut  reor  usquam  pulchrior  factum  est,  quantum  fieri  per  homi- 
nem  Deo  potest,  sacris  celeberrimis  et  processione  insigni  ante 
et  circa  templum  habita,  ubi  non  solum  populus  clerusque  65 
omnis  affuit,  sed  praelati  etiam  externi,  quos  hic  vel  casus 
aliquis,  vel  videndi  amor,  vel  vulgata  devotio  detinebat. 

Peractis  eximie  quae  ad  rem  divinam  pertinebant,  in  ludos 
ac  spectacula  versi  omnes.  Operosum  fuerit  enumerare,  quot 
ludorum  species,  quae  formae,  qui  sumptus,  quae  solemnitas,  70 
quis  ordo,  ut  quod  in  re  tali  rarum  valde  et  mirabile,  nullus 
usquam  tumultus,  nuUa  confusio,  nuUus  rancor,  sed  omnia 
plena  laetitiae,  plena  gratiae,  plena  concordiae  atque  amoris ; 
et,  si  magnificentia  regnum  suum  tenuit,  ne  inde  modestia  ac 
sobrietas  exularent,  sed  in  sua  illam  urbe,  et  in  sua  festivitate  75 
regnantem  regerent  frenarentque.  Multos  quidem  festos  dies 
vario  apparatu  celebritas  haec  deduxit,  duobus  tandem  tota 
res  ludis  clauditur  .  .  .  [He  describes  the  jousts  held  in  St.  Mark^^s 
Square.^  Nullus  sexus,  nuila  aetas,  nuUus  status  defuit.  lam 
Dux  ipse  cum  immenso  procerum  comitatu  frontem  temph*  80 
supra  vestibulum  occupaverat,  unde  marmoreo  e  suggestu 
essent  cuncta  sub  pedibus.  Locus  est  ubi  quattuor  illi  aenei  et 
aurati  equi  stant,  antiqui  operis  et  praeclari,  quisquis  ille  fuit 
artifex:,  ex  altopaene  vivis  adimentes  [sic]  ac  pedibus  obstrepentes. 
Neve  aestivus  sol,  pronus  ad  vesperam,  aut  calore  offenderet  85 
aut  fulgore,  diversicoloris  auleis  usquequaque  pendentibus  pro- 
visum  erat.  IlHc  ego  rogatus,  quae  crebra  dignatio  Ducis  est, 
ad  dexteram  eius  sedi,  verum  bidui  spectaculo  contentus,  de 
rehquo  occupationem  nulli  incognitam  excusavi.  Infra  vero 
nihil  vacui,  non,  ut  aiunt,  milii  granum  in  terram  cadere  90 
/t*^-?! '  potuisset,  platea  ingens,  templum  ipsum,  turres,  tecta,  porticus, 
fenestrae,  non  tantum  plena  sed  conferta  omnia  et  condensa. 
Inextimabilis  atque  incredibiHs  popuH  multitudo  terrae  faciem 


tegebat,  et  subiecta  oculis  urbis  florentissimae  numerosa  simul 
9S  ac  culta  fecunditas  festi  laetitiam  geminabat,  ut  nihil  penitus 
plebi  esset  tanta  iucunditate  sui  ipsius  aspectu  et  contem- 
platione  iucundius.  Erat  ad  dexteram  ingentis  in  morem 
pulpiti  contextum  trabibus  solarium,  ob  idipsum  tumultuario 
opere   erectum,   ubi   ex   omni   flore   nobilitatis   honestissimae 

loo  electae  quadringentae  matronae  insignes,  specie  atque  ornatu 
spectabiles  meridianum  et  quotidianis  quoque  conviviis  matu- 
tinum  ac  serotinum  ornamentum  consessu  sidereo  praebuere. 
Intervenere  praeterea,  quod  deberi  silentio  tegi  negat,  in  has 
terras  casu   nuper  advecti   e   Britanniae   partibus   nobiHssimi 

105  quidam  viri,  comitesque  et  consanguinei  Regis  sui,  quos  recenti 
yictoria  exultantes  peregrinatio  huc  transmarina  contraxerat, 
quique  sese  interim  labori  aequoreo  vegetabant.  Hunc  mul- 
torum  dierum  equestris  illa  decursio  finem  habuit  cuius  prae- 
mium  solus  honos  fuit  .  .  .     \He  describes  the  prizes  and  the 

iio  victors.'] 

Hic  ludis,  sed  non  gaudiis  prosperisque  successibus,  hic  et 
epistolae  finis  sit,  qua  id  nitor,  ut  quod  morbus  eripuit,  ocuHs 
tuis  auribusque  restituam,  et  ut  noris  ex  ordine,  quid  apud  nos 
geritur,  utque  inteUigas  inter  maritimos  etiam  viros  constare 

115  miHtiam  et  magnificentiam  et  excelsos  animos  contemptumque 
auri  gloriae  appetitum.  Vale.  Venetiis,  iiii.  Idus  Augusti[i364]. 

Petro  Bononiensi,     Sen.  iv.  4. 

VENIT  ad  me  videndum  socrus  "tua,  venerabiHs  matrona, 
cui  si  nil  aHud  suffragaretur,  quam  quod  fiHam  te  dignam 
genuit,  abunde  erat,  ut  non  solum  admittenda  sed  amplectenda 
animo  et  colenda  esset,  ac  dignis  honoribus  prosequenda.  Quid 
5  te  longius  traham  ?  Famulos  meos  seu  domesticos  hostes 
nosti,  quamquam  quid  meos  infamaverim,  qui  optimi  omnium 
dici  volunt,  et  fortasse  famulorum  optimi,  sed  profecto  pessimi 
hominum  sunt ;  ita  ut  cum  quidam  mihi  iHos  invideant,  ego 
eos  quasi  intestinum  malum  et  visceribus  infusum  virus  ex- 


horream.     Famulos  igitur  nosti  omnes ;  nuUis  descriptionibus  10 
opus  est ;    professi  servitium  imperium  exercent,  immo  tyran- 
nidem  importunam  atque  indignam  ;   mitto  alia,  non  epistolae 
sed  annalium'  materiam.     Centies,  non  dicam  iussi,  sed  oravi, 
ut  si  quis  ad  me  veniat,  dum  divino  deditus  officio  sum,  nisi 
vel   persona   admodum   insignis,   vel   aliquid   magnae   rei   sit,  15 
exspectare  iubeant ;    sed  dum  ^udio  intentus,  neque  passim 
omnes  accipiant  neque  excludant,  sed  discretione  si  qua  esset 
uti  velint  hominum  et  causarum.    At  dum  mensae  aut  lectulo 
partem  dedi,  confestim  introeat  quisquis  sit,  nam  et  utriusque 
breviandi    causas    afferri    cupio,  et    utrumque    repetere  post  20 
coUoquium  licet.    In  iis  sane  ut  in  reliquis  omnibus  eius,  quod 
me  velle  norunt,  contrarium  faciunt,  seu  haec  illorum  perfidia, 
seu  mea  sors  est,  seu  iisdem  forte,  quibus  se  sciunt,  me  quoque 
victum  passionibus  iisdem  subditumque  rebus  putant,  somno 
scilicet  ac  ventxi,  quamvis  hanc  suspicionem  nec  sermo  meus  25 
nec,  ut  reor,  vita  recipiat. 

Sed  ad  hodiernae  seriem  revertor  historiae.  Erat  hora  diei 
sexta,  et  ego  aestivo  de  more  in  cubiculum  concesseram,  quod 
nocte  defuerat,  a  meridie  exacturus.  Haec  ab  illo  primo 
4^^u*.  nostri^eneris,  non  tam  f amiliae  suae  utili,  quam  famoso  £arente,  30 
nobis  superant  fames,  sitis,  lassitudo  et  somnus,  sive  hic  brevis, 
sive  ille  perpetuus  sopor  mors.  Vixdum  ergo,  ut  perhibent, 
hanc  quotidianam  mortis  imaginem  somnum  ocuHs  carpere 
orsus  sum,  dum  hanc  illa  tuam  quam  inhabito  domum  adiit 
me  videndi  avida,  quem  nec  vidit  hactenus,  et  non  visum  35 
amat.  Responderunt  ii  custodes  mei  £gregii  consopitum  me 
neque,  mendacissimum  genus,  hoc  mentiti  sunt,  sed  nec 
letheus  ille  nec  irreparabilis  somnus  erat.  Quid  faceret  fessa 
mulier  ac  grandaeva,  utrumque  enim  auguror,  et  quod  diffi- 
cilius  festinantibus  pulsa  comitibus,  et  magna  in  urbe  semper  40 
plena  populo,  nunc  advenarum  turbis  penitus  exundanti,  quas 
hic  dies  atque  utinam  non  spectacuU  videndaeque  pulcher- 
.  rimae  urbis  desiderium,  sed  indulgentiae  annuae  pia  spes  et 
cum  Christo  ad  caelum  mentibus  ascendendi  cura  compulerit  ? 


^^•««&*^.4S  Abiif  ergo  fortunam  suam  accusans,  quod  me  cernere  nequi- 

^^*^       visset.     Ego  autem   experrectus,   quid  egerim,  quid  remedii 

coeperim,  quid  putas,  nisi  ut  tacitus  indignarer  ;    nempe,  ut 

aiunt,  assueta  non  cruciant,  immo  quidem  cruciant,  sed  par- 

cius  ;   callum  habet  cpnsuetudo,  durum  certe,  non  impervium 

50  dolori.     Dolui  et  quaeri  illam  facere  mens  fuit,  sed  facilius 

Adriae  in  aestu  pisciculum  quam  hominem  unum  Adriatica  in 

urbe  reperias  hac  praesertim  die.    Haec  illi,  precor,  meis  verbis 

dicito,  ne  apud  eam  forte  vel  comites,  quod  servilis  nequitiae 

fuit,   mihi   superbiae   tribuatur ;     et   vale.      Venetiis,   in   die 

55  Ascensionis  ad  vesperam.    [1364  or  1365.] 

lohanni  de  Certaldo.     Sen.  v.  i. 

FECISTI   optime,  qui  quando  oculis  vel  nolebas  vel  non 
poteras,  saltem  me  litteris  visitasti.    Audito  nempe  quod 
Alpes  transcenderas  Babylonem  visurus  occiduam,  eo  peiorem 
communis  quo  vicinior  est,  suspensus  ad  eventum  rei  manseram 
5  usque  dum  te  reducem  audirem,  et  difficultatum  viae  crebris 
olim  gnarus  ex  cursibus,  et  corporis  atque  animi  gravitatem 
tui  cogitans,  otio    amicam    studioso,  talibus  autem  curis    et 
\  negotiis  sic  adversam,  ut  ex  illo  secura  mihi  nulla  dies,  nuUa 
I  nox  fluxerit.     Gratias  Deo  qui  te  sospitem  revexit.     Quanto 
10  enim  graviore  pelagi  periculo  rediisti,  tanto  dulcior  est  reditus 
gratiorque.      Sane    nisi   admodum   properares,    haud    difficile 
fuerat,   cum    lanuam   pervenisses,    huc    deflectere ;    non    nisi 
ti^(^\,  ^dui  iter  erat ;   vidisses  me,  quem  vides  §emper  ubicumque 
terrarum  sis.  — ^ 

15  Vidisses  et,  quam  ut  arbitror  iion  vidisti,  Ticini  ripae  amnis 
impositam  Ticini  urbem ;  Papiam  iuniores  vocant,  quasi 
admirabilem,  ut  Grammaticis  placet,  et  famosam  diu  Longo- 
bardorum  regiam  .  .  .  \He  describes  some  of  the  historical  asso- 
ciations  of  Pavia.^  Vidisses  urbem  saluberrimi  aeris.  Ecce  iam 
20  tres  hic  aestates  egi,  ita  nusquam  quod  meminerim  tam  crebris 
et  tam  largis  imbribus,  tam  parvis  rarisque  tonitruis,  tam  nuUis 


paene   aestibus,    tam   perpetuis   tamque  suavibus   auns,   alibi 
unquam  tempus  hoc  egerim.    Vidisses  pulcherrimi  urbem  situs 
Cisalpinae  Galliae.     Magnam  partem  Ligures  tenent,  gens  et 
olim  potens  et  nostra  aetate  potentissima  ;    horum  haec  in  25 
/  medio  est,  et  *modice  extanti,  imperioso  quodam  sedens  loco, 
ripaeque  leniter  pendentls  m  margine,  densis  turribus  assurgit 
in  nubila,  prospectu  undique  expedito  et  libero,  sic  ut  nesciam 
an  uUi  urbium  in  plano  sedentium  apertior  sit,  atque  iucundior. 
Nullo  ferme  flexu  oris  hic  vinosa  iuga  Alpium,  hic  frondentes  30 
Apennini  colles,  in  ocuHs  sunt.     Ticinus  ipse  laetis  flexibus 
descendens,  et  misceri  Pado  properans  ima  moenia  lambendo 
praelabitur,    suoque    impetu,    sicut    scriptum    est,    laetificat 
civitatem,  ripis  saxeo  praeclari  operis  ponte  coniunctis,  amnis 
omnium  lucidissimus,  ut  et  fama  loquitur  et  res  probat,  mirum  ss 
quoque  celer  in  modum,  quamvis  huc  quasi  iam  cursu  fessus 
perveniat,  et  famosioris  aquae  vicinitate   cunctantior,  et  ad- 
ventitiis   rivis   nativi   aHquid   nitoris   amiserit.     Ad  summam 
Sorgiae  nostro  Transalpino  simiUimus,  nisi  quod  hic  maior, 
iUe  autem  et  aestate  vicinitate  fontis  algentior  et  hieme  tepen-  40 
tior  fluit. 

Vidisses  praeterea  ex  his  unam,  in  quibus  tu  multus  et  ego 
vel   nimius   sum,    aeneam   sciHcet   atque   inauratam   statuam 
equestrem  fori  medio,  quasi  cursu  concito,  cHvi  summa  car- 
pentem,  tuis  oHm  ut  fama  est  ereptam  Ravennatibus.     Quam  45 
eius    artis    picturaeque    doctissimi    nuHi    asserunt    secundam. 
Quodque    ultimum    facit    non    rerum    ordo,    sed    temporum, 
palatium  ingens  urbis  in  vertice  yidisses,  structurae  mirabiHs 
atque   impensae,    quod   magnanimus    Qaleaz   Vicecomes,    hic 
minor,  Mediolani  atque  huius  et  multarum  in  circuitu  regnator  50 
urbium,  erexit,  vir  in  multis  aHos,  in  aedificandi  magnificentia 
sese  vincens.    Credo,  nisi  me  amor  fallit  auctoris,  quo  iudicio 
rerum  es,  cuncta  inter  modernorum  opera  hoc  augustissimum 
iudicasses,  et  praeter  amici  conspectum,  quem  tibi  non  spero 
quidem  esse  gratissimum,  sed  scio,  multa  te,  ut  arbitror,  non  55 
profecto  levium,  ut  ait  Maro,  sed  utique  gravium  ac  grandium 


admiranda  spectacula  delectassent.  Me  enim  fateor  delectant 
detinentque,  nisi  quod  alio  suae  animum  trahunt  curae.  Itaque 
iam  hinc  abeo,  haud  invitus  tamen,  iterum  hic  menses  aestivos, 

60  siqui  mihi  fato  aestivi  menses  supererunt,  acturus. 

Quando  autem  ita  res  tulit,  ut  te  ab  amplexu  meo  vel  labor 
viriumque,  quod  ipse  testaris,  diffidentia,  vel  tempus  angustura 
reditumque  tuum  exspectantis  patriae  iussus  arceret,  vellem 
Guidonem  saltem  meum,  lanuensem  Archiepiscopum,  et  in  illo 

65  pariter  me  j^isses,  qui  summa  concordia  voluntatum  rerumque 
omnium  ab  infantia  secum  vixi.  Vidisses,  mihi  crede,  hominem, 
corpore  licet  invalidum,  animo  sic  valentem  ut  vivacius  nil 
vidisse  te  diceres,  inque  fragili  et  caduca  domo  magnum  ho- 
spitem  habitare  posse  fatereris.     Quid  multis  agam  ?     Vidisses 

70  quem  quaerimus,  virum  bonum,  1'nulla  ni  fallor  crebrum,lsed 
nuUa  aetate  bonum  rarius  quam  nostraj  quem  tibi  non  visum 
doleo  ;  neque  tam  tuae  quam  amici  communis  negligentiae 
vel  obhvioni  imputo,  qui  te  pati  non  debuit  generosas  illas 
caulas  gregis  egregii,  insalutato  pastore,  praeterire. 

75  Vt  querelam  vero  gratulatione  concludam,  gaudeo  hercle 
quod  apud  ipsam  Babylonem,  quos  mihi  reliquos  mors  fecit, 
yideris  illum  ante  alios  vere  patrem,  ut  dicis,  meum  Phihppum, 
Hierosolimitanum  Patriarcham,  virum  ut  brevi  eum  circum- 
locutione  describam,  et  titulo  parem  suo  nec  Romano  imparem, 

80  si  quando  forte  dignus  meritis  honor  accesserit.  Hic,  ut  scribis, 
post  longos  amplexus,  quibus  te  hactenus  sibi  ignotum  ceu 
alterum  me  in  conspectu  summi  Pontificis  ac  mirantium 
Cardinalium  veri  amoris  ulnis  astrinxerat,  post  pia  oscula,  post 
grata  colloquia  et  de  statu  meo  soUicitas  quaestiones  ultimum 

85  oravit  ut  librum  Vitae  Solitariae,  oHm  dum  CavaUicensis 
ecclesiae  praesul  esset,  in  rure  suo  scriptum  et  ei  inscriptum, 
aUquando  sibi  mitterem.  lusta  quidem  petitio  sua  est,  ex  quo 
opusculum  iUud  absolvi,  sed  videntem  omnia  Deum  testor, 
decies  vel  eo  amplius  retentavi  ita  scriptum  mittere,  ut,  etsi 

90  stilus  neque  aures  neque  animum,  Httera  saltem  oculos 
oblectaret.     Verum  studio  meo  votoque  obstitit  iUa,  de  qua 


totiens  queror,  nota  tibi  scriptorum  fides,  industria,  nobilibus 
non  ultima  pestis  ingeniis.    Vix  credibilia  loqui  dicar,  paucis- 
simis  mensibus  scriptum  opus  tam  multis  annis  non  potuisse 
rescribi,    ut   scias   quae   maiorum   poena   operum,    desperatio  95 
quanta  est.    Nunc  tandem  post  tot  cassa  primordia  scribendum 
illum  domo  abiens   dimisi  inter  cuiusdam  sacerdotis  manus, 
quae  an  ad  scribendum  sacrae  fuerint,  ut  sacerdotis,  an  ad 
fallendum  faciles  ut  scriptoris,  nescio.     Nuntiatum  tamen  est 
mihi  amicorum  litteris  iam  factum  esse,  quod  iusseram  ;    de  100 
qualitate,  donec  videam,  mos  horum  certissimus  me  dubium 
facit.      Solent   enim,   auditu   mirum,    non   quod  scribendum 
acceperint,  sed  nescio  quid  aliud  scriptitare^  tantum  vel  ig- 
norantiae  est,  vel  inertiae,  vel  contemptus.     Hoc  igitur  quod 
in  horas  exspecto,  qualecumque  erit,  illic  vestigio  transmittam.  105 
Scriptorem  quam  me  potius  incuset. 

Tibi  autem  epistolam  cum  hac  mitto  ad  te  anno  altero 
dictatam,  quam  in  tuis  his  novissimis  litteris  ceu  desperans 
dulci^criter  querimonia  flagitasti,  simulque  alteram  anni  huius, 
quam  non  poscis,  adiicio,  in  qua  siquid  illi  litigio  antiquo,  quod  iio 
mihi  olim  quattuor  invectivas  adversus  haec  monstra  hominum 
extorsit,  se  curare  iactantium  vereque  mactantium,  defuisse 
videbitur  ad  impletum  dices,  ut  intelligas  quam  me  non 
sententiae  paeniteat.  Et  has  quidem  ambas  aliena,  quod 
nunquam  ante  tempus  tecum  feceram,  scriptas  manu  accipiens,  115 
cogitabis  vel  lassitudo  vel  occupatio  quanta  sit,  quae  insolito 
more  me  tecum,  immo  mecum  ut  sic  dixerim,  per  interpretem 
loqui  cogit. 

Et  haec  hactenus.  Quod  mihi  de  Homero  manu  tua  scriptum 
miseras,  antequam  Venetiis  proficiscerer,  suscepi,  ut  fide  atque  120 
indulgentia  tua  laetus,  sic  supervacuo  maestior  labore,  quem 
tibi  impositurus  non  fueram,  si  scivissem  quod  nunc  scio.  Non 
enim  nosse  optabam  quid  apud  Graios  Inferos  ageretur ; 
apud  Latinos  nosse  quid  agitur  satis  est,  idque  vel  lectione  vel 
auditu  solo,  utinam  nec  visu  unquam  contigerit.  Sed  volebam  125 
scire  qualiter  Homerus,  ipse  Graius  homo  vel  Asiaticus,  et  quod 


miraculum  auget,  caecus  quoque,  solitudines  Italas  descripsisset, 
vel  Aeoliam  scilicet  vel  Avernum  lacum  montemque  Circeum  ; 
sed  quoniam   tibi  placuit  ut  mihi  postea  totum  opus  illud 

130  eximium  destinares,  ibi  forsan  inveniam  quod  quaero.  Spem 
tamen  hanc  minuit  quod  scribis,  misisse  te  lliadem  totam, 
Odysseae  autem  partem.  In  eo  quidem  libro  est  quod  scire 
velim.  Miror  sane  quid  ita  illam  totam,  huius  partem  miseris, 
sed  fortasse  integram  non  habebas  ;   quidquid  erit,  videro  dum 

135  me  domum  mea  sors  revexerit,  transcribique  faciam  et  remittam 
tibi,  quem  tanta  re  privasse  pati  nolim.  Iterum  tibi  gratias 
ago  Donatoque  nostro  subirascor,  qui  cum  saepe  de  minoribus 
scriberet,  tam  hoc  factum  male  siluit,  quod  animo  meo  sciret 
et  missi  et  mittentis  consideratione  gratissimum.    Vale.    Ticini, 

J40  XIX.  Kalendas  lanuarii  [1365]. 

lohanni  de  Certaldo,     Sen,  vi.  i. 

TRES  ingentes  epist6las,  quas  anno  altero  simul  ad  te 
venturas,  etsi  non  simul  editas,  Ticino  abiens  dimisi,  diu 
licet,  unde  non  decuit  impeditas,  tandem  pervenisse  confido. 
Quibus  quidem  exhausisse  tunc  animum  visus  eram,  novi  itaque 
5  nihil  est,  nisi  quod  cum  profunda  nocte  Venetias  attigissem, 
primo  mane  Donatus  noster  ad  me  solus.  lUic  multa,  ut  inter 
amicos,  desiderio  colloquendi  per  absentiam  irritato,  sed  pars 
maior  ut  merito  de  te  fuit,  simulque  de  Homero  quem  misisse 
te  scripseras,  de  quo  istic  quid  sic  actum  quaere  ;  huc  enim  non 
,0  venisse  illum  scito,  unde  me  in  ahis  ad  te  litteris  de  Donato 
immerito  questum  queror. 

Sed  Homeri  mentio  me  illius  admonet,  quo  hic  medio^in 
Latinum  venit.  O  male  igitur,  o  pessime  actum  de  Leone 
dicam  nostro  !  Cogit  enim  pietas  atque  ingens  miseratio  sine 
stomacho  iam  de  illo  loqui,  de  quo  pridem  multa  cum  stomacho. 
15  Mutatus  est  animus  semper  meus,  cum.iUius  hominis  fortuna, 
quae  cum  misera  fuerit,  nunc  horrenda  est.  Infelix  homo 
qualiscumque  quidem  nos  amabat,  et  si  talis  esset,  qui  nec  alios, 


nec  se  ipsum  amare  didicisset,  sinistris  alitibus  in  hunc  mundum 
ingressus,  sinisterioribus  abiit,  ubi  nullum  puto  serenum  diem  20 
v^idit.     Quem  memoria  repetens  saepe  admiror,  quomodo  in 
tam   tristem   fuscamque   animam   Pierii   spiritus    ac   coelestis 
musicae  vel  tenuis  descendisset  olfactus.    Orabat  miser  multis 
precibus  ut  pro  se  mitterem,  fassus  errorem,  quae  res  maxime 
iratos  animos  placat.    Ego  vero  et  instabilitatem  mihi  notissi-  25 
mam,   et   aetatem   intractabilem,   mutandisque   iam   moribus 
duriorem  veritus,  et  consilio  insuper  tuo  fretus,  quo  fidenter 
in  re  qualibet  uti  velim,  ut  quod  rite  consulentium  utraque 
fax  illustrat,   ingenium   et   fides,   spretis   precibus   responsum 
jitteris  nullum  dedi.    Coepitillum  tandem  famiharitatis  nostrae  30 
desiderium   ardentius,   et   male  sibi   cognitae   pudor   Italiae ; 
moribusque  fisus  nostris,  cogitansque  quod  verum  erat^  etsi 
vocari  esset  indignus,  si  tamen  ultro  venisset,  minime  quidem 
se    nostris    arcendum    liminibus,    proxima    aestate    Aeolo    ac 
Neptuno  totoque  Phorci  exercitu  adversante^Byzantio  funem  35 

O  quid  dicam  !  Miserabilem  terrificamque  rem  audies. 
lamque  Bosphorum  atque  Propontidem,  iamque  Hellespontum, 
Aegaeumque  et  lonium,  maria  Graeca,  transiverat,  iam  Italicae 
telluris,  ut  auguror,_aspectu  laetus,  dicerem^  ni  natura  respueret,.4o 
at  equidem  minus  maestus,  Adriacum  sulcabat  aequor,  dum 
repente  mutata  coeh  facie  pelagique  saeva  tempestas  exoritur, 
ceterisque  ad  sua  munera  effusis,  Leo  miser  malo  affixus  in- 
haeserat,  malo,  inquam,  vere,  malorumque  ultimo,  quod  per 
omne  aevum  multa  perpesso  dura  in  finem  fortuna  servaverat.  45 
Horret  calamus  infehcis  amici  casum  promere.  Ad  summam 
inter  multas  et  horrisonas  coeh  minas  iratus  luppiter  telum 
torsit,  quo  disiectae  antennae,  incensaque  carbasa  in  favillas 
abiere  et  lambentibus  malis  flammis  aetheriis,  cunctis  stratis  et 
territis,  j^s  i)k,rioster  periit.    Hic_Leoms_finis.  5° 

O  res  hominum  improvisae,  o  mors  clarior  sonantiorque  quam 
vellem  !  Non  putabam  Capaneo,  Argivo  duci,  nec  Tullo 
Hostilio  aut  Caro,  regi  ilH,  huic  principi,  Leonis  ascribendum 


nomen,  viri  humilis  nec  indocti,  sed  nec  fortunati  unquam 
55  prospere,  nec  iucundi.  Semper  certe  nunc  intelligo,  ut  multa 
post  factum  intelligemus,  semper  inquam,  nubes  illa  maestique 
oris  obscuritas  nuntiabat  hoc  fulmen.  Supellex  horridula  et 
squalentes  libelli,  hinc  nautarum  fide,  hinc  propria  tuti  inopia, 
evasere.  Inquiri  faciam  an  sit  in  eis  Euripides  Sophoclesque 
60  et  ahi,  quos  mihi  quaesiturum  se  spoponderat.  Truncus  informis 
ac  semiustus  in  mare  iactatus  est.  Quem  alia  ad  te  epistola 
Graecis  escam  vermibus  destinaram,  heu,  ItaHs  cibus  est 
piscibus.  Tu  vive  felix  et  vale  nostri  memor.  Venetiis,  viii. 
Kalendas  Februarii  [1367]. 

Vrhano  V .  Pontifici  Maximo.    Sen.  vii.  i. 

ALIQVAMDIV,  pater  beatissime,  an  aliquid  tibi  seu  quid 
*\scriberem  dubius  fui ;  hinc  vulgari  fama,  hinc  litteris 
amicorum  de  te  multa  et  praeclara  narrantium  excitabar  ;  ilHus 
ante  aHos,  qui  de  tam  multis  mihi  paene  unicum  solatium 
5  remansit,  diu  ocuHs  ereptum,  animo  praesens  semper,  PhiHppi, 
Patriarchae  Hierosolymitani,  qui,  ne  veterum  studiosum  nova 
sineret  ignorare,  simulque  ut  scribendi  materiam  gloriosam 
atque  uberem  stilo  offerret,  saepe  per  hoc  tempus  de  rebus 
tuis  mirisque  in  modum  laudibus  tuorum  deque  ApostoHci  pro- 

10  positi  sanctitate  gravissimas  ad  me  nec  minus  ferventissimas 
scripsit  epistolas.  Quibus,  fateor,  iam  defessum  tepentemque 
animum  vehementer  accenderat.  Aderat  hortatrix  aHa,  vetus 
sciHcet  et  praescripta  iam  consuetudo  mea  scribendi  non 
tantum  pari  fiducia  parvis  ac  magnis,  sed  eo  semper  alacrius 

15  quo  maioribus  sim  scripturus,  a  quibus  et  benejdictorum 
ampHorem  gratiam  et  errorum  promptiorem  veniam  sperem 
.  .  .  [Error  committed  in  goodfaith  can  never  deserve  pinishment.\ 
Haec  me  opinio  et  haec  spes  impuHt,  ut  praedecessoribus  tuis 
duobus  ante  proximum  RR.PP.,  quin  et  Romano  Imperatori 

20  ac  principibus  et  regibus  terrae  saepe  etiam  ignotis  scriberem ; 
nec    sum    veritus    ne   parvitatem    meam   iUorum    opprimeret 

VRBANO   V  i6i 

magnitudo ;  non  enim  me  maioribus  conferebam  neque 
aequabam  verbis,  quos  natura,  parens  aut  fortuna  tanto  se 
creverat  intervallo ;  sed  ad  obsequium  veritatis  uti  spiritu 
libertatis  non  licitum  modo  sed  debitum  arbitrabar  .  .  .  \If  he  25 
wrote  to  Popes  when  a  young  man^  still  less  should  hefear  to  write 
in  his  old  age,  He  has  heen  silent  sofar  fartly  to  avoid  the  charge 
ofheing  aflatterer.] 

Observator    sum,    fateor,    magnus    illustrium,    quorum    ex 
actibus  atque  exemplis  pendere  rem  publicam  existimo ;    te  30 
igitur  observabam,  et  qui  a  minimis  tam  laudabiliter  incoe- 
pisses,  quis  esses  in  maximis  exspectabam.    Audiebam  te  prae- 
latos   ecclesiarum,   qui   Romanam   curiam   frequentabant,   ad 
sedes  proprias  remisisse.     Optime,  inquam,  ac  magnifice  .  .  . 
[^He  congratulates  the  Pope  for  checking  the  multiplication  ofss 
henefices.']    Audiebam  circa  habituum  honestatem  multam  te 
curam    multumque  studium  impendere.     Laudabam.     Nam 
quis  oculus  pati  potest  haec  ludibria,  quae  nostra  aetas  infelix 
sibi  finxit,  dum  formosa  vult  videri,  manibus  se  deformans 
suis,  ac  turpissime  dehonestans  ?     Quem  stomachum  monstra  40 
haec  conspecta  non  quatiant,  cornuti  calcei,  pennati  vertices, 
caudata  caesaries  et  in  tricam  torta,  frontes  virorum  muliebriter 
discriminali    eburneo    sulcatae,    lasciviosa    vestis    verecundiae 
inimica,  ventres  astricti  fidiculis  et  aflBicti,  pro  vanitate  patienti- 
bus  miseris  quod  beati  olim  pro  veritate  passi  sunt  ? . . .    \Would  45 
that  these  new  fashions  had  heen  aholished  in  Italy  too.l   Audiebam 
praeterea  singularem  illam  tuam  curam  paternamque  sollici- 
tudinem   circa   Bononiense   Studium,   quanta   nulli   unquam 
pontificum  fuisset  aut  principum,  quibus  quantisque  privilegiis, 
qua  magnificentia,  qua  pietate  illud  longis  ac  iugibus  bellorum  50 
turbinibus  quassatum  stratumque  erigis,  et  antiquam  illi  non 
modo  restituis  sed  si  quae  fors  faverit,  amplificas  etiam  digni- 
tatem  .  .  .     [l^his  has  given  us  hope  that  you  have  not  forgotten 
Italy.]     Audiebam  denique  te  licentiam  pestilentem  salubri 
falce  rigoris  aequissimi  praecidisse,  illam  dico  quae  scelestes  55 
homines  gravissimis   facinoribus '^-^erpetratis   ad   Cardinalium 

2548  M 

i62  VRBANO   V 

domos  fugere  solitos,  legum  nodis  ac  digno  supplicio  eximebat 
.  .  ,  l^He  still  kept  silent,  lest  he  should  be  judged  to  have  formed 
a  hasty  conclusion.'] 

60  Sunt  quos  natura  aut  fortuna,  seu,  quod  est  verius,  Deus 
ipse,  naturae  fortiinaeque  dominus,  ad  summa  rerum  creando 
disposuit.  Inter  quos  duo  sunt  omnium  supremi,  Romanus 
Pontifex  et  Romanus  Imperator.  Et  illi  quidem  ego,  ab  initio 
prorsus  incognitus,  postmodum  vero  familiarissimus  effectus, 

65  dixi  saepe  et  scripsi,  quod  eum  pro  virili  parte  contingere 
visum  fuit.  Ipse  mihi  est  testis,  quibus  a  me  stimulis,  quotiens 
sit  excitus,  erectus,  impulsus,  increpitus  ...  [A  single  voice  has 
ojten  moved  men^s  minds.  The  Emperor  alzvays  received  his 
advice  zvith  the  greatest  kindness.'j 

70  Et  haec  quidem  ego  hactenus  cum  illo,  Romanae  urbis 
Romanique  orbis  altero  lumine  ;  tecum  nihil  adhuc,  metuens, 
ut  dixi,  laudare  in  parvis,  quamvis  laude  dignis,  quem  mox  in 
maximis  non  laudarem.  In  quibus,  si  te  rite  ageres,  tunc 
f ateor,  et  parva  simul  et  magna  celebrare  decreveram,  totumque 

75  hoc,  quantulumcunque  est,  ingenium,  et  hunc  stilum  et  has 
vitae  reliquias  dedicare  tuis  laudibus,  nec  virtutem  tuam 
illaudatam  pati,  cum  tot  laudatores  prisca  virtus  invenerit,  etsi 
enim  tantae  rei  imparem  esse  me  nescius  non  essem.  Saepe 
tamen   parvis   excursionibus   ingentia   proelia,   saepe   magnas 

80  parvis  principiis  res  effectas  audieram  legeramque.  Nec  me 
duce  in  tuum  quoque  praeconium  excitari  posse  magna  quae- 
dam  ingenia  diffidebam  ;  et  iuvabat  in  hac  acie,  licet  meritis 
ultimum,  primum  numero  esse.  Haec  cogitans  toto  te  triennio 
exspectavi  .  .  .    [The  fact  that,  in  spite  of  hopes  that  have  heen 

85  raised,  the  Pope  is  still  at  Avignon^  has  at  length  induced  him  to 

Cuncta  quidem  apud  Avinionem  prospere,  magno  cuncta 
consiHo  geruntur.  Dixi  iam,  laudo,  sic  te  decet,  ut  ubicunque 
fueris,   bene  ac  feliciter  universa  succedant,   et  praesentiam 

90  tuam  virtus  ac  prosperitas  comitentur.  Sed  dic,  oro,  quid  agit 
interim  sponsa  tua  ?     Quo  consule  regitur  ?     Quo  duce  de~ 

VRBANO   V  163 

fenditur  ?    Quibus  comifibus  consolatur  ?    Respondebis  immo 
non    tu    quidem,    qui    interrogationem    meam,    non    dubito, 
placatus  atque  aequanimus  accipis ;    sed  aliquis  unus  minor  et 
impatientior  respondebit:    *  Tu  Romano  Pontifici  legem  ponis,  95 
aut  unam  illi  sponsam  tribuis,  cui  sponsa  est  non  ea  sola  quam 
intelligis,  sed  universalis  Ecclesia  ?    Vbicunque  ille  sibi  moram 
eligit,  illic  sponsa,  illic  sedes  propria  sua  est.'     Non  infitior, 
pater  beatissime,  neque  angusto  tibi  sedem  tuam,  quam  libenter 
extenderem,  si  in  me  esset,  oceanique  litoribus  undique  ter-  100 
minarem.    Vtinamque  tam  late  hodie  coleretur  Christi  nomen 
quam  late  olim  cultum  fuisse,  multis  quidem,  sed  in  primis 
hinc  Ambrosio,  hinc  Augustino  teste,  cognovimus,  qui  iisdem 
paene    verbis    latiores    Christianae    religionis    quam    Romani 
Imperii  fines  locant ;   quod  si  ut  sonat  nec  devote  magis  quam  105 
historice  dictum  credimus,  mutationem  rerum  maximam  ac 
flebilem  quis  non  videt  ?  .  .  .    \Wherever  Christ  is  zvorshipped 
there  is  your  seat.^    Illud  mihi  non  negetur,  quod  inter  omnes 
ahas  singulare  tecum  aliquid,  immo  quamplurimum,  habeat 
urbs  Roma.     Ceterae  enim  omnes   suos  habent  sponsos,  tibi  „0 
quidem  uni  subditos  sed  suis  ecclesiis  praesidentes  ;    illa  vero 
nullum  habet  nisi  te.     Itaque  summus  in  rehquis,  in  Romana 
urbe  solus  es  Pontifex,  solus  sponsus.     De  illa  tua  igitur  nec 
alterius  sponsa  nexu  coniugii  spiritaHs  te  interrogo,  quid  nunc 
agit  ?    Quo  in  statu  est  ?    Quave  in  spe  ?    Si  tu  taces,  ipse  mihi  115 
respondebo.      Aegra,   inops,    vidua,    miserabilis,   sola   est,    et 
vestem  viduitatis  induta,  diebus  ac  noctibus  flens,  propheticum 
illud   canit :      *  Quomodo   sedet   sola   civitas    plena   populo ! 
Facta  est  quasi  vidua  domina  gentium,  princeps  provinciarum 
facta  est  sub  tributo.^    Totumque  per  ordinem  a  principio  in  lao 
finem  flebile  illud  carmen  ingeminat,  illic  vero  maestius  fracta 
voce  singultibus  fessa  subsistit,  ubi  scriptum  est :   *  Non  est  qui 
consoletur  eam  ex  omnibus  caris  eius,  omnes  amici  eius  spre- 
verunt  eam  et  facti  sunt  ei  inimici '  .  .  .    \If  the  Pope  is  not 
moved  hy  the  glory  he  zvould  zuin  hy  returning  to  Rome,  let  him  125 
remember  that  Christ  estahlished  his  Church  at  Rome  and  not 

M  2 

i64  VRBANO   V 

on  the  Rhone,  Ihe  Pope  has  heen  elected  by  God  for  this  very 
purpose,  or  does  he  think  that  the  amhitious  Cardinals  would  of 
their  own  accord  have  elected  a  lowly  ahbot  F     Those  who  have 

130  opposed  the  return  to  Rome  have  been  influenced  by  unjust  hatred 
and  ignorance  of  Italy.\ 

Hoc  loco  aliqua  mihi  ad  memoriam  redeunt,  parva  quidem 
in  se,  sed  ad  probandum  quod  loquor  non  inefficacia.  Cum 
enim  Benedicto  XII.  Vulsinii  lacus  anguillae  mirae  magnitu- 

J35  dinis  et  saporis  insolitae  missae  essent,  et  ipse  admirans  eas 
inter  Cardinales  dividi  iussisset,  exigua  sibi  parte  servata,  non 
multis  post  diebus,  dum  ad  eum  ex  more  convenissent,  earum- 
dem  mentio  orta  ut  erat,  iocosus  in  sermone  *  si  praegustassem ' 
inquit   *  scivissemque   quales   erant,   non   fuissem   tam  largus 

140  distributor ;  sed  nunquam  credidi  tale  aliquid  nasci  posse  in 
Italia '.  Quo  dicto  loannes  de  Columna,  Cardinalis  semper 
mihi  reverenti  suspirio  memorandus,  sub  quo  ilHs  in  locis 
adolescentiam  totam  egi,  vultu  motus  atque  animo  (erat  enim 
colore  nobilis  et  qui  nihil  vel  visu  faetidum  vel  auditu  absonum 

145  pati  posset)  subito  sic  exarsit,  ut  diceret,  mirari  se  quid  ita  vir 
doctus,  qui  tam  multa  legisset,  excellentem  cunctis  in  rebus 
Italiam  ignoraret  .  .  .  [Such  men  would  be  ashamed  of  their 
ignorance  if  they  had  heen  in  Italy  for  a  single  day.] 

Nihil  omninojsub  astrisjltaliae  comparandum  j  pace  omnium 

150  gentiumldixerimjac  terrarum,  ut  protestationem  illam  tecum 
repetam,  qua  cum  nostro  hoc  Caesare  usus  sum.  Sentio  me 
quidem  in  hac  narrationis  parte  suspectum  ;  sed  non  tantus 
est  patriae  quin  maior  esse  debeat  maiorque  sit  amor  veri. 
Dabo  tamen,  si  expediat,  testes  magnos  quibus  non  credere 

155  pudor  ipse  prohibeat.  Sed  quid  apud  te  opus  est  testibus  ; 
quem  unum  testem  ego  negantibus  sim  daturus  ?  Addam 
tamen  alium  testem  vivum  quoque  et  alienigenam  et  prae- 
clarum,  Guidonem  Portuensem  ;  quem  memini,  et  ipse  etiam 
puto  meminerit,  anno  lubileo  ab  illa  sua  gloriosa  legatione 

160  redeuntem,dum  iter  suum  innata  mihi  ad  illum  devotione  prose- 
querer,  et  ad  Benacum,  Venetiae  lacum  nobilissimum,  venisse- 

VRBANO   V  165 

mus,  atque  ipse  non  suorum  modo  sed  Italicorum  procerum 
atque  equitum  turba  ingenti  circumseptus,  supra  quemdam 
herbosae  telluris  tumulum  constitisset,  ut  est  ingenio  agilis  et 
eloquio  facilis  ac  iucundus,  Alpes  ad  dexteram  nivosas  aestate  165 
media  et  profundissimi  lacus  aestum  aequoreo  parem,  ante 
retroque  colles  exiguos,  ad  laevam  vero  uberem  laetamque 
planitiem,  diu  oculis  metientem,  ad  postremum  me  nomina- 
tim  evocasse  ac  dixisse  cunctis  audientibus  :  *  plane,  fateor,  vos 
pulchriorem  multoque  meliorem  quam  nos  patriam  habere  '.  170 
Dumque  me  confessione  tam  clara  laetum  cerneret,  eamque 
non  nutu  solum  sed  verbis  et  plausibus  approbantem,  addidisse  : 
*  At  nos  tranquilliorem  vobis  statum  habemus  regimurque 
quietius.'  Dumque  hoc  dicto  quasi  victor  abscederet,  vinci 
nolens  ac  illum  voce  detinui,  immo  non  ego,  sed  veritas.  Dixi  175 
enim :  *  vestrum  nos  confestim,  ut  velle  coeperimus,  statum 
habere  quis  prohibet  ?  Nam  vos  talem  terram  habere  prohibet 
natura  '.  Tacuit  ille  subridens,  ut  qui  me  vera  locutum  in- 
telligeret,  nec  mihi  credere  nec  obniti  vero  vellet  .  .  .  [He 
rejutes  those  who  helieve  that  the  Pope  would  not  he  safe  in  Rome,  180 
and  reproves  those  who  are  hound  to  Avignon  hy  ties  oj  the  Jlesh. 
He  reminds  the  Pope  oj  the  insult  he  has  suffered  at  the  hands 
oj  the  mercenary  companies,  which  he  himselj  has  admitted  to  he 
the  result  oj  the  desertion  oj  Peter^s  seat.] 

Age  ergo  ut  coactus,  quo  excusabilior  sis  contra  nitentibus,  185 
vere  autem  volens  laetusque  sedem  tuam  repete,  quam  cum 
semel   attigeris   et   fortis   armatus   atrium   tuum   custodieris, 
omnia  erunt  in  £ace,  quae  nunc  ideo  sunt  in  bello,  quia  tuum 
principale  atrium  non  custodis.    Et  quid  multa  ?    Perproprie 
tibi  conveniet,  quod  de  tuo  atque  omnium  domino  dictum  est,  190 
^ax  enim   erit  in   terra   dum   veneris,   dum  loqueris  ^cem 
gentibus,  et  potestas  tua  a  mari  usque  ad  mare.    Nec  te  terreat 
quod  Roma  quoque  per  hoc  tempus  suas  praedonum  molestias 
est  passa  ;    rabies  nempe  barbarica,  quae  nunc  sacram  urbem 
tentat   acephalam,  mox,   ut  suum   caput   illa   receperit,   non  195 
dicam  Romam,  sed  Italiae  claustra  prospicere  non  audebit. 

i66  VRBANO   V 

'  Sic,  quam  tuis  in  pascuis  ubiq.ue  debilior,|  sic  tua  pascua  sine 
suo  pastore  fragiliora  sunt  semper  et  iniuriis  aptiora. 

Non  instabo  amplius,  spero  enim  te  facturum  cuncta  feliciter, 

aoo  atque  istud  in  primis  quod  tantopere  posceris,  sL  vigilanter 
adverteris,  ne  qua  tibi  divini  muneris  subrepat  oblivio,  si,  con- 
tinuo,  te  singulariter  ad  hoc  opus  assumptum  esse  memineris. 
Meministi  vero,  non  dubito,  expeditissimumque  ad  omne  pium 
opus  animum  habes.     Vide  autem  et  vigilantibus  oculis  cave, 

205  ne  quem  proprium  non  premit,  alienum  pondus  opprimat,  et 
a  tam  gloriosi  operis  executione  perpediat. 

Persuade  Cardinalibus  tuis,  illos  enim  hac  in  re  maxime 
vereor,Italiam  nonesse  qualemipsiputant,sedesse,nulloscripto- 
rum  illustrium  discordante,  optimam  atque  clarissimam  et  famo- 

210  sissimam  mundi  partem,  esse,  ut  ipsi  testantur  et  attestatur 
veritas,  unam  ex  omnibus  cui  paene  nihil  mali  adsit,  nihil  absit 
boni,  modo  ^x  una  non  desit ;  quae  deesse  te  praesente  non 
poterit.  Doce  illos  esse  hic  urbes  nobilissimas  atque  pulcher- 
rimas,  quibus  visis  fetida  vilescat  Avinio  pudeatque  non  antea 

215  viluisse ;  esse  aerem  saluberrimum  atque  inter  frigus  aestumque 
eximie  temperatum  .  .  .  [Some  writers  have  found  the  reason  for 
Rome^s  pre-eminence  in  its  climate,^  Esse  hic  lacus  piscosissimos 
quot  qualesve  nulla  regio  tam  parvo  habet  in  spatio,  esse  et 
flumina  et  opportunissimis  flexibus  naturae  consilio  sic  diversis 

22olocis  errantia,  ut  Italiae  magna  pars,  Liguria  et  Venetia  et 
Aemilia  atque  Flaminia  vix  insignem  locum  habeant,  qui  non 
a  quiescente  aquis  obsequentibus  adeatur.  Esse  in  circuitu 
geminum  mare  crebris  portubus  et  nobilium  urbium  corona  et 
in  utrumque  decurrentium  fluviorum  faucibus  insigne,  ita  ut 

225  undis  hinc  salsis,  hinc  dulcibus  Italia  ferme  omnis  sine  labore 
permeabilis  atque  amoena  sit.  Esse,  ubi  desunt  maria,  Alpes 
aerias  barbarico  oppositas  furori.  Esse  per  medium  colles 
virentissimos  et  apricas  valles  et  campos  uberrimos,  et  qui 
Italiam  quam  longa  est  silvosis  iugis  intersecat,  patrem  montium 

230  Apenninum,  nitidis  hinc  illinc  amnibus  gravidum  et  laticum 
varietate  salubri,  fontes  gelidos  tepentesque,  sanis  delectabiles. 

VRBANO   V  167 

aegris  utiles,  sitientibus  opportunos,  simul  et  metallorum  venas 
omnium  et  bellantium  armentorum  acies  et  navigiorum  species 
his  nostris  iam  cunctis  aequoribus  imperantes,  ita  ut  hoc  totum 
quod  Mediterraneum  vocant  mare,  si  Italici  nolint,  nisi  occulto  235 
latrocinio  nulla  gens  naviget.    Esse  hic  frumenti,  vini  et  olei, 
esse  arborum  et  fructuum  et  pomorum,  quae  vester  orbis  ignorat, 
esse  silvarum  et  quadrupedum  et  ferarum  et  piscium  ac  volu- 
crum  et  ciborum  omnis  generis  infinitam  copiam,  ne  fortassis 
fame  mori  metuant,  non  tu  quidem,  qui  et  haec  nosti  et,  ab  240 
annis    teneris    in   religione    optima    enutritus,  ^arnis    inedia 
jmpinguare   spiritum   didicisti,   sacroque   ieiunio   assuefactus, 
esuriem   amas,   crapulam  execraris.     Sed  qui  Avinionensibus 
deliciis  assuevere,  nihil  praeter  Rhodanum  cogitare  queunt ; 
nec  si  queant,  nolunt,  tam  dulcis  est  enim  error  consuetudine  245 
saporatus  et  conditus  annis,  ut  palato  animi  veri  gustus  amarior 
fiat,  quo  profecto  spirituali  aegritudine  laborantibus  nihil  est 
funestius.     Qui  si  dicant,  ut  soliti  sunt,  deesse  aliquid  Italiae, 
non   contendam  ;   nam  si  nil  penitus  deesset,  non  terrestris 
esset  sed  caelestis  regio ;    poeticumque   illud  hoc   dicentibus  250 
ingeram  :    *  Nec  vero  terrae  ferre  omnes  omnia  possunt.'     Si- 
mulque  illud  adiiciam,  terram  nullam  esse,  cui  non  aliquid, 
immo  non  multum  desit.   Sed  fidenter  nulli  minus  deesse  quam 
Italiae,  eamque  ante  omnes  rerum  bonarum  abundantissimam 
affirmabo,  raro  aliquid  aflSrmare  solitus ;    sed  hoc  usque  adeo  255 
certum  puto,  ut  ne  Indis  quidem  aut  Aethiopibus  sit  ignotum. 
Invitus  de  materia  humili  et  aHena  meis  usibus  diu  loquor,  sed 
{ res  cogit ;  novi  mores.     Audivi  saepe,  dum  dicerent  Benuense 
vinum  Italiam  non  habere.    En  gravis  infamia  iustaque  causa 
,  Italiae  reHnquendae !  .  .  .    [He  satirizes  the  gluttony  of  the  260 
Cardinals.     He  reminds  the  Pope  that  the  Turks  are  increasing 
their  fower  in  the  East.    The  danger  has  reached  the  threshold 
of  Italy,  and  there  the  Pope  ought  to  he.    He  and  the  Emperor 
have  a  stern  task  hejore  them.^ 

.  .  .  Vnum,  quia  ioco  proximum  erat,  praeterire  mens  fuerat,  265 
sed  coegit  pius  animi  calor  nihil  occulere  nihilque  subtrahere 

i68  VRBANO   V 

sacris  auribus  tuis  omnium  quae  vel  tuum  nomen  vel  conscien- 
tiam  meam  premunt.  Fama  est  esse  palatii  tui  partem,  quae 
Roma  dicitur,  quam  ingressus  sponsae  te  reddidisse  totumque 

270  prorsus  implesse  Romani  Pontificis  officium  videare.  Noli  cum 
Domino  tuo  ludere  ;  frustra  fallaciunculis  tentatur,  dialecticus 
summus  est,  cui  sophisma  nuUum  insolubile,  scrutator  infalli- 
bilis  ac  profundus  intelligit  cogitationes  nostras,  de  longe 
semitas   nostras   et  funiculum   nostrum  investigat,  et  omnes 

275  vias  nostras  praevidet  .  .  .  [God  is  not  mocked.']  Nec  vero  tibi 
fortuna  blandiatur,  tua  nec  te  longae  vitae  spes  decipiat ; 
brevis  est  vita  mortalium  maximeque  Pontificum,  seu  quod 
senes  ad  hunc  statum  veniunt,  seu  quia  curarum  pondus 
laborque  perpetuus   et  negotiorum  aestus   necesse  est  vitam 

280  ipsam  efficiant  breviorem  .  .  .  [Death  must  be  regarded  as  always 
near.]  Cum  ad  tribunal  Christi  igitur  ventum  erit,  ubi  non 
tu  dominus  et  nos  servi,  sed  unus  ille  Dominus,  nos  conservi 
omnes  erimus,  nonne  putas  tibi  dicturus  sit :  '  Ego  te  a  terra 
inopem  suscitans  et  de  humilitate  tua  erigens,  non  solum  cum 

285  principibus  sed  super  principes  collocavi,  eosque  tibi  ad  genua 
pedesque  procumbere  volui.  Tu  Ecclesiam  meam  tibi  credi- 
tam  ubinam  gentium  reliquisti  ?  Tu  multis  a  me  singularibus 
insignitum  donis,  quid  singulare  mihi  praeter  ceteros  reddi- 
disti,  nisi  quod  sedisti   in    rupe  Avinionensi,  Tarpeiae  rupis 

290  oblitus  ?  An  me  credis,  dum  rerum  caput  eligerem,  non  ahum 
eligere  potuisse  ?  An  electionem  meam  iudiciumque  con- 
temnis  ?  Tuque  in  primis,  qui  priorum  corrigendis  erroribus 
mirabiliter  per  me  assumptus,  nihil  penitus  ab  illorum  tramite 
declinasti,  ingressu  dissimilis,  ceteris  progressu  simiUimus  et 

295  egressu  ?  '  .  .  .  [He  believes  that  the  Pope  will  prefer  truth  to 

Tu  vero  nunc  reiectis  consultoribus  vanis,  tecum  cogita, 
tecumque  delibera,  an  quod  superest  temporis  in  caeno  Avi- 
nionensi  agere  malis  an  Romae,  quae  tota  caro  et  sanguis  est 

300  martyrum  ;  an  in  saxo  illo  et  in  illa  ventorum  patria,  quam 
nunc   colis,   an   in   Vaticano   potius   sepeliri    eligas,  locorum 

VRBANO   V  169 

j  omnium  nostri  orbis  sine  ulla  comparatione  sanctissimo.  Ad 
extremum  in  die  ultimi  iudicii  an  res^urgere  ames  inter  Avi- 
nionicos  peccatores  famosissimos  nunc  omnium  qui  sub  caelo 
sunt,  an  inter  Petrum  et  Paulum,  Stephanum  et  Laurentium,  305 
Sylvestrum  et  Gregorium  et  Hieronymum  et  Agnetem  et 
Caeciliam,  et  tot  millia  sanctorum  vel  in  Christi  confessione 
feliciter  quiescentium,  vel  pro  Christi  fide  felicius  perempto- 
rum  .  .  .  [He  begs  the  Pope  at  least  not  to  prevent  the  Emperor^s 
returning  to  Rome  as  the  Pope^s  predecessor  is  said  to  have  donel]  310 
Christus  omnipotens  dies  tuos  proroget  in  longum  aevum, 
aperiatque  cor  tuum  consiliis  non  blandis  nec  fortasse  delecta- 
_bilibus,  sed  sanis  ac  fidelibus,  utque  arbitror,  Deo  gratis. 
Venetiis,  iii.  Kalendas  lulias  [1366]. 

lacoho  de  Verme.    Sen,  viii.  5. 

Oinsidiosa  saepius  sors  hominum,  quam  fortunam  vocant, 
et  blanditiis  fallax,|  sed  interdum  minax,  quodque  est 
factura  praenuntians  !  Hoc  nunc  more  ultimo  usa  est  mecum, 
sive  ulla,  sive  altior  potestas,  de  qua  queri  nefas  ;  nihil  insidiis 
actum  est.  Vulnus  hoc,  fateor,  diu  ante  provideram,  sed  im-  5 
pendentia  evadere  diflicile  est,  praesertim  quae  ita  in  alterius 
manu  sunt,  ut  nullae  nobis  in  his  partes  vel  ingenii  vel  indu- 
striae  sint  relictae.  Horrebat  animus  maestus.auguriisj  et  toto 
corpore  contremescens  cogitabam  semper  odiosam  mihi  magna- 
nimi  tui  patris  absentiam,  semperque  praesagiens  metuens-  10 
que  quod  accidit,  ne  scilicet  rarum  illud  nostrae  aetatis  et 
patriae  nostrae  decus,  cuius  pars  aetheria  caelo  debita  erat,  et 
nunc  reddita  est,  terrestris  Italiae  atque  Athesi,  nobis  pro  hac 
parte  ultima  Thrax  Hebrus  atque  Euxinus  eriperent.  Super 
quo  non  tacui,  quin  et  illum  et  funestam  moram  litteris  atque  15 
nuntiorum  linguis  increpui. 

Sed  fortasse  nec  ipse  aliud  poterat,  et  invictos  humeros 
imperiosa  necessitas  atque  instantis  ruinae  pondus  urgebat. 
'  Sic  erat  in  fatis,'  inquit  Naso,  immo  vero  haec  voluntas  Dei 


20  erat,  ut,  qui  a  prima  adolescentia  iusta  arma  semper  induerat, 
expeditione  novissima  contra  hostes  fidei  pro  pietate  ac  religione 
suscepta,  honestissima  omnium  sanctissimaque  militia  et  ar- 
morum  usu  optimo  defuncti  animus  ad  illum,  cui  tot  claras 
victorias   debebat,   virtute  armatus   ac   triumphaturus    ascen- 

25  deret ;   quoque   illum  pervenisse  confido  felici  laborum  fine 
invento,  quorum  sibi  nullas  ferias  virtus  dabat.     Et  quoniam 
mortalium  mortes  flere,  ut  olim,  iam  nec  aetatis  nec  propositi^ 
jnei  estj  felicitati  ego  suae  gratulor,  damnum  meum  tacitus 
maestusque  praetereo. 

30  Litteram  quidem  tuam,  fili,  legi  acri  quadam  et  amara 
dulcedine,  talis  amici  multa  mihi  suspiria  renovantem ;  cui  te 
similem  fieri  opto  et  spero,  inque  hoc  summo  ut  studio  niti  velis, 
hortor  ac  deprecor.  Sic  amicos  enim  omnes,  meque  in  primis, 
magno  gaudio  complebis,  atque  eflficies  ut,  tali  fiho  superstite, 

35  tantus  pater  plane  nobis  redditus  videatur.  Neque  vero  tibi  ut 
multis  difficilis  ad  gloriam  via  est ;  habes  domi  ducem,  quem 
ihireris,  quem  sequaris,  cuius  ad  imaginem  te  conformes. 
Habes  ante  oculos  speculum,  memoriam  viri  illius  incompara- 
biHs,  ac  virtutum  omnium  exempla  domestica,  pronum  opus  ad 

40  exemplar  incorruptum.  Scribere  ultimum  est,jie  ossa  illius,  ex 
quo  amicis  manibus  transvecta  Byzantion  atque  honorifice  ibi 
recondita  didicisti,  meo  consiHo  amplius  moveantur,  sed,  in 
caelis  quiescente  anima  illa,  in  terris  inque  urbe  regia  conquie- 
scant.    Tu,  fili  carissime,  teque  tuamque  domum  viduam  solare 

45  et  per  vestigia  tanti  patris  age  viriliter  et  feliciter.  Vale. 
Ticini,  v.  Idus  lunias  [1367]. 

lohanni  de  Certaldo.    Sen,  viii.  8. 

ANNVS  est  hodie  et  ambito  zodiaco  sol  repetiit  Leonem, 

^*ex  quo  tibi,  frater,  epistolam  illam  scripsi,  qua  securus 

ipse  mei  sollicitum  te  fortassis  fecerim,  etsi,  ut  verum  fatear, 

magis  me  securum  iugis  meditatio,  et,  quem  illa  mihi  ingenuit, 

5  contemptus  mortis  inevitabilis  effecisset,  quam  quod  ea,  de 


qua  tunc  scribebam,  astrologorum  comminatio  prorsus  con- 
temptibilis  videretur.  Neque  ideo  rursus  hoc  dixerim,  quod 
illorum  nugis  plus  fidei  habeam  quam  soleo,  sed  quia  memoria 
praeteriti  temporis,  verane  an  falsa  nescio,  an  ni  fallor  vera, 
et  observatio,  quanta  in  tam  parvo  numero  annorum  esse  10 
potuit,  prope  mihi  persuaserant  ex  parte  verum  esse,  quod 
diceretur  septimum  scilicet  ac  nonum  annum  vitae  hominum 
molestos,  alterius  insultibus  [sic]  et  novae  ahquid  calamitatis 
advehere  ;  sed  an  tertius  et  sexagesimus  ex  his  constans  gemi- 
nato  discrimine  duplo  terribilior,  ut  hi  volunt,  esset,  non  aeque  15 
mihi  persuasum  erat,  multpque  minus  est  hodie  in  me  con- 
trarium  ope  gratiae  caelestis  experto.  Tunc  vero  superstitionis 
illius  astrologicae  parte  altera  non  in  totum  liber  et  in  rei 
exitum  intentus,  exspectandum  anni  finem  censui,  utque  tibi 
sollicitudinem  breviorem  facerem,  epistolam  illam,  diu  post-  20 
quam  scripta  et  signata  erat,  ad  te  mittere  distuli,  quo  timere 
de  me  tardius  inciperes. 

Exspectatus  finis  ecce  adest;  annus  ille  terribiHs,  qualis 
fuerit  futurusve  aUis  sit,  ipsi  iudicent,  mihi  salubris  ac  iucundus 
fuit ;  raro  unquam  corpore  saniorem  aetate  qualibet  me  fuisse.25 
memini.  Privatim  adversi  nihil  incidit ;  publice  vero  duo 
prosperrima  per  hos  dies  evenere.  Ita  dico,  si  stabile  atquc 
perpetuum  alterum  fuisset  alterumque  futurum  est.  IUud 
enim  transiit,  hoc  pendet.  Si  quidem  Petrus,  Cypri  rex, 
Alexandriam  cepit  in  Aegypto,  magnum  opus  et  memorabile,  30 
nostraeque  religionis  in  immensum  amplificandae  fundamen- 
tum  ingens,  si,  quantum  ad  capiendam,  tantum  ad  servandam 
urbem  animi  fuisset ;  qui  sibi  certe  non  defuit,  ut  fama  est, 
nisi  quod  comitatus  eius  ex  Transalpinis  maxime  gentibus 
collectus,  melioribus  semper  ad  principia  rerum  quam  ad  35 
exitus,  illum  in  medio  praeclarissimi  operis  deserentes,  ut  qui 
pium  regem  non  pietate  sed  cupiditate  sequerentur,  collectis 
spoHis  abiere,  piique  voti  impotem,  avari  voti  compotes  se  fecere. 

Ad  haec  Romanus  Pontifex,  vere  inquam  Pontifex  Romanus 
honorifice  nominandus,  Vrbanus  V,  quem,  ut  audire  potuisti,  40 


^.7,v      anno    altero    libera    quidem    sed    fideli    epistola'  cunctantem 

increpueram,  hoc  praesenti  anno  Ecclesiam  Christi,  qtiae  ab 

ortu  meo  usque  ad  hoc  tempus  inter  Burdegales  et  Pictavos 

vaga,   interque    Carpentoraces    Avinionesque   novissime  con- 

45  senuerat  atque  torpuerat,  illam  de  faece  eruit,  et  ad  sedem 

propriam  reduxit,  magni  ac  multiplicis  principium  boni,  nisi 

illud,  quod  Ecclesiae  sanctae  sponsus  avertat,  bonorum  hostis 

inconstantia  labefactet.     Hactenus  tamen  eo*gratius  fideHbus 

animis  quo  insperatius,  vidi  certe,  quod  videre  jiunquam  fateor 

50  speraveram,  semper  optaveram.    Dignum  est  ut  et  boni  huius 

auctori  totius  Ecclesiae  consensu  meis  vocibus  grates  agam  ; 

idque  iam  meditor  ut  felicem  annum  hunc  immerita  liberem 

infamia,  quodque  in  alterius  epistolae  fine  promiseram,  tecum 

gratuler,  amice,  non  ut  immortalis  quidem,  sed  ut  anna-httk- 

»*^'  55.terrifico  superstes' ;    ipse  enim  irrediturus  abiit  me  relicto,  qui 

*^        ut  me  mortalem  novi,  sic  et  illud  scio,  quod  tertio  et  sexagesimo 

anno  aetatis  iam  non  moriar,  cui  hodie  quartus  et  sexagesimus 

natalis  est  dies.     Nam,  ut  vides,  Augusti  Caesaris  utor  verbis, 

communem  seniorum  omnium  tertium  sexagesimum  annum' 

60  evasimus.     Non  deos  autem  ut  ille,  sed  Deum  oro,  ut  mihi 

quantumcumque  superest  temporis  id  salvis  nobis  superstites 

amicos  traducere  liceat,  in  reipublicae,  quod  ille  ait,  et  multo 

maxime  animarum  nostrarum  felicissimo  statu.    Vale.    Ticini, 

XIII.  Kalendas  Augusti,  1367.    Ad  aurpram. 

Guidoni  Septimo,  Archiepiscopo  lanuensi,    Sen.  x.  2. 

SCIO  iam  mihi  hinc  obstare  illam  Flacci  sententiam,  ubi  de 
moribus  senis  agens  difficilem  illum  dixit  et  querulum, 
seque  puero  acti  temporis  laudatorem.  Non  nego  id  quidem 
ita  esse,  sed  licet  id  mihi  saepe  aHbi  fortassis,  huic  nunc  tamen 
5  epistolae  non  adversum  dico,  quamvis  enim  ego  querulus  et 
laudator  veterum  ;  haec  tamen,  seu  veterum  laus,  seu  querula 
praesentium,  vera  erit  .  .  .  [H^  thinks  Guido  will  he  obliged  to 
admit  the  truth  of  his  assertion  that  the  world  has  degenerated.^ 


Nec  iniucundum  puto,  nec  inutile  fuerit  aliquantulum  nunc 
etiam  praeteriti  temporis  meminisse ;  quam  longissime  igitur  10 
potes,  retro  mecum  verte  oculos.  Et  primam  quidem  illam 
vitae  partem,  quam  tu  domi  tuae,  ego  in  exilio  meo  egi ;  neque 
vero  magna  hinc  elicias  argumenta,  ubi  tam  exiguum  lumen 
sit  rationis  animique.  In  ipso  sane  infantiae  pueritiaeque 
confinio  forte  in  Galliam  Transalpinam  eam  scilicet,  quae  15 
provincia  Provinciae  nunc  dicitur,  olim  Arelatensis  provincia 
dicebatur,  uno  prope  tempore  transvecti  ambo,  confestimque, 
qualem  aetas  illa  patitur,  amicitia  iuncti,  usque  ad  exitum 
duratura,  unum  vitae  iter  arripuimus  .  .  .  [He  refers  briejly  to 
Genoa,  Guido^s  native  city.']  20 

Meta  puerilis  nostrae  peregrinationis  illa  fuit,  quae  ab 
antiquis  Avennio,  a  modernis  Avinio  dicta  est.  Inde  quoniam 
Romano  Pontifici  et  Ecclesiae  secum  ibi  tunc  noviter  pere- 
grinanti,  neque  in  suam  sedem  usque  post  annum  sexagesimum 
reversurae,  locus  angustus  erat,  domorum  ea  tempestate  inops  25 
incolarumque  colluvie  exundans,  consilium  nostrorum  §giium 
fuit  ut  mulieres  cum  pueris  ad  locum  proximum  se  transferrent. 
In  qua  transmigratione  et  nos  duo  iam  pueri,  necdum  puberes, 
cum  reliquis  simul,  sed  ad  aliud,  hoc  est  ad  scholas  grammaticae 
missi  fuimus,  Carpentoras  loco  nomen,  urbs  parva  quidem  sed  30 
provinciae  parvae  caput.  Tenes  memoria  tempus  illud  quad- 
riennii.  .  .  .  [He  recalls  their  peaceful  life  at  Carpentras,  and 
contrasts  its  present  insecurity  because  of  the  hands  of  mercenaries.] 

Inde  igitur  simul  quoque  (nam  quid  divisim  magna  aetatis 
parte  gessimus  ?),  vicina  iam  pubertate  ad  Montem  Pessu-  35 
lanum,  florentissimum    tunc   oppidum,  iurisque    ad  studium 
delati  aliud  ibi  quadriennium  exegimus ;    cuius  tunc  potestas 
penes   maioris   Balearicae   regem   erat,   exiguum   praeter  loci  < 
angulum  Francorum  regi  subditum,  qui,  ut  semper  praepo- 
tentium  importuna  vicinia  est,  brevi  totius  oppidi  dominium  40 
ad  se  traxit.      Quaenam  vero  tunc  ibi  quoque  tranquillitas, 
quae  pax,  quae  divitiae  mercatorum,  quae  scholarium  turba, 
quae  copia  magistrorum,  quanta   ibi    nunc   horum   omnium 


penuria,  publicarumque  et  privatarum  rerum  quanta   muta- 

45  tio,  et  nos  scimus  et  cives,  qui  utrumque  viderunt  tempus, 

Inde  Bononiam  perreximus,  qua  nil  puto  iucundius  nilque 
liberius  toto  esset  orbe  terrarum.  Meministi  plane  qui  studio- 
sorum  conventus,  quis  ordo,  quae.vigilantia,  quae  maiestas  prae- 

50  ceptorum  ;  iuiisconsultos  veteres  redivivos  crederes.  Quorum 
hodie  prope  nullus  est  ibi ;  sed  pro  tam  multis  et  tam  magnis 
ingeniis  una  urbem  illam  invasit  ignorantia,  hostis  utinam  et 
non  hospes,  vel  si  hospes,  ac  non  civis,  seu,  quod  multum 
vereor,  regina.    Sic  mihi  omnes  videntur  abiectis  armis  manum 

55  tollere.  Quaenam  ibi  praeterea  tunc  ubertas  rerum  omnium, 
quaeve  fertiHtas,  ut  iam  praescripto  cognomine  per  omnes 
terras  pinguis  Bononia  diceretur  .  .  .  [He  refers  to  his  visit  to 
Bologna  in  1364.]  Sentis  puto  ut^dulci  quadam  cum  amaritu- 
dine  inter  haec  mala  et  bonarum  memoriam  rerum  versor ; 

60  haeret  memoriae  meae,  credo  et  tuae,  indeHbile  fixumque 
vestigium  illius  temporis,  dum  studiosorum  unus  ibi  agebam. 
Venerat  iam  aetas  ardentior,  iam  adolescentiam  ingressus  et 
debito  et  solito  plus  audebam.  Ibam  cum  aequaevis  meis ;  dies 
festos   vagabamur   longius,   sic   ut   saepe   nos   in   campis   lux 

65  desereret,  et  profunda  nocte  revertebamur  ;  et  patentes  erant 
portae  ;  si  quo  casu  clausae  essent,  nullus  erat  urbi  murus  ; 
vallum  fragile,  iam  disiectum  senio,  urbem  cingebat  intre- 
pidam.  Nam  quid  muro,  seu  quid  vallo  tanta  opus  erat  in 
pace  ?    Sic  pro  uno  multi  erant  aditus  ;  quisque  commodiorem 

70  sibi  carpebat  ingressum  ;    nil  difficile,  nil  suspectum  erat.    Vt 

muro,  ut  turribus,  ut  propugnaculis,  ut  armatis  custodibus,  ut 

nocturnis  excubiis  opus  esset,  internae  primum  venena  t^ranni- 

dis,  post  externorum  fecere  hostium  insidiae  atque  insultus. 

Quid,  notissima  ruminans,  circa  Bononiam  demorari  stilum 

75  cogo,  nisi  quia  tam  recens  iUius  mihi  veteris  Bononiae  memoria 
est,  ut,  quotiens  hanc  videre  contingit,  somniare  crediderim, 
neque  oculis  ipse  meis  fiderem ;  sic  multos  iam  per  annos  paci 
bellum,  libertati  servitus,  copiae  inopia,  ludis  maeror,  cantibus 


querelae,   choreis   virginum   praedonum   cunei  successere,   ut 
praeter  turres  atque  ecclesias  adhuc  stantes  miseramque  urbem  80 
altis  verticibus  despectantes  haec  quae  Bononia  dicebatur  diu 
quidvis  potius  quam  Bononia  videretur. 

Sed  ut  iam  Bononia  discedamus,  acto  ibi  triennio  domum  redii, 
illam  dico  quam  pro  Arni  domo  perdita  mea  mihi  sors,  bona 
utinam,  reddiderat,  Rhodani  turbidam  ad  ripam ;  qui  locus  a  85 
principio  in  finem,  etsi  uno  semper  tenore  iudicii,  non  tam  pro- 
pter  se,  quam  propter  concursantes  et  coactas  ibi  concretasque 
totius  orbis  sordes  ac  nequitias,  multis  atque  ante  alios  mihi  pes- 
simus  omnium  visus  sit . . .  [Hozvever  bad  the  state  of  Avignon  was 
then,  it  is  still  worse  now.']  Vnum  hic,  antequam  longius  eam,  90 
quod  me  premit,  dicam,  nitarque  hodie,  quod  verum  nolim,  te- 
cum  loquendo  iuvenescere.  Nosti  ut  inJHo  surgentis  vitae  flore, 
cuius  ante  memini,  quem  grammaticorum  in  stramine  velut  in 
deliciis  egimus,  cum  semel  parens  meus  patruusque  simul  tuus, 
qui  ea  ferme  tunc  aetate  erant,  qua  nunc  sumus,  ad  Carpentora-  95 
censem  quam  modo  dicebam  civitatulam  de  more  venissent, 
patruum  ipsum  quasi  advenam  voluntas  cepit,  ex  vicinitate 
credo  et  novitate  rei  orta,  praeclarissimum  illum  fontem  Sorgiae 
videndi,  qui  per  se  olim  notus,  si  parva  de  re  gloriari  jcum 
amico,  id  est  secunij  licet,  meo  longo  postmodum  incolatu  100 
meisque  carminibus  aliquanto  notior  factus  est.  Re  audita 
puerilis  et  nos  cupiditas  excivit,  ut  duceremur,  et  quoniam 
non  sat  tuto  committi  equis  videbamur,  singuli  nobis  famuli 
dati  sunt,  qui  equos  ipsos  nosque  ut  fit  a  tergo  complexi 
regerent.  Atque  ita  matre  illa  omnium  optima,  quas  quidem  105 
viderim,  quae,  carne  mea,  amore  autem  communis  mihi  tecum 
f uit,  vix  tandem  exorata  sed  multa  pavente  ac  monente  prof ecti 
sumus  cum  illo  vir^,'  cuius  vel  sola  recordatio  laeta  est,  cuiusque 
tu  nomen  et  cognomen  retinens,  doctrinae  autem  et  famae 
plurimum  addidisti.  Cum  ad  fontem  Sorgiae  ventum  esset,  na 
recolo  enim  non  aliter  quam  si  hodie  fuisset,  insueta  tactus 
specie  locorum  pueriles  inter  illos  cogitatus  meos  dixi,  ut  potui : 
*  En  naturae  meae  locus  aptissimus,  quemque  si  dabitur  ali- 


quando  magnis  urbibus  praelaturus  sim.'    Haec  tunc  ego  mecum 

115  tacitus,  quae  mox  postea  ut  virilem  aetatem  attigi,  quantum 
non  otio  meo  mundus  invidit,  Jate  claris  indiciis  nota  feci. 
Multos  illic  enim  annos,  sed  avocantibus  me  saepius  negotiis 
rerumque  difficultatibus  interruptos  egi ;  tanta  tamen  in 
requie  tantaque  dulcedine,  ut,  ex  quo,  quid  vita  hominum 

120  esset,  agnovi,  illud  ferme  solum  tempus  vita  mihi  fuerit,  reli- 
quum  omne  supplicium  .  .  .  [He  recalls  Guido^s  visits  to  him 
at  Vauclusey  whenever  he  could  escape  from  his  duties  at 

Quotiens  autem  reris,  me  nox  atra  solum  procul  in  campis 

125  invenerit,  quotiens  per  aestatem  media  nocte  surrexerim  et, 
nocturnis  Christo  laudibus  persolutis,  unus  ego,  ne  somno 
pressos  famulos  inquietarem,  nunc  in  agros,  praesertim  sub- 
lustri  luna,  nunc  in  montes  exierim  ?  Quotiens  hora  illa,  nullo 
comite,  non  sine  voluptate  horrida,  immane  illud  fontis  specus 

130  intraverim  quo  vel  comitatum  luce  ingredi  horror  est  ?  .  .  . 
\There  was  no  enemy  tofear  in  those  days.]  Quid  deinde  mirari 
posses,  in  rem  nosses  [sic],  adhuc  me  ibi  agente,  lupi  advenae 
usque  in  oppiduli  domos  catervatim  ruere  coeperant,  et  facta 
gregum  caede,  attonitos  trepidosque  ipsos  loci  incolas  habere, 

135  nec  damnum  modo,  sed  augurium  esse  et  luporum  credo,  qui 
venturi  erant,  praesagium  armatorum.  Siquidem  non  multo 
postquam  inde  discesseram,  parva  quaedam  foedaque  et  infamis 
manus  furum,  sed  ignaviae  accolarum  fidens,  omnibus  circum 
pererratis   ac  direptis,  ad  extremum  prorsus,  ut  sacri  fures 

140  essent  ac  de  furto  suoj  Lavernae  f urum  deae '  rite  sacrificarent, 
ipso  dominico  natali  die,  incautum  rus  aggressi,  ablatis  quae 
auferri  poterant,  reHqua  flammis  exusserunt,  inque  illud 
hospitiolum,  ex  quo  Croesi  regna  spernebam,  ignis  immissus  est. 
Testudo  vetus  incendio  restitit,  properabant  enim  fures  impii ; 

145  hbellos  ahquot,  quot  illic  abiens  dimiseram,  villici  mei  filius,  iam 
id  ante  praesagiens  futurum,  in  arcem  contulerat ;  quam  prae- 
dones  inexpugnabilem,  ut  est,  rati,  sed  ut  erat  indefensam  ac 
vacuam  ignorantes  abiere.     Sic  diris  e  faucibus  praeter  spem 


servati  libri,  providente  Deo,  ne  tam  turpes  ad  manus  praeda 
tam  nobilis  perveniret  .  .  .    [He  recalls  his  journey  to  Toulouse  150 
and  Gascony  in  JJ50.] 

Parisiorum  urbem  petii,  in  quo  quidem  itinere  ac  reditu,  sic 
iuventae  calcar  urgebat,  extremos  regni  angulos  Flandriamque 
et  Brabantiam  atque  Hannoniam  et  inferiorem  Germaniam 
circumivi.  Quo  cum  nuper  ex  negotio  rediissem,  vix  aliquid  i^^ 
omnium  recognovi,  opulentissimum  in  cineres  versum  regnum 
videns,  et  nullam  paene  domum  stantem,  nisi  urbium  aut 
arcium  moenibus  cincta  esset ;  de  quo  tunc  ad  venerabilem 
senem  Petrum  Pictavensem  scripsi  latius  ac  dixi,  qui  post  obiit, 
ante  non  multum  tempus  felicius  obiturus.  Vbi  est  enim  illa  160 
^ariseos,  quae  licet  semper  fama  inferior, '  et  multa  suorum 
mendaciis  debens,  magna  tamen  haud  dubie  res  fuit  ?  Vbi 
scholasticorum  agmina,  ubi  studii  fervor,  ubi  civium  divitiae, 
ubi  cunctorum  gaudia  ?  Non  disputantium  ibi  nunc  auditur, 
sed  bellantium  fragor,  non  librorum,  sed  armorum  cumuli  jg^ 
cernuntur  ;  non  syllogismi,  non  sermones,  sed  excubiae  atque 
arietes  muris  impacti  resonant.  Cessat  clamor  ac  sedulitas 
viatorum  ;  strepunt  moenia,  silent  silvae ;  vixque  ipsis  in 
urbibus  tuti  sunt ;  cessit  enim  penitusque  abiit,  quae  illic 
templum  nacta  tranquillitas  videbatur  ;  nusquam  tam  nulla  j^q 
securitas,  nusquam  tam  multa  pericula.  Quis  hoc  unquam, 
quaeso,  divinasset,  quod  Francorum  rex,  quamvis,  quod  ad  se 
unum  attinet,  invictissimus  hominum,  vinceretur  et  in  car- 
cerem  duceretur  et  ingenti  pretio  redimeretur  ?  Tolerabilius 
(:s:t)tamen  hoc  efficit  auctor  mali  rex  a  rege  licet  impari  victus  ly^ 
est  .  .  .  [He  recalls  his  visits  to  Rome,  Naples,  and  the  cities 
of  Northern  Italy,  all  of  ivhich  have  suffered  calamities.~\ 

Certe  enim  haec  ipsa,  unde  tibi  nunc  scribo,  et  cuius  ad 
ultimum  incola  factus  sum,  non  tam  oblectationem  quam 
securitatem  et  quietem  quaerens,  Venetorum  urbs,  quamvis  et  jg^ 
consilio  civium  et  locorum  situ  inter  omnes  alias  nostri  orbis 
prospero  ac  tranquillo  sit  in  statu,  fuit  tamen  aliquando  pro- 
speriore,  tunc  sciHcet  eam  visendi  gratia  cum  praeceptore  meo 

2548  N 


huc  primum  e  Bononia  adolescens  veni ;  et  hoc  quoque  sic  esse 

185  non  negantes  cives  audias,  etsi,  quod  nec  ipse  negaverim,  aliquid, 
immo  quam  plurimum,  aedificiis  accesserit  .  .  .  [In  so  far  as  he 
is  acquainted  with  affairs  in  the  East,  he  sees  the  same  deteriora- 
tion.    The  whole  world  isfull  of  wars.'] 

Rara  bella  inter  regna  vel  populos  de  finibus  aut  de  iniuriis 

190  gerebantur ;  societas  contra  omne  genus  humanum  nulla 
usquam  nostro  aevo  fuerat.  Erant  societates  mercatorum,  quas 
ipsi  vidimus,  quibus  ante  omnes  patria  diu  floruit  mea  ;  per 
quas,  quantae  commoditates  afferrentur,  hominibus  difficile 
est  dictu,  difficilius  creditu.    Per  has  enim  totus  fere  noster 

195  orbis  regebatur ;  reges  ac  principes  universi  horum  ope  et 
consilio  fulti  erant.  Alterius  generis  societates,  peregrinorum, 
magno  agmine  devota  loca,  Hierosolymam  Romamque,  peten- 
tium  cernebantur.  Fures  ibant  singulatim  noctu  pavidi,  nullae 
furium  diurnae  acies  campis  explicabantur,  nulH  armati  socie- 

200  tatum  duces  famam  sibi  gentium  cladibus  propria  feritate 
quaesierant.  Quintus  et  vigesimus  annus  est  ex  quo  auribus 
primum  nostris  horrisonum  hoc  nomen  intonuit ;  quod  malum 
brevi  quantum  creverit,  quorsumve  processerit,  videmus  ;  ac 
miseri  cives  et  agricolae,  immo  et  reges  et  pontifices  usque  ad 

205  summum  maximumque  omnium  experti  sunt,  qui,  ut  supra 
attigi,  ad  Rhodanum,  unde  nuper  abiit,  semiobsessus  ab  ilHs 
atque  ad  indignam  redemptionem  exstitit  coactus  .  .  .  [He 
reminds  Guido  of  the  plague  from  which  Italy  has  never  heen 
free  for  twenty  years.'] 

aio  Terraemotum  verum  nostrae  aetatis  nullus  senserat ;  vige- 
simus  annus  est  nunc  (unum  enim  mali  utriusque  princi- 
pium  fuit)  ex  quo  Alpes  nostrae,  quarum  motus  insoHtos 
ait  Maro,  viii.  Kalendas  Februarias  tremuere,  incHnata  iam 
parumper   ad    occasum   die,    ItaHaeque  simul   ac  Germaniae 

215  pars  magna  contremuit  tam  vehementer,  ut  adesse  mundi 
finem  inexperti  quidam  crederent,  quibus  insueta  prorsus  et 
nunquam  cogitata  res  erat.  Veronae  tunc  in  bibHotheca  mea. 
jolus  sedens,  quamquam  non  in  totum  rei  nescius,  repentina 


tamen  et  nova  re  percussus,  solo  tremente  sub  pedibus,  et  undi- 
que  concursantibus  ac  ruentibus  libellisj^  obstupui,  et  egressus  220 
thalamo  familiam  moxque  populum  trepidissime  fluctuantem 
vidi ;   omnium  in  ore  funereus  pallor  erat.    Qui  hunc  proxime 
secutus  est  anno  Roma  tremuit  usque  ad  ruinam  turrium  ac 
templorum,  simul  et  partes  Etruriae  tremuerunt,  de  quo  tunc 
sollicitus  ad  Socratem  nostrum  scripsi.     Anno  idem  septimo  225 
tremuit  inferior  Germania  totaque  Rheni  valHs  ;   quo  tremore 
Basilea  concidit,  non  tam  magna  urbs  quam  pulchra  et  ut 
videbatur  stabiHs,  sed^ntra  naturae  impetum  nihil  est  stabile. 
Inde  ego  paucis  ante  diebus  abieram,  Caesare  ibi,  hoc  nostro 
bono  quidem  mitique  principe,  sed  ad  omniajento,  per  mensem  230 
exspectato ;   qui  mihi  tandem  in  extrema  barbariae  quaerendus 
fuit  .  .  .    [Such  calamities  certainly  are  not  caused  by  men^  but 
permitted  by  Go^.] 

En,  pater,  ut  die  uno  annos  nostros  omnes  tibi  ante 
oculos  congessi,  merito  quidem  longe  impares,  numero  autem  235 
pares,  quem"  ego  nuper  ad  amicum  scribens  bona  fide  sum 
professus.  Tu  an  idem  facias,  an  adhuc,  quod  nonnuUi  senum 
solent,  iuventam  respiciens  aHquid  etiam  nunc  occultes,  nescio. 
Vive  feHx,  et  vale  nostri  memor.    [Venice,  1367.] 

Francisco  Bruno,     Sen.  xi.  2. 

FORSAN,  amice,  de  responsi  mei  tarditate  miraberis,  sed 
cognita  causa  desines  mirari.  Scito  igitur  me  hinc  sub 
adventum  tuarum  Htterarum  abiisse ;  magnis  enim  precibus 
et  repetitis  Htteris  Ticinum  iterum  atque  iterum  evocabar,  et 
quamvis  naturae  meae  infesta  aestas  adventaret,  meque  hinc  5 
quietis  amor  stringeret,  iUinc  status  praesens  et  suspectum 
latruncuHs  deterreret  iter,  vigente  tamen  hinc  ingrati  metu 
honestique  inde  specie  animum  attrahente,  quod  sciHcet  ad 
tractatum  tantae  pacis  evocatum  me  sentirem,  si  fortassis  uUa 
ex  parte  bono  pubHco  utiHs  esse  possem,  parui,  digressusque  10 
Patavio  ad  viii.  Kalendas  lunias,  vi.  iUuc  die  hora  tertia  perveni. 

N  2 


Neve  m  singulis  morer,  illico  rediturus  fueram  non  obstante 
tibiae  collisione,  qua  in  parte  corporis  a  pueritia  parum  felix 
fui,  et  quae  me  tum  saepe  olim  tum  per  hos  dies  complusculos 

15  afflixit,  invisasque  inter  medicorum  manus  usque  nunc  detinet, 
nisi  quod  aestuante  in  horas  bello,  iam  terrestre  iter  ad  reditum 
prorsus  obstrusum  erat,  nec  navis  ulla  prece  vel  pretio  reperiri 
poterat,  quae  se  periculo  exponere  auderet.  Etsi  enim  Padus 
ipse  etiam  bello  arderet,  sperabam  tamen  eo  calle  a  fortuitis  me 

20  praedonibus  tutiorem,  quibus  cessantibus  nil  timebam,  ratus 
meum  propositum  atque  amorem  pacis  et  belli  odium  utrique 
parti  notum  esse. 

Et  sic  accidit,  siquidem  mense  ibi  integro  et  amplius  inter 
navis   inquisitionem   et   difficultates   rerum   varias   absumpto, 

25  tandem  nauclerus  unus  non  tam  pavidus  aifuit,  qui  securum  me 
videns   et   ipse    desiit    timere.      Cuius   in   navem   mirantibus. 
cunctis,  quibusdam  vero  et  reprehendentibus,  introiyij    suc- 
cessitque  feUciter   duce  Deo.     Cum  enim  ubique  classes  in 
undis  armatas,  ubique  in  ripis  armatas  acies  invenerim,  nautis 

30  famulisque  trementibus  atque  pallentibus,  jego  unus,  seu  hanc 

amentiam  seu  fiduciam  quis  dixerit,  ubique  intrepidus  atque 

inermis  occurri,  non  solum  incolumis  sed  etiam  honoratus,  uno 

Qjjj^"-   omnibus  ore  fatentibus  non  esse  ahum  praeter  me  qui  iter 

^  illud  ageret  securus  ;   cumque  ego  id  meae  tribuerem  parvitati 

35  (solere  enim  animalia  parva,  quae  magna  non  possent,  transilire), 
una  omnes  voce  similiter  respondebant,  neque  magnum  neque 
parvum  inveniri  posse,  qui  non  alterutris  vel  invisus  esset  vel 
suspectus.  Denique  narro,  non  sum  nescius,  plura  quam 
necesse  est,  quia  certum  habeo  te  libenter  haec  legere;  ubi 

40  omnes  capti  vel  occisi  et  certe  spoHati  omnes  essent,  ego  vino 
et  altilibus  et  pomis  et  speciebus  sic  onustam  puppim  habui, 
ut  non  ferocitas  quidem  uUa,  sed  liberalitas  bellatorum  meum 
illud  iter  pacificum  retardaret.  Quorum  nihil  penitus  meritis 
meis,   sed   divinae  cuncta   clementiae   ascribo,   quae   mihi   et 

45  amicum  pacis  animum  dedit,  et  hunc  ipsum  omnibus  late 
notum  inque  meo  [clare]  legibilem  vultu  fecit. 


Sed  progredior.  Cum  tandem  Patavium  nudiustertius  ad 
vesperam  pervenissem,  imbre  perpetuo  atque  ingenti,  is  qui 
huic  urbi  praesidet,  amicus  tuus,  vir  potentia  magnus  sed 
virtute  maior,  ante  exspectatum  reditu  meo  laetus,  usque  ad  50 
portam  civitatis  mihi  obviam  venit ;  sed  nocte  repulsus  ac 
pluvia  dimisit  e  suis  qui  apertos  mihi  aditus  servarent.  Et 
quantum  honoris  atque  amoris  sero  illo  in  me  congesserit,  non 
missis  tantum  famulis  rerum  onustis  variarum,  sed  demum  ipse 
cum  paucis  ad  me  veniens  ac  cenanti  assidens,  et  post  cenam  55 
iUic  inter  libros  in  noctem  usque  concubium  comitatus  con- 
fabulationibus  colloquiisque  gratissimis,  neque  si  narrare  velim 
potero,  neque  si  possim  fides  dabit[ur].  At  post  dies  paucos,  cum 
iam  reditus  meus  Venetiis  notus  esset,  Donatus  noster  gram- 
maticus,  qui  ibidem  litteras  mihi  tuas  simulque  apostolicas  60 
reservabat,  utrasque  mihi  attulit.  Et  tuas  quidem  laetus  ut 
.  soleo,  illas  non  reverens  modo,  sed  stupidus  ac  submissus 
accepi ;  utrobique  sane  nondum  datas  die  secundas  epistolas 
meas  illuc  pervenisse  cognovi,  neque  miratus  sum  ;  praeter 
enim  absentiae  meae  moram,  litteras  ipsas  apostolicas  iam  65 
bullatas  apud  te  diutius  substitisse  ipsis  in  litteris  tuis  legi  .  .  . 
[He  asks  Bruni  to  read  his  reply  to  the  Pope,  and  expresses  his 
gratijication  at  the  Pope^s  letter.']  Colutium  cuius  me  verbis 
salutasti,  ut  salvere  iubeas,  precor,  et  talem  tibi  operum  par- 
ticipem  obtigisse  gaudeo,  utrique  requiem  obtigisse  gavisurus  70 
magis,  quamvis  gloriosum  laborem  magnis  delectationibus 
abundare  non  dubitem,  sed  id  amicis  optare  soleo,  quod  mihi. 
Vale.    Patavi,  xii.  Kalendas  Augusti  [1368]. 

Hugoni  de  Sancto  Severino.     Sen,  xi.  9. 

1WENIS  iste,  quem  conspicis,  aliquot  annos  mihi  pro  fiho 
fuit,  nec  esse  desinit,  etsi  enim  corpore  abeat.  Confido 
eum  animo  non  abire,  et  hunc  ipsum  motum  non  tam  sibi  quam 
aetati  imputo,  firmitatis  indigenti  et  discursibus  gaudenti ; 
qui  mos,  ne  meipsum,  quod  saepe  soleo,  nunc  accusem,  multos  5 


ia  senium  comitatur;  et  hic  quidem  adolescens,  boni  ingenii 
raraeque  indolis,  adolescens  tamen,  multis  de  more  consiliis 
agitatis,  nobilius  ad  extremum  praetulit,  et  quoniam  ire  fixum 
erat,  non  alia  quam  discendi  cupiditate,  peregrinari  elegit.    In 

lo  primis  autem  litteras  Qraecas  sitit,  et  senile  Catonis  desiderium 
vixdum  pubes  anticipat.  Hunc  ego  impetum  iam  per  anni 
spatium  non  sine  ingenio  et  labore  continuo,  saepe  precibus, 
interdum  iurgiis,  ostendens  ingerensque  oculis,  quantum  sibi 
Latinarum  nunc  etiam  litterarum  desit,  difficultates  quoque 

15  rerum  varias  ac  pericula  coacervans,  quibus  iuvenilem  temperari 
posse  rebar  ardorem,  praesertim,  ex  quo  semel  digressus  brevi, 
ut  sibi  praedixeram,  cogente  necessitate  redierat.  Et  plane, 
dum  peregrinationis  infaustae  memoria  recens  fuit,  substitit 
parumper  et  spem  dedit  posse  animum  regi. 

20  Nunc  tandem,  ut  fit,  non  longa  requie  laborum  omnium 
subrepsit  oblivio.  En  iterum  frenos  mordet,  nec  iam  ulla  vel 
vi  vel  arte  compesci  potest,  sed  ardenti  nescio  an  prudenti  et 
sobrio  discendi  desiderio,  dimissa  patria  amicisque  et  cognatis 
et  annoso  patre  et  me_,  quem  ut  patrem  diligit,  et  quem  patri 

25  saltem  conversatione  praetulerat,  ad  te  solo  sibi  nomine 
cognitum  festinat.  Neu  forsitan  mireris,  habet  ista  prae- 
cipitatio  rationis  velum,  cum  enim  primum  illi  animus  fuisset 
recto  calle  Constantinopolim  proficisci ;  edoctus  a  me,  Graeciam 
ut  olim  ditissimam,  sic  nunc  omnis  longe  inopem  disciplinae, 

30  hoc  uno  mihi  credito,  non  omisit  iter  propositum,  sed  inflexit  ; 
cumque  ex  me  saepe  audisset  aliquot  Graiae  Hnguae  doctis- 
simos  homines  nostra  aetate  Calabriam  habuisse,  nominatim 
duos,  Barlaam  monachum,  ac  Leonem  seu  Leontium,  quorum 
uterque  mihi  perfamiHaris,  primus  etiam  et  magister  fuerat, 

j5  profecissetque  aliquid  fortasse,  ni  mors  invidisset,  statuit 
Calabrum  litus  invisere  et  Italiae  plagam  illam,  quae  Magna 
olim  Graecia  dicta  est;  cum  ubique  autem  te  potentem  illic 
potentissimum  non  ignorans,  meis  litteris  commendari  opta- 
vit,  quas  apud   te,  nec  falHtur,  efficaces  sperat,  annui  haud 

4egravatim,  et  tibi  solatium  ut  opinor  ex  ilHus  ingenio,  et  iHi 


praesidium  ex  tua  potentia  quaesiturus.  Amo  enim  hominem^ 
et  quamvis  levitatem  animi  non  tam  approbem  quam  excusem, 
discendi  votum  improbare  non  audeo ;  immo  me  iudice 
dignus  est  assequi,  quod  tam  anxie  tamque  ardenter  expetit, 
ut  dum  illud  solum  cogitat,  non  difficultatum  modo  vel  45 
affectuum,  sed  sui  ipsius  et  suarum  virium  sit  oblitus  ;  quod 
desperat  apud  Graecos,  non  diffidit  apud  Calabros  inveniri 
posse.  Commendo  igitur  eum  tibi,  quem  si  late  videris  atque 
ope  et  consilio  adiuveris,  rem  te  dignam,  et  ut  arbitror  Deo 
gratam  feceris,  mihi  vero  gratissimam,  qui  subtristris^  illum  50 
ac  sollicitus  abeuntem  video.    Vale.    [1368.] 

Vrbano  V ,  Pont.  Max.     Sen.  xi.  17. 

MVLTOS  eorum,  qui  magnum  aHquid  aut  armis  aut  ingenio 
molirentur,  mortis  interventu  coepta  destituisse,  beatissime 
pater,  accepimus.  At  ne  aequo  longior  evadam,  paucis  con- 
tentus,  multa  praetermittam  ;  neque  enim  res  incerta  est  aut 
egens  testium  .  .  .  \He  gives  examples  from  ancient  history  5 
and  the  lives  of  the  Latin  poets  of  achievements  cut  short  dy  death. 
But  hewill  not  compare  himself  with  such  men.']  Sed  sunt  et  aliae 
ad  gloriam  viae  ;  unum  erat,  idque  per  se  magnum,  mihi  vero 
permaximum,  ut  ad  te  venirem.  Quid  enim  felicius  ?  Quid 
maius  meae  sortis  homunculo  vel  contingere  poterat  vel  sperari,  10 
quam  totiens,  totque  tam  honorificis  litteris,  tam  benigne,  tam 
leviter  evocatum  ad  Romanum  Pontificem,  non  quemhbet, 
sed  quem  Christus  Ecclesiae  suae  dedit  omnium  pontificum 
nostrae  aetatis  corrigendis  erroribus,  proficisci  ?  Quidve  nisi 
amplum  ac  magnificum  haec  mihi  peregrinatio  allatura  videre-  15 
tur,  cum  tantum  gloriae  sola  vocatio  attulisset,  ut  et  ipse  magis 
me  amare  quodammodo,  et  alii  magis  ac  magis  inciperent  me 
mirari  plurisque  me  facere,  quem  tantus  non  contemneret 
extimator  ? 

Veniebam  ergo  tanta  alacritate,  quantam  in  nuUo  hominum  20 
me  vidisse,  nescio  an  in  ullo  usquam  legisse  memineram.     Sed, 

i84  VRBANO   V 

ut  verum  fatear,  alacritas  illa  solius  erat  animi,  corpus  enim 
adhuc  imbecille  erat  et  invalidum  ;  neque  ulla  prorsus  mihi 
virium  fiducia,  omnis  in  caelesti  spes  erat  auxilio.    Sic  euntem, 

25  supraque  vires  et  supra  aetatem  tui  trahente  desiderio  pro- 
perantem  mors  inopina  coercuit.  Quid  enim  licet  incredibile 
verum  loqui  timeam  ?  Non  aegritudo  illa  sed  vera  mors  fuit. 
Fictionem  poeticam  quis  dixerit  aut  hyperbolem  importunam, 
morbo  aut  exstasi   mortis   nomen   imponere.     Ego  vero   de 

30  incognitis  non  disputo.  Triginta  vel  eo  amplius  horas  quid 
fuerim  non  magis  memini,  quam  quid  fuerim  antequam 
nascerer.  NuUus  intellectus  in  anima,  nuUus  sensus  in  cor- 
pore,  in  quo  cum  multa  et  acria  remedia  tentarentur,  nihil 
omnium  quae  erga  me  et  in  me  fierent  aHter  sensi  quam  imago 

35  marmorea  Polycleti  sensisset  aut  Phidiae.  Nemo  denique 
me  nisi  defunctum  dixit  et  credidit.  Sic  apud  nos  ubique 
vulgatum,  sic  Patavii,  sic  Ferrariae,  ubi  tunc  eram,  vulgo 
creditum.  Sic  devotis  tuis,  huius  rectori  urbis,  et  illi  cuius  in 
domo  iacebam,  physicisque  suis   persuasum  fuit.    Quod  tam 

40  graviter  tulere  ii  nobiles  magnificique  viri,  ut,  quibus  olim 
multum  debui,  infinitum  debeam,  neque  ipsis  modo,  sed  utrique 
populo  tantus  mei  obitus  utrobique  publicus  dolor  fuit. 
Neque  minus  eadem  fama  Venetias  atque  Mediolanum  et 
Ticinum,  urbesque  ahas  ubi  amicos  habere  videor,  pervagata 

45  est,  ita  ut  quidam  ex  eis  ad  me  visendum  vel  sepeliendum 

Quin  et  sacratissimas  aures  tuas  famam  hanc  pulsasse  auguror. 
Quod  ut  credam,  non  mei  nominis  claritas,  quae  nulla  est,  sed 
eorum  cogit  ambitio  inexpletaque  rabies,  qui  alto  opum  in 

50  pelago  sitientes,  diebus  ac  noctibus  te  circumstant,  tuamque 
non  desinunt  infestare  clementiam,  quique,  si  recoHs,  ante 
annos,  cum  mihi  casus  multo  quam  nunc  levior  accidisset, 
adierunt  te  certatim  beneficia  mea,  pauca  quidem  et  parva, 
poscentes,  plura  Hcet  et  maiora  quam  mereor,  et  quae  iHis 

55  plane  multa  et  opima  videantur,  solam  hanc  ob  causam, 
quod  mea  sunt ;    uni  adeo  sum  magnus  invidiae.     Petierunt 

VRBANO   V  185 

autem  non  haec  duo  tantum,  quae  tunc  temporis  habebam 
quaeve  nunc  habeo,  sed  illa  quoque  quae  ante  longum  tempus 
amicis  egentibus  sponte  concesseram.  Et,  quod  mirer,  nisi  tam 
praeceps  et  tam  caeca  cupiditas  sit,  illa  etiam  quae  nunquam  60 
habui,  unde  effectum  ut  illis  cuncta  miscentibus  complusculos 
dies  tota  curia  buUis  inefficacibus  ebuUiret  .  .  .  [He  imagines 
the  same  thing  is  happening  nozv^  for  avarice  increases  with  old 

Redivivo  sane  idem  mihi,  qui  ante  casum  fuerat,  veniendi  65 
ad   pedes   tuos   erat   animus,   nec   me   terrebant   medicorum 
minae  una  voce  firmantium  nullo  modo  vivum  me  Romam  esse 
venturum.     Quamvis  in  hoc  cum  iis  plane  sentirem,  quod  si 
me  in  loco   aliquo   deserto   casus   ille  violentus   ac   terribilis 
invasisset,  actum  erat  de  me.     Sperabam  tamen  posse  vivus  70 
pervenire,   illic    autem    omne,   quodcumque   mihi    evenisset, 
felix  faustumque  censebam,  tum  quia  benedictio  tua  mihi  e 
corpore  hoc  migranti  non  defuisset,  ut  spero,  tum  quia,  quid- 
quid  cardinales   tui   dicant,   ut  libet  irrideant,   quodque  est 
odium   simulent    contemptum,    Roma    procul    dubio    sacro-  75 
sanctissimus  mundi  locus  est,  ubi  Christianus  verus  et  vivere 
optet  et  mori.     Quid  me  ergo  detinet  ?     Non  timor,  hercle, 
sed  debiHtas,  quae  tanta  est  ut  non  magis  Patavium  redire 
quam  Romam  adire  potuissem,  nisi  quod  in  navi  iacens_  redii, 
ubi  et  domino  et  omni  populo  stupori  et  gaudio  multo  fui,  80 
ita  me  spectantibus  ut  hominem  a  mortuis  redeuntem.     Hic 
sum,    pater    beatissime,    non    infirmus    modo,    sed  maestus 
quoque,  quia  honestissimum  desiderium  meum  sperato  caruit 
effectu,  quodque  optimum  moliebar  impleri  non  licuit.    Nihil 
tamen  mihi  conscius  hac  in  re  feci,   Christum  testor,  quod  85 
in  me  fuit,  et  saepe  mecum  in  silentio  recogitans,  ita  mihi 
accidisse   doleo.     Miror   autem   minime,   causam   enim   scio. 
Non  eram  ^ignus  te  videre.    Tibi  vero,  Christianorum  pater, 
corpore  atque  animo  nunc  affusus,  supplico,  ut  impotentiae 
meae  parcas,  meque  inter  ultimos  servos  numerare  digneris,  90 
quamvis  inutilem  et  ignotum.    Is  qui  te  Ipsi  vicarium  legit  in 

i86  VRBANO   V 

terris,  diu  sospitem  tanto  servet  officio,  teque  hinc  sero  digre- 
dientem  caelesti  sede  recipiat. 
Patavi,  VIII.  Idus  Maii  [1370]. 

Matthaeo  Longo  Archidiacono  Laodicensi.    Sen.  xiii.  7. 

ERAT  forte  dies  festus  ac  soUemnis,  quem  mihi  sollemnio- 
rem  fecit  ac  laetiorem  tuarum  adventus  subitus  litterarum, 
dies,  inquam,  qui  ad  vestigia  Salvatoris  adoranda  reges  olim  ab 
oriente    perduxit.      Nunc    ad    me    praedulciter    salutandum 
5  mitissimas   talis  amici  litteras  ab   extremo  attulit  occidente  ; 
videntem    omnia    Christum    testor,    vix    tale    aliquid    laetius 
poteram   audire.    Multos    enim  iam    per   annos    de   te   certi 
nihil  audieram,  cum  facies  tua  semper  his  affixa  praecordiis 
inhaereret,  quam  inde  divellere  nec  locis  nec  temporibus  nec 
10  fortunae   unquam   licuit   aut  licebit.     Dubitabam   tamen   et 
humani  more  animi  metuebam,  praecipue  postquam  Mediolano 
abii  et  amicus  meus  quidam  fidissimus  Pergamensis  rebus  abiit 
humanis,  qui  voti  mei  conscius  saepe  me  de  tua  vita  ac  salute 
certiorem  nunc  verbo  nunc  Htteris  faciebat.    Quamvis  autem 
15  nos    mortales    natura    protulerit,    ut    neque    immortalitatem 
sperare  neque  mortem  metuere  debeamus,  mecum  tamen  ipse 
recogitans,   praeter   te  et    reverendissimum   Philippum,   olim 
dum  in  curia  quae  Romana  dicitur  versaremur,  Cavallicensem, 
nunc    Sabinensem    episcopum   cardinalem,  nullum   mihi   iam 
20  eorum,  quos  a  iuventute  dilexerim,  superesse,  non  poteram, 
fateor,  non  timere,  de  utroque  solHcitus,  de  te  autem  eo  soUi- 
citior  quo  incertior ;  et  damna  mea  metiens  atque  dinumerans 
crebroque  suspirans  in  silentio  dicebam  :  *  O  quid  agit  nunc  ille 
carus  pater  et  amicus  tuus  ?  O  si  vivit  et  vestitur  aura  aetherea  ? 
25  O  si  bene  secum  agitur  ?     O  utinam  vivat  et  valeat  nec  me 
solum  in  hac  misetiarum  valle  destituat !  '    Nunc  gratias  Deo, 
de  quo  timui,  iam  gaudeo  et  exulto  non  vivum  modo  illum  sed 
incolumem  audiens.    Fecisti  optime,  ut  soles,  omnla,  qui  brevi 
epistola  longa  me  solHcitudine  Hberasti. 


De  meo  vicissim  statu,  si  status  dicitur  assidue  labi,  de  quo  30 
in  parte  tuarum  litterarum  ut  scriberem  postulasti,  brevibus 
accipe.     Sum  animo  per  Christi  gratiam  quieto  satis  ac  tran- 
quillo  et  iuvenilibus,  nisi  fallor,  pridem  passionibus  expedito, 
contemptor  magnus  omnium,  quae  miratur  humanum  genus, 
familiariter  tecum,  sed  in  domino  glorior,  quia  licitum  mihi  35 
spero.     Corpore   diu   sanus  fueram,  hoc  biennio  infirmus  et 
saepe  pro  mortuo  habitus,  vivo  tamen  adhuc,  quantuluscunque 
sim  tuus  ut  soleo  ;    in  rebus  aliis  paene  omnibus  sic  est  mihi 
ut  erat  quando  ultimum  me  vidisti,  ex  quo  si  rite  numero, 
hic  quartus  et  vigesimus  ag.nus  est,  tempus  vitae  prope,  ne  40 
dicam  absentiae,  longum  satis.    Potui  equidem  altius  ascendere, 
I  sed  nolui ;    omnis  mihi  altitudo  suspecta  est.     Mansi  ergo  in 
i  humilitate    mea,  id    utilius  credens   atque    iucundius,    et    ad 
summam  nulla  re  ferme  auctior  sum  quam  fui,  nisi  tot  annis 
et  aliquot  libellis,  mallem  scientia  ac  virtute,  nuUa  re  imminu-  45 
tior,    nisi   valetudine   prospera   et   amicis,   quos   mihi   quam- 
plurimos  paucis  annis  dura  mors  rapuit  patientiamque  meam 
^vehementer  exercuit. 

Aliquamdiu  Venetiis  moras  traxi,  nunc  sum  Patavii  in 
ecclesia  residens.  Fecit  Deus  inscio  me,  ut  tempestive  ad-  50 
modum  inde  discederem,  instante  inter  has  urbes  hoc  gra- 
vissimo  quod  nunc  saevit  bello.  Futurus  ibi  suspectus,  hic 
sum  carus.  Magnas  tamen  partes  temporum  ruri  ago,  nunc 
etiam  ut  semper  solitudinis  appetens  et  quietis.  Lego, 
scribo,  cogito,  haec  vita,  haec  delectatio  mea  est,  quae  mihi  55 
semper  ab  adolescentia  mea  fuit.  Mirum  tam  iugi  studio  tam 
pauca  tanto  in  tempore  didicisse.  De  rehquo  autem  nuUi 
hominum  invideo,  nullum  odi,  et,  iquod  ante  longissimum 
tempus  scripsi,  nuUum  despicio  nisi  me,  nunc  multos 
despicio,  primum  me.  Fuit  igitur  prima  aetas  mihi  tumore  60 
atque  errore  iuvenili  contemptrix  omnium  praeter  se,  media 
autem  gravitate  virili  sui  soHus  contemptrix,  haec  ultima 
libertate  seniH,  et  sui  ipsius  ante  alios,  et  paene  omnium,  nisi 
quos  virtus  clara  contemptui  eximit,  rarum  genus.     Ad  haec 

i88  MATTHAEO    LONGO  ^ 

6s  nullum  valde  metuo,  nisi  valde  amem,  nihil  valde  cupio,  nisi 

bonum    finem ;     turbam    famulorum    velut    hostium    fugio, 

fugiturus  omnes  si  liceret ;    id  ne  liceat,  aetas  atque  fragilitas 

I  efficiunt.     Visitatores   nullo   usquam    secessu,   nuUis    latebris 

'  fugere  valeo,  honorificum   vitae   meae   taedium   ac   laborem. 

70  Exstruxi  mihi  in  coUibus  Euganeis  parvam  quidem  sed  decoram 
atque  honestam  domum  ;  ibi  reliquias  vitae,  quae  datur,  in 
pace  exigo,  et  defunctos  et  absentes  amicos  tenaci  memoria 
animique  ulnis  arctius  semper  amplectens,  singulariter  tui 
memor,  tui  cupidus,  si  qua  fors  sineret.     Neve  quid  te  lateat 

75  mearum  rerum,  saepe  per  hos  annos  a  Romano  Pontifice  atque 
Imperatore,  quin  etiam  a  Francorum  rege  aliisque  principibus 
multa  cum  instantia  ac  saepe  magna,  nescio  quidem  cur 
quodve  ob  meritum,  sed  quod  magis  reor,  fato  quodam 
evocatus,    aeque    omnibus    hactenus    surdus    sum.      Contra 

80  multorum  enim  sententiam  sic  expediens  arbitror  libertati. 
Sed  nimis  te  detineo,  parce,  oro,  et  vale.  Patavi  ad  vesperam 
Epiphaniae  [6  lan.  1372]. 

Pandulpho  Malatestae.     Sen,  xiii.  8. 

EPISTOLAM  tuam,  vir  clarissime,  plenam  tuae  ilHus  anti- 
quae,  mundo  quoque  iam  notissimae,  caritatis,  ante  non 
multos  dies  acceperam  ;  dumque  et  aUis  ex  causis,  et  ut  tibi 
opportunius  responderem,  dimisso  rure,  ubi  libentius  multo 
5  quam  in  urbibus  habito,  Patavium  rediissem,  tibique  quod  placi- 
turum  certus  eram,  de  mea  salute  anxio,  scribere  meditarer,  ex 
longa  me  scilicet  aegritudine  prope  iam  sanitati  redditum 
(credo  ut  maestam  potius  veritatem  quam  laetum  mendacium 
audires)  caelitus  effectum  ut  me  subito  viii.  Idus  Maias 
10  familiaris  meus  violentissima  febris  arriperet.  Convenerunt 
medici,  et  quos  domini  iussus  urgebat,  et  quos  nostra  trahebat 
amicitia,  et  multis  altercationibus  hinc  inde  habitis  (nosti 
morem)  difHnierunt  me  nocte  media  moriturum.    Et  erat  iam 


noctis  illius  prima  vigilia  ;  vides  quantulum  mihi  vitae  spatium 
restabat,  si  vera  essent  quae  hi  nostri  fabulantur  Hippocrates.  ;$ 
Sed  quotidie  magis  ac  magis  me  in  illa  quam  de  his  semper 
habui  opinione  confirmant.  Dixerunt  unicum  longiusculae 
remedium  vitae  esse,  si  fidiculis  nescio  quibus  astricto  sbmnus 
abrumperetur  ;  sic  me  ad  auroram  forsitan  perventurum,  exigui 
spatii  taediosa  merces.  Cum  tamen  somnum  mihi  in  eo  statu  20 
eripere,  esset  haud  dubie  mortem  dare. 

Itaque  nihil  obtemperatum.  Nam  sic  amicos  oravi,  sic 
famulis  mandavi,  ne  quid  quod  a  medicis  dictum  meo_ 
unquam  fiat  in  corpore.  Siquid  penitus  fieri  debet  con- 
trarium  fiat.  Proinde  noctem  illam  dulci  ac  profundo  placi-  25 
daeque  morti,  ut  a^t  Maro,  simillimo  sopore  transegi.  Quid  te 
verbis  morer  ?  Nocte  media  periturum  mane  redeuntes,  forte 
ut  exsequiis  interessent,  scribentem  invenerunt,  et  attoniti  nil 
aliud  quod  dicerent  habuere  nisi  hominem  me  esse  mirabilem. 
Totiens  in  me  decepti  et  elusi  nec  iterum  et  iterum  impudenter  30 
asserere  desinunt,  quod  ignorant,  nec  clypeum  alium  inveniunt, 
quo  ignorantiam  suam  tegant.  Et  ut  sim  fortasse  mirabiHs, 
quanto  ipsi  mirabiliores,  nam  qui  iUis  credunt  non  iam  mirabiles 
sed  stupendi  sunt.  Hic  ergo  sum,  vir  inclyte,  sic  mea  me  sors 
versat  et  reversat,  et  quamquam  sanus  videor  nonnunquam,  35 
semper  tamen  ut  arbitror  aeger  sum.  AHoquin  unde  tot  tam 
rapidae  febres  erumperent  vicissimque  repuUularent,  sed  ecce, 
ut  aut  nocte  iUa  media  obiissem,  aut  instanti  obeam,  quid  ad 
me  ?  Ad  hoc  ibam.  Et  quid  nocet  mox  casurum  cadere,  seu 
quid  prodest  surgere  ilHco  ruiturum  ?  40 

Quando  tamen  generosum  animum  tuum  haec  tam  humiHs 
cura  contingit,  ut  scire  cupias  quaHter  mihi  sit,  scito  me  de 
statu  mei  corporis  prorsus  incertum,  neque  me  solum  sed  omnes 
quicumque  hic  vivimus  mortales,  eo  me  tamen  incertiorem, 
quo  visibiHus  quotidie  ipsa  cum  morte  confligo,  quae  sive  me^s 
confestim  oppresserit,  ut  iam  quater  inter  unius  anni  spatium 
minata  est,  sive  diuticule  distulerit,  diu_nempe  non  diflFeret. 
Christo  Deo  meo  aeque  de  omnibus  gratias  ago,  Ipse  enim  novit. 


quid  mihi  expediat,  et  Ipse  faciet ;  utFum  sane  sit  melius  mori 
50  an  vivere  Deus  scit,  hominem  quidem  scire  arbitror  neminem, 
ut  moriens  apud  Ciceronem  ait  Socrates.  In  me  tandem  sic 
diffinio.  Nec  tibi,  vir  optime,  nec  eorum  quibus  carus  sum 
cuiquam  amplius  est  cogitandum  aliquid  vel  optandum  nisi 
bonum  finem.  Et  certe  iam  tempus  est,  non  expedit  ad 
55  fastidium  vivere,  ad  satietatem  sufficit.  Tu  yive  feliciter  mei 
memor,  et  vale.    Inter  coUes  Euganeos,  vi.  Idus  lunias.    [1371.] 


Pandulpho  Malatestae.     Sen.  xiii.  10. 

EC  cessat  tua  mecum  nec  lentescit  humanitas  ;    gratiam 

habeo,  quantam  quisquam  grati  hominis  speret  e  pectore. 

Anno  altero,   ut   me  faucibus  saevientis  late  pestis  eriperes, 

blandis  scriptis  ac  nuntiis  ad  loca  salubria  evocabas  ;    nunc 

5  belli  minis  erepturus  ad  loca  pacifica  me  invitas.    Sic  in  omni 

discrimine  inque  omni  sive  elementorum  sive  hominum  motu 

pia  me  amplexus  memoria,  te,  aetate  filium,  amore  ac  solHci- 

tudine  patrem  geris,  urges  litteris,  quae  possint  duris  e  rupibus 

saxa  convellere.     Addis  comites,  addis  equos,  nihil  omnium 

lo  praetermittis,  quamvis  et  equorum    et    comitum    satis  sit  et 

desiderii  infinitum  ;    at  virium  et  vigoris  corporei  parum  est, 

occupationum  vero  longe  nimium.     Haec  ad  te  properantem 

animum  meum  frenant ;   adde  asperum  tempus,  iter  intracta- 

bile  et  super  omnia  pudorem  hoc  in  statu  rerum  abeundi. 

15  Nolim,  quod  nunquam  fui,  timidus  nunc  yideri.     Quod  si  res 

istae  mitescerent,  fieri  posset  ut  circa  veris  adventum  praesens 

te  inviserem,  tuisque  nec  minus  meis  oculis  aliquando  morem 

gererem  tecumque  quiescerem.     Neque  est  opus  ut  locorum 

amoenitate  soUiciter ;   scio  loca  esse  qualia  et  tu  scribis  et  ipse 

20  olim  aliqua  puer  vidi,  et  praeterea  locus   omnis   ubi   tu  sis 

nunquam  nisi  amoenus  ac  iucundus  videri  animo  meo  potest. 

Nugellas   meas   vulgares,   quae   utinam   tuis   manibus,   tuis 

oculis  tuoque  iudicio  dignae  essent,  per  hunc  nuntium  ad  te 

[tcv^rJi^,  famiUariter  venientes  videbisj  non  patienter  modo,  sed  laete. 


non  dubito,  cupideque;  atque  aliqua  vel  extrema  bibliothecae  25 
tuae    parte    dignabere.      Multa    ibi    comperies    excusationis 
egentia,  sed  benigni  censoris  iudicium  subiturae  veniam  non 
desperant.      Ante    omnia    opusculi    varietatem    vagus    furor 
amantium,  de  quo  statim  in  principio  agitur,  ruditatem  stili 
aetas   excuset,   nam   quae   leges    magna    ex    parte    adolescens  30 
scripsi.     Si  excusatio  ista  non  sufficit,  excuset  tuae  petitionis 
auctoritas,  cui  negare  nil  valeo.     Invitus,  fateor,  hac  aetate 
vulgares  iuveniles  ineptias  cerno,  quas  omnibus,  mihi  quoque 
si  liceat,  ignotas  velim.      Etsi  enim  stilo  quolibet  ingenium 
illius  aetatis  emineat,  ipsa  tamen  res  senilem  dedecet  gravi-  35 
tatem.     Sed  quid  possum  ?     Omnia  iam  in  vulgus  effusa  sunt 
legunturque  libentius  quam  quae  serio  postmodum  validioribus 
animis  scripsi.    Quomodo  igitur  negarem  tibi  sic  de  me  merito, 
tali  viro  tamque  anxie  flagitanti,  quae  me  invito  vulgus  habet  et 
lacerat  ?    Qualiacumque  sint,  igitur  non  habes  quod  queraris,  40 
habes    etenim    quod   petisti.      '  Tu    modo    te   iussisse,    pater 
Romane,  memento  Inque  meis  culpis  tu  tibi  da  veniam,'  ut  ait 
Ausonius  Magnus   ad  Theodosium  Augustum.     Ad  haec   et 
plebeios  atque  incomptos  apices  ]  scriptorum  raritas  absolvat,   ^' 
qui  huic  famoso  quondam  Studio  mirum  dictu  fere  nulli  sunt,  45 
tarditatem  vero  scribentis  inertia  et   bellorum  fragor.     Diu 
ante  missurus  haec  fueram,  nisi  Mars  circumtonans  vetuisset. 
Incorrectionem  operis,  si  qua  occurret,  mea  excuset  occupatio, 
qua  obsessus  feci  haec  per  alios  revideri.     Denique  exterioris 
habitus  paupertatem  mea  excuset  absentia  ;    profecto  enim  si  50 
fuissem  praesens,  dum  in  libri  formam  ligaretur,  et  sericum 
tegmen  et  fibulas  saltem  argenteas  habuisset. 

Multa  nunc  de  tua  gravi  aegritudine,  quae  mc  vehementer 
exterruit  et  afflixit,  multa  quoque  de  tuorum  casibus  mihi 
pro  virili  parte  flebilibus  stilo  sese  offerunt,  quae  iam  fessus  55 
calamus  recusat.  Nolo  quidem  putes  illam  me  epistolae  tuae 
partem  sine  suspirio,  ne  dicam  lacrimis,  legisse,  quae  mihi 
aeternam  venerabilis  .ac  praeclarae  coniugis  simulque  magna- 
nimi   fratris   tui    dulcem    acerbamque   memoriam   renovavit. 


60  IUa  enim  quae  suis  nunquam  sed  tuis  oculis  tantum  vidit,  non 
aliter  quam  parentem  me  dilexit  honestique  vicem  meruit 
aTiioris.  IUe  autem  familiarissime  cognitum  et  amavit  et  coluit 
non  verbo  tantum,  ut  huius  temporis  mos  est,  sed  realibus 
multis  et  magnis  obsequiis,  et  ad  summam  alter,  immo  idem 

65  ipse  mihi  Pandulphus  evaserat.  Itaque  coram  Christo  loquor, 
vix  alii  duo  mori  poterant,  qui  cor  meum  pari  cuspide  vulne- 
rarent.  Sed  quid  agimus  ?  Non  est  praeter  patientiam  remedii 
genus  ullum.  Id  tibi  suadere  superfluum,  non  solum  quia  res 
haec  a  maximis  viris  et  a  me  pusillo  saepe  tractata  est,  sed  quia 

70  quidquid  etiam  hac  in  parte  dici  solet  aut  dici  potest,  tibi  notis- 
simum  sit  oportet,  prudentissimo  atque  observantissimo  casuum 
humanorum.  Illa  omnium  consolatio  summa  est,  quod  ambo 
rectum  iter  ad  superos  tenuisse  credendi  sunt,  et  amborum 
vita  fuit,  ea  insignis  matronae  fides,  pietas,  castitas,  ea  viri 

75  illustris  excellentia.  Cessat  igitur  altera  dolendi  causa.  Si 
quid  enim  mali  accidit,  nobis  accidit,  idque  ipsum  magnitudine 
animi  superandum  est,  ne  nimis  nos  amare,  nimis  moUiter  ferre 
nostra  incommoda  videamur.  Vale.  Patavi,  pridie  Nonas 
lanuarii,  algentibus  digitis  et  fervente  bello.     [1373.] 

Francisco  Bruno.     Sen.  xiii.  12. 

OMISSIS  familiarium  rerum  curis,  quibus  ingentem  episto- 
lam  compegisti,  quas  nec  stilo  dignas  censeo  et  de  quibus 
agendi  locus  alter  dabitur,  ad  id  venio  quod  me  premit,  quod- 
que  tuis  in  litteris  ridens  legi.  Philippus  Sabinensis,  virorum 
5  optimus  et  Ecclesiae  mundoque  utiHs,  mihi  vero  superindulgens 
pater,  in  legationem  Italicam  profecturus  et  in  crastinum 
moturus,  sero  Papam  adiit,  et  accepta  licentia  post  omnia,  ut 
latius  nomen  meum  memoriae  eius  imprimeret,  me  sibi  recom- 
mendavit  instantissime  rem  serena  fronte  et  verbis  lenibus 
10  approbanti ;  urgente  demum  hora,  ut  paucis  multa  comprehen- 
deret,  *  habeto,'  inquit,  *  oro,  pater  sanctissime,  commendatum 
hunc  hominem,  et  propter  me,  qui  ad  eum  supra  quam  dici 


possit  afRcior,  et  propter  se  ipsum  magis.  Crede  enim  mihi, 
vere  phoenix  unicus  est  in  terris.'  Hoc  iterum  atque  iterum 
cum  dixisset,  abiit.  15 

Vnus  autem  e  patribus  reverendis,  qui  digito  caelum  volvunt, 
illo  iam  digresso  sermonem  de  me  habitum  reassumpsit,  et 
laudatorem  et  laudatum  mordaciter  irridendo,  phoenicis  appel- 
lationem  in  diversa  distorsit.  Et  quamvis  tu  insita  modestia 
utrumque  suppresseris,  ego  tamen  et  quis  fuit  et  quid  dixit,  20 
quasi  rebus  ipsis  interfuerim,  nosse  mihi  videor.  Potest  plane, 
et  natura  tumidus  et  fortuna,  quidquid  sibi  in  os  amplum 
venerit  de  me  loqui,  olim  sibi  dilectissimo,  nunc  inviso,  ipse 

'.  quoque  interdum  carus  mihi,  nunc  ex  merito  pdiosus.     Vtrius- 
que  si  causam  mutationis  ex  me  quaeris,  dicam  breviter.    Ipse  25 
me  propter  inimicam  suam  veritatem  odit  et  propter  liber- 

'  tatem,  quae  superbiae  semper  adversa  est ;  ego  illum  odi 
propter  multa,  sed  in  primis  propter  amicum  sibi  menda- 
cium,  cuius,  ut  uno  verbo  expediam,  ipse  quoque  cum  diabolo 
pater  est.  30 

Et  de  iUo  quidem  satis,  immo  nimis  est  dictum,  quamquam 
et  multo  plura  si  libeat  possim,  et  nullum  timeam,  nisi  quem 
diligo.  Ipsum  vero  non  diligam,  ut  audisti.  Et  o  utinam 
ipse  et  ego  simul  aequo  in  statu  rerum  temporalium,  non  ego 
magnus  ut  ipse,  hoc  enim  novit  Christus  nollem,  sed  ipse  35 
parvus  ut  ego,  alicubi  iustis  sub  iudicibus  viveremus  !  Cito 
enim,  nisi  fallor  augurio,  non  ego  quidem  phoenix,  quod  amore 
lynceos  alioquin  oculos  praestringente  laudator  meus  asseruit, 
verum  ipse  bubo  esset  aut  noctua  ;  haec  stomacho  indignante 
profuderim.  Credunt  enim  propter  male  partas  et  male^o 
perdendas  opes  sibi  omnia  licere ;  sed  est,  ut  ubi  copia,  sic 
inopia  dat  animos  ad  loquendum,  multisque  silentium  indixere 
divitiae  ...  \He  discusses  the  question  whether  he  may  expect  any 
advancement  from  the  Pope.]    Vale.    [1372.] 




Ludovico  Marsilio  suo,     Sen,  xv.  7. 

MERITA  de  te  mea,  amice,  quae  multa  commemoras,  pace 
tua  dixerim,  nuUa  sunt  penitus,  nisi  quod  ab  ipsa  tua 
pueritia  te  dilexi,  nescio  quid  iam  tunc  praesagiens,  et  nunc 
magis  ac  magis  in  dies  diligo,  cito  iam  qualem  in  te  cupio 
5  virum  sperans.  Libellum  tibi  quem  poscis  libens  dono,  dona- 
remque  libentius,  si  esset  qualis  erat,  dum  eum  adolescenti 
mihi  donavit  Dionysius  ille  tui  ordinis,  sacrarum  professor 
egregius  litterarum  et  undique  vir  insignis,  indulgentis- 
simus  pater  meus ;    sed  ego  eum  et  natura  forsitan  et  aetate 

10  tunc  vagus,  quod  mihi  periucundus  et  materia  et  auctore  et 
parvitate  sua  pugillaris  esset  atque  ad  ferendum  habilis,  saepe 
per  omnem  ferme  Italiam  ac  Gallias  Germaniamque  circumtuli, 
ita  ut  iam  prope  manus  mea  et  liber  unum  esse  viderentur,  sic 
inseparabiles  visu  perpetuo  facti  erant.    Dicam  rem  mirabilem, 

15  ut  sileam  lapsus  fluminum  ac  terrarum,  semel  mecum  ad 
Nicaeam  Vari  sub  fluctibus  maris  fuit,  actumque  erat  haud 
dubie,  nisi  utrumque  praesenti  periculo  Christus  eripuisset. 
Sic  eundo  et  redeundo  mecum  senuit,  ita  ut  iam  senex  a  sene 
sine   ingenti   difficultate  legi   nequeat,   et   nunc   tandem   ab 

20  Augustini  domo  digressus  ad  eamdem  redit,  nunc  quoque 
tecum  peregrinaturus,  ut  reor.  Accipe  eum  qualis  est  et  boni 
consule,  atque  incipe  meis  in  rebus  iure  tuo  uti  ac  praefationibus 
supervacuis  abstinere,  et  quidquid  tibi  placuerit,  non  postulare 
sed  sumere.  Vale  f  elix  et  pro  me,  quotiens  ad  mensam  eius  acces- 

25  seris,  Christum  ora.    Arquade,  vii.  Idus  lanuarias  [1374  H' 

Lucae  de  Penna,     Sen.  xvi.  i. 

DABIS  veniam,  insignis  vir,  stilo,  ut  quibusdam   fortasse 
videbitur,  irreverenti,  sed  Deum  testor  minime  insolenti ; 
stilo   enim   alio    uti   nescio ;    singulariter    te    alloquor,    cum 
sis  unus,  et  in  hoc  naturam  sequor  ac  maiorum  morem,  non 
5  blanditias  modernorum ;   mirorque  quid  tu  talis  vir  me  aliter 

LVCAE    DE   PENNA  195 

alloqueris,  cum  et  ego  unus  sum,  utinamque  integer  nec  in 
multa  vitiorum  frustra  discerptus.  Denique  sic  Romanum 
imperatorem  regesque  alios,  sic  Romanos  quoque  pontifices 
alloqui  soleo  ;  si  aliter  facerem,  viderer  mihi  mentiri.  Quidni 
autem,  cum  lesum  Christum  ipsum  regem  regum  et  dominum  10 
dominantium,  ut  minores  alios  longe  licet  maximos  sileam,  non 
aliter  alloquamur  ?  Vtque  iam  hic,  quod  olim  cum  antiquo 
feci,  novo  glorier  cum  amico,  stili  huius  per  Italiam,  non 
auctor  quidem,  sed  instaurator  ipse  jjiihi  videor,  quo  cum  uti 
inciperem  adolescens,  a  coaetaneis  irridebar,  qui  in  hoc  ipso  15 
certatim  me  postea  sunt  secuti. 

Nunc  incipio.  Multos  dies  in  itinere  posuit  epistola  tua 
haec  novissima,  siquidem  iii.  Nonas  Februarias  ad  laevam 
Rhodani  ripam  data,  x.  Kalendas  Aprilis  sero  admodum  prima 
face  pervenit  in  hos  colles  Euganeos,  ubi  nunc  secus  intimum  ao 
sinum  maris  Adriatici  senex  et  infirmus  a  iuventute  dilectam  soli- 
tariam  vitam  dego,  amator  ruris,  osor  urbium.  Petieras  ex  me 
ut  de  libris  Ciceronis,  si  quos  inusitatos  et  extraneos  haberem, 
tibi  quoque  cuidam  nuper  coepto  operi  subvenirem,  tua 
scilicet  impensa,  quo  iustior  petitio  tua  esset,  sperans,  credo,  25 
nec  immerito,  me  facie  licet  incognitum  honestis  precibus 
haud  difiicilem  fore,  seu  propter  respectum  famae  tuae,  longe 
etiam  redolentis,  seu  vel  maxime  propter  illius  reverentiam, 
cuius  iussu  opus  illud  assumpseras,  domini  nostri  summi 
pontificis,  qui  me  dignatione  eximia  et  piis  verbis  ac  litteris  30 
suum  fecit,  quamquam  omnes  qui  Christi  sunt  universali  debito 
sui  sint.  Petitioni  tamen  tuae  respondi  tunc,  non  quod 
volui  sed  quod  potui :  Ciceronis  libros  non  me  alios  habere, 
quam  qui  communiter  habentur,  et  quos  idem  dominus  noster 
habet,  vel  ut  puto  etiam  pauciores.  Vnum  addidi,  quod  et  35 
verum  fuit,  habuisse  me  alios  et  amisisse.  Cuius  rei  longa 
esset  historia,  quam  tamen  pro  tempore  brevem  feci.  Eas 
litteras  ad  te  non  pervenisse  ais,  et  petis  ut  replicem  quod 
scripsi,  simul  ut  rem  noris,  simul  ut  litteris  meis  delecteris,  quod 
ut  speres  tua  caritas  et  nobilis  te  cogit  opinio ;   parebitur,  et  40 

o  2 

196  LVCAE    DE   PENNA 

quamquam  senectuti  occupatae  praesertim  et  invalidae  non 
labor  tantum,  ut  tu  dicis,  sed  supplicium  sit  scribere,  scribam 
tamen ;  de  delectatione  tu  videris,  de  fatigatione  pronuntio. 
Certe  si  motum  animi  mei  sequar,  ego  te  hodie  fatigabo ;   ita 

45  igitur  se  res  habet. 

Siquidem  ab  ipsa  pueritia,  quando  ceteri  omnes  aut  Prospero 
inhiant  aut  Aesopo,  ego  libris  Ciceronis  incubui,  seu  naturae 
instinctu,  seu  parentis  hortatu,  qui  auctoris  illius  venerator 
ingens  fuit,  facile  in  altum  evasurus,  nisi  occupatio  rei  familiaris 

50  nobile  distraxisset  ingenium,  et  virum  patria  pulsum  onustum- 
que  familia  curis  aliis  intendere  coegisset.  Et  illa  quidem 
aetate  nihil  intelligere  poteram,  sola  me  verborum  dulcedo 
quaedam  et  sonoritas  detinebat,  ut  quidquid  aliud  vel  legerem 
vel  audirem  raucum  mihi  longeque  dissonum  videretur.    Erat 

55  hac  fateor  in  re  pueri  non  puerile  iudicium,  si  iudicium  dici 
debet,  quod  nuUa  ratione  subsisteret,  illud  mirum  nihil  intel- 
ligentem  id  sentire,  quod  tanto  post  aliquid  licet  modicum 
intelligens  sentio.  Crescebat  in  dies  desiderium  meum,  et 
patris  admiratio  ac  pietas  aliquamdiu  immaturo  favit  studio. 

60  Et  ego  hac  una  non  segnis  in  re,  cum  vix  testa  effracta  aliquam 
nuclei  dulcedinem  degustarem,  nihil  unquam  de  contingentibus 
intermisi,  paratus  sponte  meum  genium  fraudare,  quo  Ciceronis 
libros  undecumque  conquirerem. 

Sic  coepto  in  studio,  nullis   externis   egens  stimulisj  pro- 

65  cedebam,  donec  victrix  industriae  cupiditas  iuris  civilis  ad 
studium  me  detrusit,  ut  si  diis  placet  addiscerem,  quid  iuris 
de  commodato  et  mutuo,  de  testamentis  et  codicillis,  de  prae- 
diis  rusticis  et  urbanis,  et  obliviscerer  Ciceronem  vitae  leges 
saluberrimas  describentem.     In  eo  studio  septennium  totum 

70  g^erdidi,  dicam  verius  quam  exegi.  Vtque  rem  paene  ridiculam 
flebilemque  audias,  factum  est  aliquando  ut,  nescio  quo  sed 
minime  generoso  consilio,  omnes  quos  habere  potueram 
Ciceronis  et  simul  aliquot  poetarum  libri,  lucrativo  velut 
studio  adversi,  latibulis  ubi  ego,  quod  mox  accidit,  metuens 

75  illos   abdideram,   me  spectante   eruti,   quasi  haeresium  libri. 


LVCAE    DE   PENNA  197 

flammis  exurerentur  ;  quo  spectaculo  non  aliter  ingemui  quam 
si  ipse  iisdem  flammis  iniicerer.  Proinde  ^ater,  nam  memini, 
me  tam  maestum  contemplatus  subito  duos  libros,  paene  iam 
incendio  adustos  eripuit,  et  Virgilium  dextra  tenens,  laeva 
Rhetoricam  Ciceronis,  utrumque  flenti  mihi  subridens  ipseSo 
porrexit.  *  Et  habe  tibi  hunc,'  inquit,  *  pro  solatio  quodam 
raro  animi,  hunc  pro  adminiculo  civilis  studii.'  His  tam  paucis 
sed  tam  magnis  comitibus  animum  solatus,  lacrimas  pressi. 
Dehinc  circa  primos  annos  adolescentiae,  mei  iuris  effectus, 
libris  legalibus  abdicatis,  ad  solita  remeavi,  eo  ferventior  quo  85 
interrupta  delectatio  acrior  redit. 

Post  non  multum  tempus,  circa  vigesimum  secundum  aetatis 
annum,  dominorum  Columnensium  nobilissimae  sed  heu 
nimium  caducae  familiae,  quae  mihi  venerabilis  semper  et 
flenda  erit,  familiaritatem  domesticam  nactus  eram,  sub  qua  90 
paene  totum  adolescentiae  meae  tempus  et  virides  annos  egi, 
cuius  mihi  auctor  fuit  vir  incomparabilis,  lacobus  de  Columna, 
tunc  Lomberiensis  episcopus,  cuius  mihi  recordatio  dulcis 
pariter  et  amara  est.  Non  fuit  mundus  eo  dignus,  Christus 
illum  sibi  voluit,  et  cito  terris  ablatum  caelo  reddidit.  Et  95 
quoniam  senex  senem  fatigavit,  ut  scriberet,  senex  senem 
refatigabit  ut  legat.  Ille  igitur  me  diu  ante  metas  pueritiae 
vix  egressum  Bononiae  viderat,  et,  ut  ipse  post  dicebat,  meo 
delectatus  erat  aspectu,  ignarus  adhuc  quis  aut  unde  essem, 
nisi  quod  scholarem  scholaris  ex  habitu  cognoverat.  In  eo  100 
enim  studio  quod  ego  deserui,  ut  audisti,  ipse  perseveravit, 
donec  honorificum  ad  terminum,  mox  ad  episcopium  non 
annis  debitum  sed  meritis  est  provectus.  Quam  ob  causam, 
cum  ad  eam,  quae  Romana  dicitur,  curiam  profectus,  ibi  me 
infausto  illi  carceri  ab  origine  destinatum  revidisset,  iam  mala  105 
prima  lanugine  vestientem,  conditionibus  meis  exactius  ex- 
ploratis,  ad  suam  tandem  praesentiam  evocavit . . .  \He  praises 
Giacomo^s  character.]  Et  erat  tunc  forte  ad  episcopatum  suum 
in  Vasconiam  iturus,  ac  nescius  reor  adhuc,  quod  in  me  iuris 
haberet,  quo  iubere  poterat,  oravit,  ut  sibi  in  eo  itinere  comes  no 

198  LVCAE    DE   PENNA 

esse  vellem,  seu  fide,  quam  tamen  nosse  nondum  poterat,  sed 
in  fronte  eam  lynceus  vir  legebat,  seu  ingenio  seu  vulgari 
delectatus  stilo  meo,  in  quo  tunc  iuveniliter  multus  eram  ; 
parui  atque  ivi.     O  tempus  rabidum,  fugax  vita,  quartus  et 

115  quadragesimus  annus  est !  Nunquam  puto  laetior  aestas  fuit. 
Reversus  inde,  me  in  familiaritatem  perduxit  reverendissimi 
fratris  sui  lohannis,  supra  morem  Cardinalium  viri  optimi  atque 
innocentissimi,  fratrumque  omnium,  ad  extremum  magnanimi 
senis  patris  Stephani,  de  quo  ut  de  Carthagine  ait  Crispus  : 

120 '  Silere  melius  puto  quam  parum  dicere '  .  .  .  \He  laments 
Giacomo^s  early  death.'] 

Nunc  ad.Ciceronem  redeo.  Itaque  iam  aliquali  fama  ingenii, 
falsa  licet,  sed  multo  maxime  favore  cognitus  talium  domi- 
norum,  varias  amicitias  per  diversa  contraxeram,  quod  essem 

125  in  loco  ad  quem  fieret  ex  omni  regione  concursus.  Abeuntibus 
demum  amicis,  et  ut  fit  petentibus,  numquid  e  patria  sua 
vellem,  respondebam  nihil  praeter  libros  Ciceronis  ante  alios  ; 
dabam  memorialia,  scriptoque  et  verbis  instabam.  Et  quotiens 
putas  preces,  quotiens  pecuniam  misi,  non  per  ItaHam  modo, 

130  ubi  eram  notior,  sed  per  Gallias  atque  Germaniam  et  usque 
ad  Hispanias  atque  Britanniam;  dicam  quod  mireris,  et  in 
Graeciam  misi,  et  unde  Ciceronem  exspectabam,  habui 
Homerum,  quique  Graecus  ad  me  venit,  mea  ope  et  impensa 
factus  est  Latinus,  et  nunc  inter  Latinos  volens  mecum  habitat. 

135  Et  quid  tibi  vis  ?  '  Labor  omnia  vincit  improbus '  inquit  Maro. 
Multo  studio  multaque  cura,  multa  undique  parva  volumina 
recoUegi,  sed  saepe  multiplicata ;  eorum  vero,  quae  maxime 
optabam  raro  ahquid,  ita  ut  quod  humanis  in  rebus  crebro 
accidit,  multa  mihi  deforent  multa  superfluerent.     Nondum 

140  sane  sanctorum  libros  attigeram  et  errore  caecus  et  typo 
tumidus  aetatis.  Nil  mihi  fere  nisi  unus  Cicero  sapiebat, 
praecipue  ex  quo  QuintiHani  Institutiones  Oratorias  legi,  quarum 
quodam  loco  haec  plane  sententia  sua  est ;  nam  et  Hber 
abest  et  verba  non  teneo.     *  Bene  de  se  speret,  quisquis  erit, 

145  cui  valde  Cicero  placebit.'     Et  hoc  in  eo  Hbro  dicit,  in  quo  de 

LVCAE    DE   PENNA  199 

eloquentla  deque  oratoribus  agens  libero  iudicio  summi  viri 
Annaei  Senecae,  tunc  placentem  omnibus,  stilum  damnat. 
Quo  dicto  magis  ac  magis  in  sententia  tanto  a  stipulatore 
firmatus,  si  quando  visendi  desiderio,  quod  tunc  saepe  faciebam, 
in  longinqua  proficiscerer,  visis  forte  eminus  monasteriis  150 
veteribus,  divertebam  illico.  '  Et  quid  scimus,  inquam,  an  hic 
aliquid  eorum  sit  quae  cupio  ? '  Circa  quintum  et  vlgesimum 
vitae  annum,  inter  Belgas  Helvetiosque  festinans,  cum  Leodium 
pervenlssem,  audito  quod  esset  ibi  bona  copia  librorum, 
substiti,  comitesque  detinui,  donec  unam  Ciceronis  orationem  155 
manu  amici,  alteram  mea  manu  scripsi,  quam  postea  per 
Italiam  effudi ;  et,  ut  rldeas,  in  tam  bona  civitate  barbarica 
^amenti  aliquid  et  id  croco  simillimum  reperire  magnus 
labor  fuit. 

Et  de  librls  quidem  Reipublicae  iam  desperans,  librum  de  160 
Consolatione  quaeslvi  anxie,  nec  inveni ;  quaesivi  et  librum  de 
Laude  Philosophiae,  quod  et  ipse  libri  titulus  excitabat,  et  in 
librls  Augustini,  quos  iam  legere  coeperam,  librum  illum  ad 
vitae  mutationem  et  ad  studium  veri  multum  sibi  profuisse 
compereram  ;  sic  undlque  dignus  videbatur,  qui  diligentlssime  165 
quaereretur.  Enimvero  hic  negotii  nihil  esse  credldi,  statim 
enim  adfuit  non  liber,  sed  falsa  libri  ipsius  inscriptio^  quod 
sclens  narro,  ne  quando  tlbi,  quod  Imposslbile  arbltror,  idem 
qui  mihi  illusit  error  obreperet.  Legebam,  neque  aliquld 
de  eo  quod  titulus  polllcebatur  invenlebam,  stupebamque,  et  170 
tardltati  meae  allenum  errorem  imputabam.  Demum  cum 
Jegen^b^cuius  insatiabilem  me  natura  facit,  In  libros  Augustini 
de  Trinitate,  divinum  opus,  Incldlssem,  inveni  allegatum  Ibl 
llbrum,  non  quldem  quem  habebam,  sed  quem  habere  crede- 
bam  ;  et  aliquld  ibi  de  eo  libro  positum,  quo  nihil  est  dulcius,  175 
^  dirigul,  et  oblationem  ratus  experlentiae,  die  quodam,  fervidus 
librum  legi  totum  Intentlsslme.  Eius  certe  quod  apud  Au- 
gustinum  erat  penitus  nlhll  Inveni.  Pudult  errasse  tam  diu,  et 
remansi  certus  librum  illum  non  esse  de  Laude  Philosophiae, 
sed  quisnam  esset  incertus,  esse  autem  Ciceronls  stllus  indicio  180 

200  LVCAE    DE   PENNA 

erat.  Fuit  enim  caelestis  viri  illius  eloquentia  imitabilis  nulli. 
Post  haec  vero  cum  ultimo  Neapoli  venissem,  Barbatus  meus 
Sulmonensis,  amicus  optimus  et  tibi  forsan  saltem  nomine 
cognitus,  voti  mei  conscius,  parvum  Ciceronis  librum  mihi 

185  donavit ;  cuius  in  fine  principium  solum  erat  libri  Academi- 
corum.  Quod  ego  perlegens,  conferensque  cum  illis  qui  inscri- 
buntur  de  Laude  Philosophiae,  luce  clarius  deprehendi  illos  esse 
duos  ;  tot  enim  sunt,  tertium  et  quartum,  vel  secundum  et 
tertium  J cademicorum,  subtile  opus  magis  quam  necessarium 

190  aut  utile.    Sic  longaevo  errore  liberatus  sum. 

Obtulerat  casus  mihi  iam  antea  venerabilem  quemdam  senem, 
cuius  nomen,  ut  reor,  adhuc  in  curia  notum  est,  Raymundum 
Superantium,  ad  quem  ante  hos  quadraginta  annos  scripta 
iuvenilis  mea  quaedam  nunc  etiam  exstat  epistola.    Ille  copio- 

195  sissimus  librorum  fuit,  et  .ut  iurisconsultus,  in  qua  facultate 
poUebat,  alia  quidem  cuncta  despiciens,  praeter  unum  Titum 
Livium,  quo  mirum  in  modum  delectabatur,  sed  historiae  in- 
suetum,  magnum  licet,  ingenium  haerebat.  In  eo  studio  me 
sibi  utilem,  ut  dicebat,  expertus  tanto  amore  complexus  est,  ut 

200  patrem  potius  crederes  quam  amicum.  IUe  mihi  et  commodan- 
do  libros  et  donando  supra  communem  modum  f acilis  fuit.  Ab 
hoc  habui  et  Varronis  et  Ciceronis  aliqua.  Cuius  unum  volumen 
de  communibus  fuit,  sed  inter  ipsa  communia  libri  de  Oratore 
BC  de  Legibus  imperfecti,  ut  fere  semper  inveniuntur,  et  prae- 

205  terea  singulares  libri  duo,  de  Gloria.  Quibus  visis  me  ditissi- 
mum  extimavi.  Longum  est  exsequi,  quos  et  qualiter  et  unde 
quaesierim,  praeter  unum  volumen  elegantissimum,  cui  par 
aliud  invenire  difficile,  paternas  inter  res  inventum,  quod  in 
deliciis  pater  habuerat,  quodque  non  ideo  evasit,  quia  illud 

210  mihi  executores  testamentarii  salvum  vellent,  sed  quia,  circa 
praedam  pretiosioris  ut  putabant  patrimonii  occupati,  ceu  vile 
neglexerant.  In  his  omnibus  novi  nihil  ut  dixi  praeter  illos 
de  Gloria  libros  duos  et  aHquot  orationes  aut  epistolas.  Sed 
ego,  ne  fortunae  frustra  obniterer,  ut  viator  sitiens  inopi  rivulo, 

215  quibus  poteram  communibus  me  solabar.     At  nonne  ego  sat 

LVCAE    DE   PENNA  201 

mirus  sum,  mirandique  materiam  tibi  do,  qui  rogatus  historiam 
unam  narro  alteram  ?  Postulas  ut  qualiter  libros  ^miserim 
dicam,  ego  qualiter  quaesierim  dico,  ut  cognito  quantus  fuerit 
quaerendi  labor,  quantus  fuit  perdendi  dolor  intelligas. 

Nunc  quod  petis  expediam.  Fuit  mihi  paene  ab  infantia  220 
magister,  qui  me  primas  litteras  doceret ;  sub  hoc  postea 
grammaticam  et  rhetoricam  audivi,  utriusque  enim  professor 
ac  praeceptor  fuit,  cui  parem  ego  non  novi,  quod  ad  theoricam 
loquor,  quod  ad  practicam  attinet,  non  ita  prorsus  Horatianae 
cotis  in  morem,  quae  ferrum  novit  acuere.  non  secare.  Hic  225 
sexaginta  totos,  ut  fama  erat,  annos  scholas  rexit,  et  quot 
scholares  tanto  in  tempore  vir  famosus  habuerit  cogitari  faciHus 
quam  dici  potest.  In  quibus  magni  viri  multi  et  scientia  et 
statu,  et  legum  scihcet  professores,  et  sacrarum  magistri 
litterarum  et  praeterea  episcopi  et  abbates,  ad  ultimum  car-  230 
dinalis  unus,  cui  ego  puer  patris  intuitu  carus  fui,  non  vir  statu 
maior  ac  fortuna,  cum  esset  Ostiensis  episcopus,  quam  prudentia 
et  litteris  .  .  .  \_P.  says  he  was  Convenevole' s  favourite  pupil.'] 
Hunc  talem  homunculum  pater  meus,  dum  vixit,  liberaHter 
satis  adiuvit ;  invaserat  enim  eum  pauperies  ac  senectus,  235 
comites  importunae  et  difhciles.  Post  obitum  patris  omnem 
in  me  spem  posuerat.  Ego  autem  impar  licet,  me  illi  tamen  et 
fide  et  obsequio  obHgatum  sentiens,  aderam  omni  ope,  qua 
poteram,  ut  deficiente  pecunia,  quod  crebrum  erat,  egestatem 
suam  apud  amicos,  nunc  fideiussione,  nunc  precibus  apud  240 
faeneratorem  vero  pignoribus  [sublevaveram].  MiUies  in  hunc 
usum  Hbros  et  res  aHas  asportavit  et  retuHt,  donec  fidem  expuHt 
paupertas.  Graviore  siquidem  pressus  inopia,  duo  iUa  Ciceronis 
volumina,  unum  patris,  alterum  amici,  Hbrosque  aHos  me 
tradente  abstulit,  praetendens  necessarios  sibi  in  opere  suo  245 
quodam ;  ^uotidie  enim  Hbros  inchoabat  mirabiHum  in- 
scriptionum,  et  prooemio  consummato,  quod  in  Hbro  primum, 
in  inventione  ultimum,  esse  solet,  ad  opus  aUud  phantasiam 
instabilem  transferebat.  Quid  te  ad  vesperam  verbis  traho  ? 
Cum  inciperet  suspecta  esse  dilatio,  quod  non  egestati,  sed  250 

202  LVCAE    DE   PENNA 

studio  concessi  libri  erant,  coepi  altius  exquirere  quid  de  eis 
actum  esset,  et  ut  pigneratos  comperi,  penes  quem  essent 
indicari  mihi  petii,  ut  facultas  fieret  luendi  eos.  IUe,  et  pudoris 
plenus  et  lacrimarum,  negavit  se  id  esse  facturum,  quod  turpe 

255  nimis  esset  sibi,  si  quod  ipse  deberet  alter  faceret,  exspectarem 
paululum,  quod  suum  erat  cito  se  facturum.  Obtuli  in  hanc 
rem  pecuniae  quantum  vellet,  et  hoc  respuit,  orans  ne  sibi 
hanc  infamiam  inurerem.  Ego,  etsi  nihil  dicto  fiderem,  nolens 
tamen    quem    amabam    contristare,   subticui.      Ipse    interim 

260  paupertate  pulsus  in  Tusciam  ivit,  unde  sibi  erat  qrigo ;  me 
tunc  ad  fontem  Sorgiae  mea  Transalpina  in  solitudine  latitante, 
ut  solebam,  nec  prius  eum  abiisse  quam  obiisse  cognovi,  oratus 
a  civibus  suis,  qui  ad  sepulturam  illum  sero  quidem  laureatum 
tulerant,  ut  memoriae  eius  honorificum  aliquod  epigramma 

265  componerem.  Nec  deinceps  uUa  unquam  diligentia  vel  mini- 
mum  amissi  Ciceronis  indicium,  nam  de  aliis  non  curassem, 
invenire  quivi.    Ita  simul  et  libros  perdidi  et  magistrum. 

Habes,  en,  historiam  quam  petisti,  longiusculam  fateor,  sed 
dulce  mihi  fuit  et  veterum  recordari  et  novo  cum  amico  diu 

270  colloqui,  quem  ignotum  et  sui  ipsius  epistolae  commendant,  et 
testimonium  viri  illius,  cui  omnia  crederem.  Sentio  autem  nunc 
quam  honestum  esset  propter  additiones  et  lituras  hanc  rescri- 
bere,  sed  occupationi  ac  fatigationi  meae  tua  parcat  urbanitas, 
et  quaecumque  oculos  laedunt,  ceu  totidem  signa  familiaritatis 

275  aspiciat.    Vale.    Arquade,  v.  Kalendas  Maias'[i374]. 

lanino  [Donino]  Grammatico  Placentino.     Sen.  xvi.  7. 

NOLI,  amice,  noli,  obsecro,  in  arrepto  hoc  praecipue  tam 
specioso  calle  lentescere,  eam  quam  praetendis  ob  causam, 
quod  virtus  sciUcet  honestaeque  artes  nostra  aetate  esse  quidem 
sine  honore  videantur  .  .  .  [The  rarity  of  virtue  in  these  days 
5  causes  it  to  be  all  the  more  valued.  He  will  venture  to  give 
instances  from  his  own  life  of  the  honour  paid  to  learni?ig.]  Nonne 
igitur  audivisti,  ut  ego  ipse,  qui  si,  non  dicam  cum  antiquis,  sed 

lANINO  •      203  . 

cum  coaetaneis  meis  conferar,  nihil  sim,  dum  in  Galliis  agerem 
admodum  adolescens,  nobiles  quosdam  et  ingeniosos  viros  tam 
de  ulteriore  Gallia  quam  de  Italia  venientes  ad  me  vidi  ad-  10 
mirans,  nullo  alio  negotio  tractos  quam  ut  me  viderent  mecum- 
que  coUoquerentur  ?  Quorum  unus  fuit  honorifice  nominandus, 
Petrus  Pictaviensis,  religione  et  litteris  vir  insignis ;  atque  ad 
admirationis  augmentum,  fuere  aliqui  qui  praemissis  magnificis 
muneribus  sequerentur,  quasi  liberalitate  iter  sternerent  et  15 
ianuas  aperirent.  Non  est  Avinio  Rhodani,  ubi  tunc  eram, 
Romae  comparabilis  ulla  in  re,  sed  et  Romanus  Pontifex  et 
multa  Romanae  civitatis  insignia  illic  erant,  suntque  hodie, 
frustra  nuper  per  Vrbanum  V.  parumper  avecta ;  erant  quae 
locum  toto  facerent  orbe  famosum ;  et  tamen  non  se  aliud  20 
quam  me  unum  quaerere  et  verbo  et  rebus  ipsi  fatebantur, 
usque  adeo,  ut  si  abessem,  forte  confestim  ad  fontem  Sorgiae, 
ubi  maxime  aestatem  agere  solebam,  omnibus  neglectis  accede- 

Si  horum  tu  vel  inscius  esses  vel  incredulus,  tui  certe  ipsius  25 
oblitus  esse  non  potes,  qui  me  diu  postea  in  Italiam  iam  rever- 
sum,  non  quidem  tanto,  magno  tamen  viae  tractu,  nunquam 
antea  mihi  visus  aut  cognitus  adiisti,  unde  haec  amicitia  orta 
est ;  quae  nisi  durasset,  immo  et  crevisset  in  tempore,  nequa- 
quam  tam  familiariter  tibi  ista  nunc  scriberem.  Quot  deinde  30 
usque  huc  ad  me  ex  illa  praesertim  studiorum  amicissima 
venerunt  Parthenope  iuvenes  maxime,  qui  me  ibi  temporibus 
summi  regis  vidisse  non  poterant,  propter  nostram  familiari- 
tatem  tibi  esse  nequit  occultum. 

Sicut  nec  ille  Perusini  vatis  adventus,  ita  dico,  si  litterarum  35 
amor  ingens  et  ardentissimus  spiritus  vatem  facit,  qui  senex 
caecus  ad  Pontremulum  oppidum  scholas  grammaticae  regebat. 
Audito  autem,  quod  ad  ipsum  de  quo  loquor  regem  Neapolim 
perrexissem,  ut  qui,  iuvenili  fastu  tumidus,  cuiuscumque  examen 
alterius  eo  tempore  dedignarer,  qui  nunc  nullum  recusarem,  40 
unici  filii  adolescentis  humero  innixus  et  ipse  mox  Neapolim 
magno  mei  desiderio  tractus  venit.     Cognitaque  viae  causa, 

204  lANINO 

quam  ipse  publice  praedicabat,  rex  eum  videre  voluit ;  erat 
enim  monstri  instar  viri  facies  fervorque  illa  gelida  in  aetate. 

45  Contemplatus  aliquamdiu  vultum  hominis  aereae  statuae 
simillimum,  audiensque  quid  peteret,  *  si  vis '  inquit  *  quem 
quaeris  in  Italia  reperire,  festina  ;  alioquin  quaerendus  tibi  erit 
in  Gallia ;  sic  ab  eo  nuper  hinc  digrediente  cognovimus  '. 
'  Ego  vero '  inquit  homuncio  *  nisi  me  vita  destituat,  ipsum, 

50  si  oporteat,  apud  Indos  quaeram.'  Miratus  rex  et  miseratus 
sibi  viaticum  dari  iussit ;  inde  summo  cum  labore  sua  relegens 
vestigia,  nequidquam  Romae  prius  me  quaesito,  Pontremulum 
rediit.  Ibi  audiens  quod  adhuc  Parmae  essem,  hieme  etiam  nunc 
adversa,  nivosum  transit  Apenninum,  et  praemissis  ad  me  haud 

55  ineptis  aHquot  versiculis,  ipse  mox  aif uit . . .  [P.  comfares  him  with 
Hannibal.'\  Et  quotiens  putas  (sed  quidloquor?  Praesens  rebus 
intereras),  quotiens  liHi  et  discipuli  alterius,  quo  pro  fiHo  et  qui- 
bus  ambobus  pro  yehiculo  utebatur,  manibus  sublatis  meum 
caput  osculatus  est,  quo  iHa  cogitassem,  quotiens  hanc  dexteram, 

60  qua  iUa  scripsissem,  quibus  se  diceret  vehementissime  delecta- 
tum  ?  Et  quam  pauca  tunc  scripseram,  cum  vel  hodie  pauca  sint, 
transeo.  Longa  est  historia.  Semper  ad  hunc  modum  triduo 
mecum  fuit  et  totam  civitatem  miraculo  sui  implevit,  cognito 
quis  esset  et  quid  ageret.     IHud  non  silebo,  quod  cum  die 

65  quodam  in  excessu  mentis  multa  diceret,  inter  cetera  :  *  vide  ' 
ait  *  ne  taedio  tibi  sim,  si  cupidius  te  fruor,  ad  quem  videndum 
tanto  cum  labore  peregrinus  advenio.'  Ad  quod  verbum  cum 
risum  astantibus  excitasset,  et  risum  et  ridendi  causam  intel- 
lexit,  excitatiorque  subiunxit  in  me  versus  :    '  Te  non  aHum 

70  testem  volo,  quod  ego  exoculatus  meHus  certiusque  te  video 
quam  quisquam  horum  oculos  habentium.'  Quo  dicto  cunctos 
in  silentium  ac  stuporem  vertit.  Plus  non  dico  nisi  quod  urbis 
iHius  dominus,  mei  amantissimus,  quo  nescio  an  sua  aetate  ullus 
in  terris  HberaHor  vixerit,  caeci  sermone  atque  animo  delectatus, 

75  abeuntem  multo  honore  ac  magnificentia  prosecutus  est  .  .  . 

.  [He  relates  this  story  merely  to  encourage  Donnino.]  Vale. 
Patavij  IV.  Idus  Maias  [1373]. 


lohanni  Boccatio,     Sen.  xvii.  3. 

1IBRVM  .tuum,  quem  nostro  materno  eloquio  ut  opinor  olim 
-^iuvenis  edidisti,  nescio  quidem  unde  vel  qualiter  ad  me 
delatum  vidi.  Nam  si  dicam,  legi,  mentiar.  Siquidem  ipse 
magnus  valde,  ut  ad  vulgus,  et  soluta  scriptus  oratione,  et 
occupatio  mea  maior  et  tempus  angustum  erat,  idque  ipsum,  5 
ut  nosti,  bellicis  undique  motibus  inquietum  ;  a  quibus,  etsi 
animo  procul  absim,  nequeo  tamen  fluctuante  republica  non 
moveri.  Quid  ergo  ?  Excucurri  eum  et  festini  viatoris  in 
morem,  hinc  atque  hinc  circumspiciens  nec  subsistens.  Anim- 
adverti  alicubi  librum  ipsum  canum  dentibus  lacessitum,  tuo  10 
tamen  baculo  egregie  tuaque  voce  defensum.  Nec  miratus 
sum.  Nam  et  vires  ingenii  tui  novi,  et  scio  expertus  esse 
hominum  genus  et  insolens  et  ignavum,  qui,  quidquid  ipsi  vel 
nolunt,  vel  nesciunt,  vel  non  possunt,  in  aliis  reprehendunt,  ad 
hoc  unum  docti  et  arguti,  sed  elingues  ad  reliqua.  Delectatus  15 
sum  in  ipso  transitu,  et  si  quid  lasciviae  liberioris  occurreret, 
excusabat  aetas  tunc  tua,  dum  id  scriberes,  stilus,  idioma,  ipsa 
quoque  rerum  levitas  et  eorum  qui  lecturi  talia  videbantur. 
Refert  enim  largiter  quibus  scribas,  morumque  varietate  stili 
varietas  excusatur.  20 

Inter  multa  sane  iocosa  et  levia,  quaedam  pia  et  gravia  de- 
prehendi,  de  quibus  tamen  diffinitive,  quid  iudicem,  non  habeo, 
ut  qui  nusquam  totus  inhaeserim.  At  quod  vere  accidit  eo 
more  currentibus,  ^uriosius  aliquanto  quam  cetera  libri  prin- 
cipium  finemque  perspexi ;  quorum  in  altero  patriae  nostrae  25 
statum  illius  scilicet  pestilentissimi  temporis,  quod  prae 
omnibus  nostra  aetas  lugubre  ac  miserum  mundo  vidit,  meo 
quidem  iudicio  et  narrasti  proprie  et  magnifice  deplorasti.  In 
altero  autem  historiam  ultimam  et  multis  praecedentium  longe 
dissimilem  posuisti,  quae  ita  mihi  placuit  meque  detinuit,  ut  30 
inter  tot  curas,  quae  paene  mei  ipsius  immemorem  me  fecere, 
illam   memoriae   mandare  voluerim,  ut   et   ipse  eam  animo. 


quotiens  vellem,  non  sine  voluptate  repeterem,  et  amicis  ut  fit 
confabulantibus  renarrarem,  si  quando  tale  aliquid  incidisset. 

35  Quod  cum  brevi  postmodum  fecissem  gratamque  audientibus 
cognovissem,  subito  talis  interloquendum  [sicj  cogitatio  super- 
venit,  fieri  posse  ut  nostri  etiam  sermonis  ignaros^  tam  dulcis 
historia  delectaret,  cum  et  mihi  semper  ante  multos  annos 
audita  placuisset,  et  tibi  usque  adeo  placuisse  perpenderem,  ut 

40  vulgari  eam  stilo  tuo  censueris  non  indignam  et  fine  operis,  ubi 
rhetorum  disciplina  validiora  quaelibet  collocari  iubet.  Itaque 
die  quodam  inter  varios  cogitatus  animum  more  soHto  dis- 
cerpentes,  et  illis  et  mihi,  ut  sic  dixerim,  iratus,  vale  omnibus 
ad  tempus   dicto,   calamum  arripiens  historiam   ipsam   tuam 

45  scribere  sum  aggressus,  te  haud  dubie  gavisurum  sperans  ultro 
rerum  interpretem  me  tuarum  fore.  Quod  non  facile  alteri 
cuicumque  praestiterim,  egit  me  tui  amor  et  historiae. 

Ita  tamen,  ne  Horatianum  illud  poeticae  artis  obliviscerer  : 
*  Nec  verbum  verbo  curabis  reddere  fidus  Interpres ',  historiam 

50  tuam  meis  verbis  explicui,  immo  alicubi  aut  paucis  in  ipsa 
narratione  mutatis  verbis  aut  additis,  quod  te  non  ferente 
modo  sed  favente  fieri  credidi ;  quae  licet  a  multis  et  laudata 
et  expetita  fuerit,  ego  rem  tuam  tibi,  non  alteri,  dedicandam 
censui.     Quam   quidem   an   mutata   veste   deformaverim   an 

55  fortassis  ornaverim,  tu  iudica.  Illinc  enim  orta,  illuc  redit, 
notus  iudex,  nota  domus,  notum  iter,  ut  unum  [sic]  et  tu  noris  et 
quisquis  haec  leget,  tibi  non  mihi  tuarum  rationem  rerum  esse 
reddendam.  Quisquis  ex  me  quaeret,  an  haec  vera  sint,  hoc 
est   an   historiam   scripserim    an   fabulam,    respondebo   illud 

60  Crispi :  '  fides  penes  auctorem,  meum  scilicet  loannem,  fit.' 
Haec  praefatus  incipio.    [1373.] 

N  O  T  E  S 

Fam.  i.  4  [9  August  1333] 
Page  1.  Glovannl  Colonna  was  the  second  son  of  Stefano,  the  head  of  the 
house  of  Colonna  at  this  time.  Petrarch  was  on  a  footing  of  intimate 
friendship  wlth  several  members  of  this  family.  There  are  sixteen  letters 
addressed  to  Glovanni,  as  well  as  several  metrical  epistles  and  the  sonnet, 
Rime  cclxvl.  In  Sen.  xvl.  i  Petrarch  glves  an  account  of  his  frlendship 
with  the  younger  brother  Giacomo  ;  whlle  both  were  students  at  the 
University  of  Bologna  they  had  been  attracted  to  one  another,  but  It  wasnot 
until  after  Petrarch's  return  to  Avlgnon  In  Aprll  1326  that  they  became 
friends.  (F.  Lo  Parco  has  tried  to  show  in  Errori  . .  .  nella  biogr.  del  P., 
*  Giom.  stor.  d.  lett.  ital.',  xlvlii,  1906,  pp.  37-69,  that  Petrarch  returnedto 
Avignon  at  the  end  of  1325,  and  as  a  result  puts  back  by  a  year  the  date  of  a 
number  of  the  earlier  letters.  But  the  case  agalnst  the  tradltlonal  date,  1326, 
is  not  proved.  See  also  P.  de  Nolhac,  P.  d  Bologne  au  temps  (TAzzo  Viscontij 
in  *  P.  e  la  Lombardla',  Milan,  1904,  pp.  87-93.)  Glacomo,  now  Bishop  of 
Lombez,  took  Petrarch  with  him  to  hls  see  in  Gascony  (on  thls  journey  see 
F.  Lo  Parco,  //  P.  e  Giacomo  Colonna  a  Tolosa,  in  *  Mem.  d.  R.  Accad.  di 
archeoL  .  .  .  In  Napoli',  191 1,  pt.  2,  p.  229  seq.),  and  on  thelr  return 
to  Avlgnon  in  1330  introduced  hlm  to  hls  brother  the  Cardinal.  From 
1330-7  Petrarch  was  llving  in  the  Cardinars  house  at  Avlgnon,  and  was 
probably  to  some  extent  dependent  on  him.  It  was  not  until  1335  that  he 
received  hls  first  Church  preferment,  a  canonry  at  Lombez.  The  Cardinal 
probably  pald  the  expenses  of  the  journey  which  this  letter  describes,  and 
we  shall  hear  of  Petrarch's  securlng  his  consent  for  his  vlslt  to  Rome  in 
1337.  Giovannl  was  created  a  Cardinal  by  Pope  John  XXII  in  1327  before 
he  had  reached  the  age  of  thirty.  For  other  details  of  Petrarch's  relations 
with  the  famlly  see  Fam.  iv.  6,  v.  3,  and  vlli.  i. 

Line  i.    Aquae,  or  Aquisgrana,  Aix-la-Chapelle. 

2.    Baiano  :  like  the  waters  In  the  bay  of  Baiae. 

20-21.    Cf.  Cic.  Tusc.  V.  40. 

24.    Juvenal,  Sat.  xv.  iii. 

27.  Nasones  plurimos  :  taken  to  refer  to  the  manuscripts  Petrarch  found 
there ;  many  copies  of  Ovid,  but  none  of  VirglL 

28.  See  Ovld,  Met.  xv.  871-9. 
35-6.    Vlrg.  ^^M.  vi.  318. 

53-8.  The  name  Agrlpplna  was  given  to  the  colony  (Cologne)  in  honour 
of  Agrippina,  the  younger,  daughter  of  Germanlcus,  and  not  by  Agrippa. 
Also  the  daughter  of  Augustus  whom  Agrippa  married  was  Julia. 

2o8  NOTES 

59.  sacrarum  virginum  :  referring  to  the  martyrdom  of  St.  Ursula  and 
the  iijooo  virgins  at  Cologne.    Their  skulls  are  still  exhibited  there. 

66.    The  present  cathedral  of  Cologne  was  begun  in  1248. 

69.  tribus  saltibus  :  the  bones  of  the  magi  are  said  to  have  been  brought 
to  Constantinople  by  Helena,  the  mother  of  Constantine  the  Great ;  from 
there  they  were  moved  to  Milan,  and  finally  sent  to  Cologne  by  Frederick 

75.    Virg.  Ecl.  X.  47. 

jS.  The  Ardennes.  In  this  year  1333  the  Count  of  Flanders  and  the 
Count  of  Brabant  were  at  war  over  the  town  of  Malines.  Presumably  this 
is  the  war  Petrarch  is  referring  to. 

91.  Jratrem  tuum  :  his  brother  Giacomo  had  agreed  to  take  Petrarch  with 
him  to  Rome.  On  the  22nd  May  of  this  year  (1333)  Stefanuccio,  the  son  of 
Sciarra  Colonna,  had  defeated  the  Orsini  near  S.  Cesario.  The  feud  between 
the  two  houses  was  embittered  by  this  victory,  and  for  this  reason  Giacomo 
had  hastened  to  Rome  to  the  assistance  of  his  family. 

The  sonnet  *  Vinse  Annibal ',  Rime  ciii,  was  written  on  the  occasion  of  this 

Fam.  ii.  9  [21  December  1336] 

Page  4.  To  Giacomo  Colonna,  Bishop  of  Lombez,  one  of  the  seven  sons  of 
Stefano  Colonna.  The  Pope,  John  XXII,  had  excommunicated  the  Emperor 
Louis,  the  Bavarian,  and  while  the  latter  was  in  Rome  in  1328,  Giacomo 
Colonna  read  the  bull  of  excommunication  aloud  and  posted  it  up  in  the 
city.  As  a  reward  for  this  act  he  was  elected  Bishop  of  Lombez  in  the 
foUowing  year.  Cf.  also  the  letter  to  Giovanni  Colonna  on  the  death  of  his 
brother,  Fam.  iv.  12.  Giacomo  had  left  Avignon  suddenly  in  1333  (cf.  note, 
\.  91,  in  the  previous  letter),  while  Petrarch  was  away  on  his  journey  to 
Paris  and  Germany  ;  therefore  Petrarch  says  he  had  not  seen  him  for  four 
years.    (Petrarch  uses  the  Roman  inclusive  method  of  reckoning.) 

This  is  one  of  the  few  letters  containing  a  reference  to  Laura.  We  know 
from  the  prefatory  letter  to  the  Epist.,  Fam.,  that  Petrarch  burnt  many  of 
his  letters  when  preparing  them  for  pub.lication  in  1349  (Fracassetti  dates 
the  prefatory  letter  1359,  ^^^  Mascetta-Caracci  in  his  edition  of  the  Can- 
zoniere^  Lanciano,  1895,  p.  70  seq.,has  shown  that  the  date  was  1349),  and 
he  may  have  intentionally  destroyed  those  in  which  Laura's  name  occurred. 
At  any  rate,  we  have  very  few  letters  written  from  Avignon  between  1326 
and  1337.  Modern  criticism  seems  to  agree  that  she  was  an  historical 
person.  For  an  account  of  an  entry  in  Petrarch's  handwriting  in  his  copy 
of  Virgil  relating  to  her  death  see  P.  de  Nolhac,  Pkrarque  et  Vbumanismey 
Paris,  1907,  tom.  i,  p.  140,  &c.,  and  an  article  by  Monsignor  A.  Ratti  (Pope 
Pius  XI)  in  Petrarca  e  la  Lombardia^  Milan,  1904,  pp.  219-42. 

NOTES  ^  209 

Line  22-3.  simulatus . . .  Augustinus :  Giacomo  had  apparently  questioned 
the  sincerity  of  Petrarch's  devotion  to  St.  Augustine^  and  the  reality  of  his 
love  for  Laura.  Cf.  C.  Segre,  StudiPetrarcheschi^  Florence,  1903,  pp.  103, 104. 

43.     Virg.  Geo.  i.  499. 

51.  Scipio  Africanus  had  an  estate  at  Liternum.  See  Seneca,  Epist.  86. 
The  *  Hispano  homini '  is,  of  course,  Seneca. 

70.  Salvatoris  imaginem  :  refers  to  the  veil  of  St.  Veronica,  preserved  in 
Rome,  on  which  the  image  of  the  face  of  Christ  was  supposed  to  be 
impressed.  Cf.  Dante,  Par.  xxxi.  104,  and  Vita  Nuova,  xl.  Cf.  also 
Petrarch's  sonnet,  Rime  xvi. 

72-4.    Isaiah  Ix.  14. 

Fam,  ii.  12  [February  1337] 

Page  7.  This  and  the  following  letter  were  written  from  Capranica,  in  the 
neighbourhood  of  the  old  town  of  Sutrium.  Petrarch  arrived  there  on  his 
first  journey  to  Rome  in  January  or  February  1337.  He  travelled  probably 
at  the  expense  of  Cardinal  Giovanni,  to  whom  we  have  four  letters  written 
during  this  visit ;  but  none  of  them  contains  a  full  account  of  Petrarch's 
first  impressions  of  Rome.  For  a  longer  description  see  the  letter  to 
Giovanni  Colonna  da  San  Vito,  Fam.  vi.  2.  The  sonnets,  Rime  Ixvii-lxix,  are 
thought  to  have  been  written  at  this  time.  On  this  journey  to  Rome  see 
A.  Monti  in  Propugnatore,  ix,  1876,  pt.  2%  p.  128  seq.,  and  A.  Linaker,  II P. 
a  Roma,  Florence,  1904. 

Line  9.  Pope  Sylvester,  said  to  have  cured  the  Emperor  Constantine  of 
leprosy  and  converted  him  to  Christianity.    Cf.  Dante,  Inf.  xxvii.  94,  95. 

II.    Virg.  Aen.  vii.  697,  where  also  Soracte  is  mentioned.    Cf.  Hor.  Od.i. 

9- 2- 

15.  advena  rege:  a  recoUection  of  Augustine,  De  civ.  Deiy  vii.  18  and  19, 
where  Augustine  treats  of  the  human  origin  of  the  Roman  gods.  Elsewhere 
Petrarch  adopts  the  orthodox  view  that  they  were  evil  spirits,  daemones. 
See  Fam.  xviii.  12,  note  2,  L  16. 

60-6.  In  the  time  of  John  XXII  at  Avignon  there  had  been  a  controversy 
as  to  whether  the  souls  of  the  dead  attained  the  beatific  vision  before  they 
were  reunited  with  their  bodies.  The  Pope  {auctore  suo)  held  the  opinion, 
shared  by  Petrarch  for  a  time,  that  they  did  not.  Later  the  controversy 
was  settled  by  a  bull  of  Benedict  XII  in  1336  establishing  the  view  opgosite 
to  that  which  John  XXII  had  personally  held. 

Fam.  ii.  13  [February  ?  1337] 

Page  9.    Count  Orso  dell'  Anguillara  was  a  Roman  nobleman  and  son-in- 
law  of  Stefano  Colonna.     It  was  he  who,  as  Roraan  senator,  crowned 
Petrarch  with  the  laurel  at  Rome  in  1341.    Two  of  the  sonnets  are  addressed 
2548  P 

210  NOTES 

to  Orso,  Rime  xxxvili  and  xcvlii.  The  latter  was  possibly  written  at 
Capranica  in  1337. 

Line  9,  10.    Sallust,  Bell.  lug.,  ch.  19  ;   quoted  also  in  Sen.  xvi.  i,  1.  120. 

22.  Stephano  :  the  eldest  son  of  the  family.  See  Petrarch's  letter  to  the 
elder  Stefano,  Fam.  viii.  i. 

24-7.  The  disturbed  state  of  the  country  here  described  was  due  to  the 
absence  of  the  Pope  and  the  resulting  anarchy  In  Rome  and  the  papal 
terrltory.  A  number  of  small  local  tyrants  had  sprung  up,  who  were 
generally  at  war  with  one  another  and  who  did  not  consider  open  brigandage 
beneath  their  dignity.  The  feud  between  the  two  principal  families  of  the 
Roman  aristocracy,  the  Colonna  and  the  Orsini,  was  not  the  least  cause  of 
the  anarchy.  Hallam,  in  hls  Viezv  of  the  State  oj  Europe  during  the  Middle 
AgeSj  1869,  p.  189,  says  :  *  nor  was  the  downfall  of  the  Western  Empire 
so  fatal  to  its  capltal  as  the  contemptlble  feuds  of  the  Orsinl  and  Colonna 
famllies  '.  Cf.  Gregorovius,  History  of  Rome  in  the  Middle  Ages^  London, 
1900,  &c.,  vol.  vi,  ch.  4,  and  P.  Orsl,  Signorie  e  principati,  In  the  '  Storla  pol. 
d'  Italla  ',  Milan,  [1904],  pp.  yj,  78. 

Fam.  Ili.  i  [1333  ?] 
Page  10.  Tommaso  Caloria  da  Messina  was  a  poet  who  had  been  at  the 
Universlty  of  Bologna  with  Petrarth.  Many  of  the  early  letters  are  addressed 
to  him,  and  In  the  old  edltlons  many  wrongly  so  addressed  (see  the  note  to 
Fam.  lii.  10).  He  is  mentloned  in  the  Trionfo  d^Amore,  iii.  59.  See  G.  Bor- 
ghese,  II P.  e  T.da  Messina,  in  *  Archlv.  Storico  Messinese  ',  vol.  vl,  1905. 
He  dled  In  1341. 

Rlchard  of  Bury  was  In  Avlgnon  In  133 1  and  agaln  In  1333  on  dlplomatic 
affalrs.  He  had  been  tutor  to  Edward  IH  of  England,  and  when  that 
prlnce  succeeded  to  the  throne  he  held  various  offices  of  trust  under  the 
Crown.  He  was  well  known  as  a  lover  of  learnlng,  and  is  the  author  of 
Philohiblon  (see  C.  Segre,  Studi  Petrarcheschi,  p.  225  seq.).  The  date  of  this 
letter  is  uncertain.  Petrarch  says  he  Is  writlng  *  ex  Ipsls  Brltannlcl  Oceani 
littorlbus  '.  Fracassetti  assumes  that  he  made  a  journey  to  the  north  after 
hls  return  from  Rome  in  1337,  and  assigns  the  letter  to  that  year.  F.  Lo 
Parco  in  Studi  dedicati  a  F.  Torraca,  Naples,  1912,  p.  87,  seq.,  also  inslsts  on 
this  journey ;  he  thlnks  the  present  letter  was  written,  not  to  Tommaso 
da  Messlna,  but  to  Agapito,  grandson  of  Sciarra  Colonna,  who  came  to 
Avignon  in  1330,  with  the  elder  Stefano.  The  other  letters  to  Agaplto  were 
written  from  Vaucluse,  i.  e.  after  August  1337.  This  argument  is  very 
plausible  apart  from  the  question  of  the  date.  Petrarch  nowhere  expllcitly 
refers  to  such  a  journey  in  1337,  and  his  silence  on  the  subject  In  his  letter  to 
Posterity  Is  the  strongest  evidence  against  It ;  it  seems  safer  to  conclude  that 
the  only  occasion  on  which  he  can  have  been  on  the  shores  of  the  Brltlsh 
ocean  was  durlng  hls  journey  in  1333.     G.  Koerting,  In  Petrarca's  Leben 

NOTES  211 

undWerke,  Lelpzig,  1878,  p.  124 seq.,  therefore  gives  1333  as  the  date  of  this 
letter.  But  Petrarch  refers  in  the  letter  to  Richard  as  a  bishop,  and  he  was 
not  made  Bishop  of  Durham  until  December  1333.  Koerting  cuts  the  knot 
by  assuming  a  later  interpolatlon.  In  view  of  the  fact  that  Petrarch  carefully 
edited  his  letters,  such  interpolations  are  quite  possible.  Petrarch  had 
a  great  interest  in  geography,  and  was  well  acquainted  with  the  writings  of 
Pliny,  Pomponius  Mela,  and  other  Roman  writers  on  geography.  Among 
his  writings  is  a  geographical  work,  a  description  of  the  road  to  Palestine, 
caWed  Itinerarium.  (See  F.  Novati,  //  P.  e  i  Visconti,  in  '  P.  e  la  Lombardia ', 
pp.  44,  45.)  On  his  interest  in  Thule  see  Lo  Parco,  Uultima  Thule  nelV  in- 
tuizione .  .  .  di  F.  P.  in  '  Rivista  geogr.  ital.',  191 1,  p.  459,  &c. 

Line  36.  Giraldus  Cambrensis  published  his  Topograpbia  Hibernica  in 
1188.    There  was  a  translation  into  French  by  Jean  de  Meimg.  10  [1339] 
Page  11.  In  the  early  editions  this  letter  is  addressed  to  Tommaso  Caloria 
da  Messina.  From  internal  evidence  this  is  clearly  wrong.  In  the  edition 
of  1492  letters  to  unknown  correspondents  were  marked  with  the  initials 
T.  M.  {titulo  minutae),  and  later  editors  concluded  that  T.  M.  was  Tommaso 
da  Messina.  Hence  a  number  of  letters  were  wrongly  addressed  to  that 
friend.  Humbert  II,  the  last  Dauphin  of  Vienne,  was  in  an  unfortunate 
position  on  the  outbreak  of  the  war  between  Edward  III  and  Philip  of 
France,  as  he  was  a  vassal  both  of  the  Emperor,  who  was  allied  with 
Edward  III,  and  the  King  of  France.  Petrarch  probably  wrote  this  letter 
Joorderj  in  the  interests  of  the  French  party.  In  1349  Humbert  bequeathed 
his  possessions  to  the  King  of  France  ;  in  135 1  he  became  a  Dominican, 
was  made  Patriarch  of  Alexandria  by  Clement  VI,  and  died  in  1355. 

Llnes  16-18.    Virg.  Aen.  iv.  560. 

27-8.    Sallust,  Jug.  85. 

30-1.    Lucan  Ix.  402. 

33-4.    Lucan  viil.  395. 

42.  Arist,  Etbics,  lii.  6.  Petrarch  generally  quotes  Arlstotle  second- 
hand,  often  from  Cicero.  But  he  had  a  manuscript  of  the  Etbics ;  see 
P.  de  Nolhac,  Petrarque  et  Vbumanisme^  Paris,  1907,  tom.  ii,.p.  150  seq. 

45-8.    Hor.  Odes,  11.  14.  13-16. 

73-5.    Llvyi.  23-5. 

Fam.  iv.  i  [26  April  1336] 

Page  13.  In  the  early  editions  thls  letter  Is  addressed  '  lohannl  Colum- 
nae  ',  but  Fracassettl  assigns  It  on  internal  evldence  to  Dionlgi  de'  Robertl 
da  Borgo  San  Sepolcro.  Dionigi  was  an  Augustlnlan,  and  was  lecturlng 
on  dlvlnlty  and  phllosophy  at  the  Universlty  of  Parls  from  13 17.  He 
wrote  a  commentary  on  Valerius  Maxlmus.  See  Bertalot,  in  La  bibliofilia, 
Dec.  1922,^.262,  seq.    In  1333,  whileln  ParIs,Petrarchappears  tohavemade 

P    2 

212  NOTES 

hlm  his  confessor,  as  we  gather  from  the  present  letter,  and  recelved  a  manu- 
scrlpt  of  St.  Augustlne's  Confessions  from  hlm.  Thls  same  manuscrlpt  he 
afterwards  presented  to  Lulgl  Marslll  (see  Sen.  xv.  7).  In  1338  Dlonlgl 
returned  to  Florence,  passlng  through  Avlgnon  on  hls  way.  In  1339  he  "^^^ 
invlted  to  Naples  by  Klng  Robert.  Both  he  and  King  Robert  were  Interested 
in  astrology,  a  study  whlch  Petrarch  detested.  In  G.  Vlllanl,  x.  86,  there  Is 
an  account  of  DlonIgI's  foretelllng  the  death  of  Castrucclo  Castracanl.  The 
older  authorltles  state  definltely  that  Dlonlgl  dled  on  the  i^th  January  1342, 
but  If,  as  seems  llkely,  he  Is  the  same  Dlonlgl  mentloned  by  Boccacclo  In  a 
letter  of  the  29th August  I34i,he  must  have  dled  somewhat  earller(cf.  A.  della 
Torre,  La  Giovinezza  del  Boccaccio,  Cltta  dl  Castello,  1905,  pp.  145-7.)  ^^ 
Dlonigl  see  R.  Sabbadlnl,  Le  scoperte  dei  cod.  lat.  e  grec,  &c.  Nuove  ricerche. 
Florence,  1914,  pp.  36-44. 

Llne  2.  Mount  Ventoux  Is  an  Isolated  mountaln,  6,270  feet  In  helght, 
commandlng  a  fine  vlew.  To-day  there  Is  an  observatory  and  hotelon  the 

24.    germanoque  meo  :  hls  brother  Gherardo.    See  Fam.  x.  3,  note. 

32.    Vlrg.  Geo.  I.  145. 

88.  impetus  accenderint.  H.  Cochln,  Le  texte  desEpist.  de  rebus  fam.^  &c., 
In  '  P.  e  la  Lombardla  ',  pp.  133-75,  ^^^  glven  a  number  of  varlant  readlngs 
from  the  so-called  Colbert  MS.  of  the  letters  at  Parls  (Cod.  Lat.  8568) ; 
that  manuscrlpt  here  reads  '  In  pectus  ascenderlnt '.  For  a  dlscusslon  of 
thls  manuscrlpt  and  the  whole  questlon  of  the  text  of  the  Epist.  Fam.  see 
also  V.  Rossl,  *  II  Codlce  Latlno  8568,*  &c.,  In  *  Memorle '  of  the  Accad.  del 
Lincel,  Rome,  1920,  vol.  xvl,  fasc.  5. 

96-8.    For  thls  story  of  Hannlbal  see  Llvy  xxl.  37. 

101.  amicum  :  Glacomo  Colonna.  We  see  that  Petrarch  was  already 
thlnklng  of  hls  journey  to  Rome,  whlch  he  made  in  the  followlng  year. 

106-7.  decimus  annus  :  Petrarch  Is  thought  to  have  returned  to  Avlgnon 
from  the  Unlverslty  of  Bologna  on  the  26th  Aprll  1336.  But  see  the  note 
to  Fam.  i.  4. 

119-20.  Aigues  Mortes,  a  small  town  on  the  coast  near  the  mouth  of  the 
Rhone.    St.  Louls  of  France  salled  from  there  on  hls  crusades. 

144.    nudos  :  the  Colbert  MS.  reads  '  undosl '. 

Fam.  iv.  4  [i  September  1340] 
Page  18.    One  of  the  letters  wrongly  addressed  to  Tommaso  Caloria  da 
Messlna  (see  Fam.  III.  10,  note). 

Petrarch's  deslre  to  recelve  the  laurel  crown  was  no  secret  (cf.  the  passage 
about  Laura  and  '  laurea  '  In  Fam.  II.  9,  and  the  Canzone  *  Una  donna  plu 
bella  assal  che  '1  sole  ' — though  It  Is  posslble  that  In  that  poem  Petrarch 
means  the  ^lory  arlslng  from  moral  perfectlon  rather  than  from  lcarnlng). 
By  the  aid  of  hls  influentlal  frlends  he  attalned  hls  object  In  1341.    We  have 

NOTES  213 

seen  that  his  friend  Dionigi  da  Borgo  San  Sepolcro  was  at  the  Court  of 
King  Robert  of  Naples,  and  he  may  have  influenced  the  King  in  Petrarch's 
favour.  Petrarch  went  first  to  Naples  before  pcoceeding  to  Rome,  and 
submitted  to  a  kind  of  examination  before  the  King  of  his  fitness  to  receive 
the  laurel  crown.  (See  Petrarch's  own  account  in  the  Letter  to  Posterity, 
and  A,  Hortis,  La  laurea  del  P.,  in  *  Scritti  inediti  di  F.  P.',  Trieste,  1874, 
pp.  1-55.) 

Roberto  de'  Bardi,  the  Chancellor  of  the  University  of  Paris  from  1336, 
was  a  Florentine,  and  a  friend  whose  opinion  Petrarch  highly  valued. 
(Cf.  the  reference  to  him  in  the  Metrical  Epistle,  ii.  18.)  He  died  in  1349. 
According  to  F.  Villani  {Vite  degli  uorfi'  illus.  fiorentini)  he  left  a  number  of 
works  in  manuscript,  none  of  which  appear  to  have  been  printed. 

This  letter  was  written  from  Vaucluse  (see  note  to  Fam.  viii.  3),  fifteen 
miles  from  Avignon.  Cardinal  Giovanni  Colonna  was  noted  for  his  out- 
spoken  attachment  to  Italy,  so  that  Petrarch  was  probably  well  aware 
what  his  advice  would  be. 

Line  21.    Sypbax  :  see  Livy  xxviii.  18. 

Fam.  iv.  6  [15  February  1341] 
Page  19.  Written  on  the  day  of  his  leaving  Vaucluse  for  Rome  to  receive 
the  laurel  wreath.  Petrarch  had  last  seen  Giacomo  during  his  visit  to  Rome 
^^  1337-  Iii  1340  the  bishop  returned  to  his  see  at  Lombez  in  Gascony 
(Vasconia),  staying  at  Avignon  only  a  short  time.  The  occasion  on  which 
Petrarch  says  he  grudged  Giacomo's  being  in  Rome  without  him  was  in  1333, 
when  on  his  return  from  Germany  he  found  his  friend  had  just  left  for  Rome. 

Line  7.    Cf.  Fam.  i.  4,  note. 

17.    Refers  to  his  journey  in  1337.    See  Fam.  ii.  12. 

18-19.    Virg.  Aen.  vi.  688. 

43.  Parthenope :  Naples.  Petrarch  considered  King  Robert's  approval 
an  essential  part  of  his  triumph.  Robert  also  retained  his  hereditary  rights 
as  Count  of  Provence.    For  Robert  see  note  to  Fam.  v.  i. 

Fam.  iv.  8  [30  April  1341] 
Page  21.  Barbato  of  Sulmo  was  Chancellor  of  the  Kingdom  of  Naples. 
Petrarch  had  just  met  him  at  the  Court  of  King  Robert.  He  was  a  man  of 
literary  tastes  and  an  enthusiastic  admirer  of  Petrarch's  Latin  works. 
Petrarch  dedicated  his  Epistolae  metricae  to  him.  A  few  of  Barbato'8 
letters  have  been  edited  by  M.  Vatasso  in  Studi  e  Testi,  Rome,  1904,  no.  14. 
Although  he  and  Petrarch  seldom  met,  their  correspondence  continued 
until  Barbato's  death  in  1363.  For  other  letters  to  him  see  Fam.  v.  i,  10, 
vii.  I,  xii.  7.  Cf.  N.  Faraglia,  B.  di  Sulmona^  &c.,  in  *  Archivio  storico 
italiano  ',  ser.  5,  tom.  iii,  1889,  p.  313  seq. 

Line  i.    The  actual  date  of  the  coronation  appears  to  have  been  the 

214  NOTES 

8th  April ;   possibly  the  reading  should  be  '  vi.  Idus  '.    That  was  the  last 
day  of  Orso's  ofRce  as  senator  (cf.  Fam.  ii.  13). 

9.  Giovanni  Barrili^  whom  Petrarch  also  met  at  the  Court  of  King 
Robert.  He  had  been  deputed  to  represent  the  King  at  the  coronation,  but 
owing  to  the  mishap  here  related  (cf.  the  note  to  Fam.  ii.  13)  arrived  too 
late.  There  are  two  prose  letters,  Fam.  xii.  13  and  Var.  57,  and  three 
metrical  epistles,  ii.  i,  iii.  13  and  21,  addressed  to  him.  See  also  L.  Mascetta 
Caracci,  B. di Sulmona  ed  i suoi amici,  Barrili e P.^xn  the  *  Rassegna  Abruz- 
zese  di  storia  ',  ii.  1898. 

Fam.  iv.  9  [23  May  1341] 
Page  21.  In  1335  t^^  Della  Scala  family  of  Verona  had  seized  Parma 
from  the  Rossi,  and  entrusted  the  town  to  Guido  da  Correggio.  His  brother, 
Azzo,  and  Guglielmo  da  Pastrengo  were  sent  to  Avignon  to  get  the  Pope's 
sanction  for  this  act.  From  that  visit  dated  Petrarch's  friendship  with 
Azzo  and  Guglielmo.  Petrarch  successfully  pleaded  their  cause  before  the 
Pope  against  the  claims  of  the  Rossi.  Azzo  was  an  early  example  of  the 
typical  Renaissance  prince,  a  vigorous  man  of  great  ability,  a  lover  of 
learning,  and  utterly  unscrupulous  in  politics.  He  appears  to  have  been 
in  Naples  with  Petrarch  at  the  examination  before  King  Robert.  At  the 
date  of  the  present  letter  he  and  his  brothers  seized  Parma  for  themselves 
with  the  help  of  Luchino  Visconti.  They  made  an  agreement  to  hand 
over  the  town  to  the  Visconti  in  four  years,  an  agreement  which  was  broken 
when  in  1344  they  surrendered  it  to  Obizzo  d'  Este  (cf.  I.  Affo,  Storia  .  .  . 
di  Parma^  1795,  tom.  iv,  bk.  6,  and  F.  Berlan,  Parma  liberata  dal  giogo  di 
Mastino  della  Scala,  &c.,  Bologna,  1870  (Dispensa  cix  of  the  '  Scelta  di 
curiosita  lett.')).  From  this  letter  it  appears  that  Cardinal  Colonna  was 
aware  of  their  plans  for  the  occupation  of  the  town.  On  the  present  occasion 
Petrarch  stayed  with  them  for  nearly  a  year.  In  1346  Petrarch  received 
a  canonry  at  Parma,  and  in  1348  was  made  Archdeacon  (see  Fam.  vii.  i). 
(See  C.  Cipolla,  F.  P.  e  le  sue  relazioni  colla  Corte  Avignonese,  etc.^  Turin, 
1909,  p.  30.)  He  bought  a  house  there,  and  there  too  he  completed 
his  epic  poem  Africa.  Cf.  A.  Ronchini,  La  dimora  del  P.  in  Parma^ 
in  *  Atti  della  R.  Deputazione  di  storla  patria  per  le  province  moden. 
e  parm.',  1874,  vol.  vii,  p.  343  seq,  For  Petrarch's  second  visit  to  Parma 
see  Fam.  v.  10. 

Guglielmo  da  Pastrengo  had  studied  law  at  the  University  of  Bologna, 
and  was  afterwards  Procurator  of  Verona.  Petrarch's  friendship  with  him 
continued  until  hls  death  in  1363.  He  was  a  man  of  learnlng,  and  has  left 
a  biographical  dictionary  entitled  De  originibus  rerum.  See  R.  Sabbadini, 
Le  scopertedei  codicilatini  e  greci  ne'  secoli  xiv  e  xv^  Florence,  1905,  pp.  4-22. 

Line  8.  Pax  has  dropped  out  of  Fracassetti^s  text,  but  is  in  the 
Venice  edition  of  1501. 

NOTES  215 

Fam.  iv.  12  [5  January  1342] 
Page  22.     Giacomo  Colonna  died  at  Lombez  in   September   1341.     In 
Fam.  V.  7,  Petrarch  describes  a  dream  he  had  abqut  his  death  a  few  days 
before  the  actual  event. 

With  this  account  of  Giacomo  we  may  compare  the  Canzone  '  O  aspettata 
in  ciel  .  .  .*,  addressed  possibly  to  the  Bishop  on  the  occasion  of  the  crusade 
proposed  by  the  King  of  France  in  1333  (but  see  Lisoni,  A  chi  e  indirizzata 
la  canzone  *0  aspettata  in  ciel\  Parma,  1895),  the  sonnet,  Rime  xl,  pro- 
bably  sent  to  Giacomo,  and  the  sonnet,  Rime  cccxxii,  written  after  his  death. 

Line  17.  Stefano  Colonna  the  elder  had  been  exiled  from  Rome  by 
Pope  Boniface  VIII,  on  the  occasion  of  the  Pope's  crusade  against  the 
Colonna  family  referred  to  by  Dante,  InJ.  xxvii.  85-1 11.  Stefano  lived  in 
exile  at  the  Court  of  the  King  of  France. 

65-6.    Quod  iter  ego  secum  egi  :  i.  e.  in  1330.    See  the  note  to  Fam.  i.  4. 

Fam.  V.  I  [29  May  1343] 
Page  25.    For  Barbato  see  the  note  to  Fam.  iv.  8. 

Robert,  king  of  Naples  from  1309  to  1343,  was  greatly  admired  by 
Petrarch.  Petrarch  was  anxious  to  have  his  approval  before  going  to 
Rome  to  receive  the  laurel.  There  are  many  passages  in  his  praise  in 
Petrarch's  works,  and  the  loss  to  Naples  and  Italy  caused  by  his  death  is 
the  subject  of  many  letters.  His  high  opinion  of  Robert  was  shared  by 
most  of  his  contemporaries,  although  they  accuse  him  of  avarice  (e.  g. 
Villani  and  Boccaccio).  As  leader  of  the  Guelf  party,  he  was  the  chief 
opponent  of  Henry  VII  during  his  visit  to  Italy.  This  and  the  fact  that  he 
had  ousted  his  nephew,  Charles  MarteFs  son,  from  the  throne  of  Naples, 
accounts  for  much  of  Dante's  adverse  criticism  of  him  (see  Dante,  Par. 
viii).  Gregorovius  {Htstory  of  Rome  in  the  Middle  Ages^  vol.  vi,  p.  226) 
forms  a  very  low  estimate  of  the  virtues  and  abilities  of  this  prince.  But 
see  R.  Caggese,  Roberto  d^Angio  e  isuoitempi.  Vol.  I,  Florence,  1922.  Cf.  on 
all  the  letters  relating  to  Robert  and  his  family  G.  de  Blasiis,  Racconti  di 
Storia  Napoletana,  Naples,  1908,  p.  193  seq.  See  also  Siragusa,  Vlngegno^ 
il  sapere  .  .  .  di  Roherto,  Palermo,  1891. 

Petrarch  wrote  two  metrical  epistles  on  the  occasion  of  Robert's  death 

(ii.  8,9). 

Line  8.  reginae  iunioris  novique  regis :  Joan,  the  granddaughter  of 
King  Robert,  and  her  husband,  Andrew  of  Hungary  (see  Fam.  v.  3). 

8-9.  reginae  alterius  :  Sancha  of  Aragon,  King  Robert's  second  wife. 
She  retired  to  a  convent,  where  she  died  in  1345. 

24.  duces.  Fracassetti  suggests  the  second  one  may  be  Convenevole  da 
Prato,  Petrarch's  schoolmaster  (cf.  Sen.  xvi.  i,  pp.  201-2).  But  he  had  been 
dead  for  several  years.  See  G.  Giani,  Ser  Convenevole  da  Prato,  Prato,  1913. 
Probably  he  is  referring  either  to  Giacomo  Colonna,  who  diedin  September 

2i6  NOTES 

1341,  or  to  Dionigi  da  Borgo  San  Sepolcro,  whom  he  might  certainly  describe 
as  *  dux  ingenii '.    He  too  died  sometime  in  1341  (see  Fam.  iv.  i).     There 
is  stiil  the  difficulty  that  both  Giacomo  and  Dionigi  died  more  than  a  year 
'  before  Robert. 

27.  Laelius.  Lello  di  Piero  Stefano  was  a  Roman  nobleman,  who  had 
accompanied  Giacomo  Colonna  to  Lombez  in  1330.  There  Petrarch  met 
him  and  he  became  an  intimate  friend.  Petrarch  called  him  Laelius  aftcr 
Scipio's  friend.  Laelius  was  at  Avignon  in  Cardinal  Giovanni's  household 
together  with  Petrarch.  After  the  CardinaFs  death  he  returned  to  Rome. 
In  Fam.  xix.  4  Petrarch  writes  a  letter  of  recommendation  for  him  to  the 
Emperbr.  Later  we  shall  find  Laelius  again  at  Avignon  {Fam.  xx.  15). 
He  died  in  1363  {Sen.  iii.  i).  (Cf.  P.  Mabille,  P.  et  Vempereur  Charles  /F, 
Angers,  1890,  pp.  55-7.) 

Fam.  V.  3  [29  November  1343] 
Page  26,  At  the  death  of  King  Robert,  his  successor  Joaa  was  barely 
seventeen,  and  according  to  the  King's  will  a  regency  was  to  be  established 
during  the  minority  of  her  and  Andrew  of  Hungary,  her  husband,  who  was 
still  younger.  The  terms  of  the  will  had  not  been  carried  out,  and  the  Pope 
sent  Petrarch  to  Naples  in  the  autumn  of  1343  on  a  mission  in  connexion 
with  the  regeacy.  What  Petrarch's  instructions  were  and  what  he  effected 
is  not  known.  At  the  same  time  he  was  commissioned  by  Cardinal  Giovanni 
Colonna  to  intercede  on  behalf  of  Giovanni  Pipino  and  his  two  brothers. 
The  latter  had  been  thrown  into  prison  at  Castel  Capuano  by  King  Robert 
for  acts  of  violence  committed  in  the  course  of  their  feud  with  the  Del 
Marra  family.  From  this  and  the  foUowing  letters  it  appears  that 
Petrarch  did  not  seem  sanguine  of  any  success,  but  the  three  brothers  were 
^v  eventually  released  in  the  following  year,  and  Giovanni  Pipino  took  a  leading 
■part  in  the  pverthrow  of  Cola  di  Rienzo  in  Rome  in  December  1347.  (See 
Gregorovius,  vol.  vi,  p.  312.) 

For  the  war  between  Milan  and  Pisa,  which  interfered  with  Petrarch'8 
journey  by  land,  see  G.  Giulini,  Memorie  spettanti  alla  storia  .  .  .  di  Milano^ 
1854,  &c.,  bk.  Ixvii,  p.  325.  The  aristocratic  party  had  tried  to  effect  a 
revolution  in  Pisa,  and  had  been  defeated,  together  with  some  adherents 
of  the  Visconti  family.  Thereupon  Luchino  Visconti,  the  head  of  the  family 
and  Lord  of  Milan  at  this  time,  sent  an  army  to  ayenge  the  insult. 

Line  18.    i.  e.  by.the  Benedictine  monastery  at  Todi. 

22.  For  Stefano  Colonna  the  elder  see  Fam.  viii.  i.  Petrarch  had  last 
seen  him  in  Rome  in  1337.  He  was  at  Avignon  at  the  time  of  Petrarch'8 
coronation  in  1341. 

44-5.  Parthenope :  Naples.  Cf.  Virg.  Geo.  iv.  564.  A  siren  of  that  name 
was  said  to  have  been  buried  there. 

NOTES  217 

46.    tripes  animal :  Robert,  a  Franciscan,  tutor  to  Andrew  of  Hungary. 

6j.  Philippe  de  Cabassoles,  Bishop  of  Cavaillon  near  Vaucluse  since 
1333.  His  family  were  supporters  of  the  Angevin  Counts  of  Provence,  and 
Robert  had  appointed  him  one  of  the  regents  during  Joan's  minority.  He 
was  almost  an  exact  contemporary  of  Petrarch's.  Their  friendship  began 
during  Petrarch's  residence  at  Vaucluse  and  continued  until  Philippe's  death 
in  1372.    He  was  created  Patriarch  of  Jerusalem  in  1361  and  Cardinal in  1368. 

87.    Regina  senior  :   Robert's  second  wife,  Sancha  of  Aragon. 

89-90.  Cleopatra  is  Joan,  Ptolemy  Andrew.  Photinus,  here  f or  the  Francis- 
can  Robert,  was  an  eunuch  of  Ptolemy,  and  Achiiles  an  Egyptian  general  in 
the  service  of  Ptolemy.  By  the  last  may  be  meant  Roberto  de'  Cabannis,  the 
son  of  Filippa  la  Catanese.  He  was  Seneschal  of  the  Kingdom  and  reputed 
to  be  Joan's  lover.  (See  G.  de  Blasiis,  Racconti  di  storia  nap.j  p.  222.) 
For  this  passage  cf.  Caes.  Bell.  Civ.  iii.  108  and  112. 

Fam.  V.  5  [26  November  1343] 
Page  29.    This  storm  is  described  in  G.  Villani,  xii.  27. 

Line  42.    Petrarch  was  staying  in  the  Franciscan  convent  of  San  Lorenzo. 

63.  magis  magisque  crebresceret :  perhaps  a  recollection  of  a  line  in 
Catullus,  Ixiv.  274  '  Post,  vento  crescente,  magis  magis  increbrescunt '.  On 
Petrarch's  knowledge  of  Catullus  see  de  Nolhac,  P.  et  Vbumanisme^  190?» 
tom.  i,  p.  169. 

79.    Virg.  Aen.  i.  160. 

92.  Since  the  Sicilian  Vespers  (1282)  Sicily  had  been  under  an  Aragonese 
dynasty.  King  Robert  had  frequently  tried  to  reunite  Naples  and  Sicily,  and 
at  the  time  of  his  death  was  fitting  out  another  expedition  with  that  object. 

105-6.    Lucan  iii.  448. 

107.    Virg.  Aen.  ii.  428. 

Fam.  v.  6  [i  December  1343] 
Page  33.  The  first  part  of  the  letter  relates  to  the  aflfair  of  Giov.  Pipino  and 
his  brothers,  friends  of  the  Colonna  (see  Fam.  v.  3).  The  serpens  tabificus  is 
the  Franciscan  Robert.  Since  the  death  of  King  Robert  the  Kingdom  of 
Naples  had  fallen  into  a  state  of  disorder.  Petrarch  refers  to  the  unsafety 
of  the  streets.  Gladiatorial  games  had  long  been  a  scandal  at  Naples,  and 
the  Popes,  Clement  V  and  John  XXH,  had  both  issued  buUs  threatening 
any  one  who  took  part  in  them  with  excommunication  ;  but  the  bulls  had 
been  withdrawn. 

Line  3.  Psyllus  :  for  the  Psylli,  a  people  celebrated  as  snake-charmers, 
see  Lucan  ix.  893. 

46.   Bistonia  :  Thracian.    The  Bistones  were  a  Thracian  people. 

46-7.    Virg.  Aen.  iii.  44. 

2x8  NOTES 

Fam.  V.  lo  [25  February  1345] 
Page  34.    For  Barbato  see  note  to  Fam.  iv.  8. 

After  hls  journey  to  Naples  in  1343,  Petrarch  proceeded  to  Parma  to  his 
friend  Azzo  da  Correggio,  and  left  there  in  the  manner  here  described  in 
February  1345.  We  have  seen  that  Azzo  had  sold  Parma  to  Obizzo  d'E8te 
{Fam.  iv.  9,  note).  The  Visconti,  who  wished  to  punish  Azzo's  treachery, 
the  Gonzagas,  who  were  jealous  of  Obizzo  d'Este,  and  Mastino  della  Scala, 
who  had  supported  Obizzo  and  was  now  angered  at  his  bad  faith,  had  formed 
an  alliance  and  besieged  Parma  in  1344.  Cf.  Petrarch's  words,  *  prope  totius 
Italiae  motibus  .  .  .  coarctamur'. 

According  to  the  majority  of  critics  it  was  during  this  visit  to  Parma  that 
Petrarch  wrote  the  Canzone '  Italia  mia ',  (But  C.  Steiner,  Lafede  nelV  impero 
.  .  .  nel  P.,  in  the  '  Giorn.  Dantesco,'  xiv,  1906,  pp.  8-55,  upholds  the  date 
1354  atMilan,  whilst  F.  Torraca,in  *  Atti '  of  the  '  R.  Accad.  di  archeologia 
di  Napoli ',  vi,  191 8,  pp.  349-64,  maintains  that  it  was  written  in  1341.) 

Line  5.  ad  pugnam  is  restored  from  the  Venice  and  Basle  edition. 

Line  26.    Rhegium  :   Reggio  in  Emilia. 

32-3.    Virg.  Aen.  iv.  123. 

83.  In  the  letter  Petrarch  speaks  of '  multis  iam  diebus  interlectis  '  (1.  41), 
but  this  date  allows  only  two  days  f rom  the  day  of  leavlng  Parma. 

Fam.  V.  19  [13  March  1352] 
Page  37.  The  Pope,  Clement  VI,  had  shown  conslderable  favour  to 
Petrarch.  He  bestowed  several  Church  preferments  upon  hlm,  and  offered 
him  the  post  of  papal  secretary.  But  it  was  during  hls  tenure  of  the  papacy 
that  the  abuses  of  the  Court  at  Avlgnon  were  at  their  worst.  Many  of  the 
Epistolae  sine  Titulo,  outspoken  denunclations  of  the  '  Western  Babylon  ', 
were  written  in  Clement's  time. 

The  present  letter  was  written  during  the  Pope's  last  IUness,  and  involved 
Petrarch  in  a  dispute  with  one  of  the  court  physlclans,  culmlnating  in  a  tract 
entitled  Invectivae  contra  medicum  quemdam.  We  shall  see  other  examples 
in  the  letters  of  hls  animoslty  agalnst  the  medical  profession.  He  accused 
the  doctors  of  being  unscientlfic,  of  paying  no  regard  to  the  constltutlon  of 
the  individual  patient.  He  believed  that  he  understood  his  own  constitution 
better  than  any  doctor  could.  In  two  long  letters  to  the  distinguished 
physician  Giovannl  Dondl  of  Padua  {Sen.  xli.  i  and  2),  the  tone  of  whlch  is 
most  frlendly,  he  rejects  Dondi's  advice  about  hls  own  health,  except  in  so 
far  as  he  had  already  found  It  sultable  to  hls  constitutlon.  He  had  an 
optimistic  view  of  nature  as  a  guide  (cf.  Benettl-BrunelU,  Le  origini  italiane 
della  scuola  umanistica,  Milan,  191 9,  p.  96  and  p.  230  seq.).  The  letter 
was  written  after  Petrarch  had  made  some  stay  at  Padua,  where  there  had 
long  been  a  medlcal  and  scientlfic  school,  which  accepted  a  materialistic 

NOTES  219 

interpretation  of  Aristotelism.  Many  of  the  scholars  of  this  University  were 
Averrhoists  at  heart,  though  it  might  not  be  politic  to  proclaim  it  openly. 
This  was  Petrarch's  second  main  objection  to  the  doctors,  that  they  accepted 
a  materialistic  philosophy  fundamentally  opposed  to  his  own.  (Cf.  the 
passage  on  philosophers  at  the  opening  of  Fam.  vi.  2.)  In  the  third  place 
Petrarch  objected  to  the  formal  methods  of  this  school,  to  their  appeal  to 
authority  and  uncritical  acceptance  of  Aristotle  or  their  interpretation  of 

For  a  summary  of  Petrarch's  philosophy  see  G.  Gentile,  La  filosofia^  in 
*  Storia  dei  generi  letterarii  itaUani',  Milan  [1914],  p.  166  seq. 

There  is  one  metrical  epistle  (ii.  5)  also  addressed  to  Clement  VI,  in  which 
Petrarch  urges  the  Pope  to  return  to  Rome. 

Line  3-4.    Juvenaliii.  loi  and  103. 

16-25.    Pliny,  Nat.  Hist.  xxix.  5-8,  where  much  of  this  letter  will  be  found. 

54-5.    Plautus,  Aul.  iii.  3.  7. 

Fam.  vi.  2  [30  November  1338  ?] 
Page  38.  This  Colonna  was  a  brother  of  Stefano  the  elder.  He  had  been 
exiled  with  other  inembers  of  the  family  by  Boniface  VIII  (cf.  Fam.  iv.  12, 
1.  17,  note)  and  had  travelledin  the  East.  Petrarch  had  met  him  at  Avignon, 
and  during  his  visit  to  Rome  in  1337  Giovanni  had  been  his  guide.  There 
are  seven  other  letters  to  this  friend,  Fam.  ii.  5-8,  iii.  13,  and  vi.  3,  4, 
according  to  Fracassetti's  identification ;  from  them  we  gather  that 
Giovanni  had  suffered  much  from  ill-health,  and  that  he  had  become 
a  Franciscan.  It  was  for  his  amusement  that  Petrarch  wrote  a  comedy, 
Pbilologia^  which  he  afterwards  destroyed.  (See  R.  Sabbadini,  La  *  Philo- 
logia  '  del  P.  e  Terenzio^  in  *  BoUett.  di  filol.  classica  ',  xxii,  191 5,  fasc.  2,  3. 

The  year  in  which  the  letter  was  written  is  doubtful.  It  seems  most 
likely  that  it  refers  to  the  visit  to  Rome  in  1337,  and  it  is  clear  that  the 
friends  had  not  been  long  separated.  The  year  1338  would  fall  in  with  the 
chronological  arrangement  of  the  letters,  which  Petrarch  aimed  at,  but 
which  is  not  always  preserved.  There  seems  to  be  no  reference  to  the 
poetical  laurels  and  the  journey  of  1341.  Giovanni  is  known  to  have  died 
at  Tivoli  soon  after  October  1343. 

Lines  42-3.  si  coeperit  se  Roma  cognoscere  :  if  not  a  later  interpola- 
tion,  this  is  a  remarkable  forecast  bf  Cola  di  Rienzo's  revolution  in 
1347.  It  was  their  common  enthusiasm  for  Rome  which  formed  the 
basis  of  the  friendship  between  Cola  and  Petrarch.  For  Petrarch  Rome, 
with  its  classical  and  ecclesiastical  traditions,  was  the  centre  of  the 
universe.  Cf.  especially  Fam.  ii.  9,  where  he  writes  to  Giacomo  Colonna 
on  his  longing  to  visit  the  city,  and,  Sen.  vii.  i,  to  Pope  Urban  V,  urging 
him  to  return  to  Rome. 

220  NOTES 

Fam,  vil.  i  {ii  September  1347] 
Page  42.  Andrew  of  Hungary,  the  husband  of  Joan  I  of  Naples  (see  the 
notes  to  Fam.  v.  3),  had  been  murdered  in  1345,  and  Joan  had  married 
Louis  of  Taranto,  another  prince  of  the  Angevin  family.  In  1347  Louis, 
King  of  Hungary,  entered  Italy  with  an  army  with  the  avowed  intention 
of  avenging  the  murder  of  his  brother  Andrew.  He  was  allowed  to  pass 
through  the  different  states  of  Italy  and  soon  established  himself  as  King  of 
Naples.  He  based  his  claim  on  his  descent  from  King  Robert's  elder 
brother,  Charles  MarteL 

For  Barbato  see  the  note  to  Fam.  iv.  8.  Sulmo  was  captured  after 
a  prolonged  siege  on  the  2oth  October  1347.  At  the  time  the  letter  was 
written  Louis  had  not  yet  invaded  the  Kingdom  of  Naples.  He  entered  it  in 
December.  The  letter  appears  to  have  been  written  at  Avignon  or  Vaucluse, 
while  Cola  di  Rienzo  was  still  Tribune  at  Rome,  and  we  see  that  Petrarch 
was  already  contemplating  his  journey  to  Rome.  The  house  to  which  he 
inyites  Barbato  was  at  Parma.  He  refers  to  this  house  in  the  Letter  to 
Posterity  ;  he  had  bought  it  probably  in  1344  (see  Fam.  iv.  9,  note).  The 
invitation  could  not  be  accepted,  and  apparently  the  two  friends  never  met 

66.  Nec  is  restored  from  the  Basle  edltion. 

Epist.  sine  Tit.  14  [1347  ?] 
Page  44.  The  book  of  Epistolae  sine  Titulo  consists  of  some  twenty  letters, 
all  undated  and  mostly  unaddressed.  Three  of  them  are  written  to  Cola  di 
Rienzo,  and  one  to  the  Roman  people  dealing  with  Cola's  revolution. 
Among  the  rest  one  is  addressed  to  Boccaccio,  two  to  Nelli,  and  one  to 
Lapo  da  Castiglionchio.  The  majority  are  concerned  with  the  iniquities 
of  the  Papal  Court  at  Avignon.  The  condemnation  of  the  new  '  Babylon  ' 
is  most  frank,  and  for  that  reason  Petrarch  thought  it  prudent  not  to 
circulate  the  letters.  Their  tone  may  be  compared  with  the  four  sonnets 
about  Avignon,  Rime  cxxxvi-cxxxix.  On  these  Letters,  see  G.  Brizzolara, 
Le  sine  titulo  del  P.,  in  '  Studi  storici ',  vol.  iv,  1895,  pp.  1-40,  447-71. 

It  has  been  suggested  that  the  present  letter  was  written  to  Ildebrando  de* 
Conti,  Bishop  of  Padua.  We  know  that  Petrarch  was  intimate  with  him  (see 
Fam.  xvi.  2).  Petrarch  addresses  him  as  *  pater  optime  ',  his  usual  mode  of 
addressing  a  bishop  or  cardinal,  and  speaks  of  '  Patavium  tuum '.  Also  we 
know  that  Ildebrando  made  several  long  journeys  on  affairs  of  the  Church. 
He  died  in  November  1352.  The  letter  would  be  written  in  1347  or  1348, 
possibly  from  Parma,  when  the  Bishop  first  settled  in  Padua  after  his 
journeys.  In  G.  B.  Baldelli,  Del  P.  e  delle  sue  opere^  Florence,  1797,  p.  217, 
it  is  stated  that  in  a  manuscript  of  the  fourteenth  century  Ep.  sine  Tit.  8 
is  addressed  to  Ildebrando. 

Fracassetti  did  not  include  the  Epist.  s.  T.  in  his  edition ;  the  text  of  this 
letter  is  that  of  the  Basle  edition,  coUated  with  the  Venice  edition  of  1501. 

NOTES  221 

Lines  35-6.  Mascetta  Caraccl,  Dante  e  il  *  Dedalo '  petrarcbesco, 
Lanclano,  1910,  p.  124,  says  the  two  cardlnals  were  Guy  of  Boulogne  and 
Talleyrand  (cf.  Fam.  xvi,  i). 

Fam.  vlli.  i  [8  September  1349] 
Page  46.  Whatever  coolness  there  may  have  arisen  between  Petrarch  and 
the  Colonna  famlly  owlng  to  his  support  of  Cola  di  Rienzo,  his  indebtedness 
to  varlous  members  of  the  family  made  it  only  natural  that  he  should  write 
to  the  elder  Stefano  on  thls  sad  occasion.  Petrarch  had  certainly  made 
some  cutting  remarks  about  the  Roman  nobles,  including  the  Colonna,  but 
in  any  case  a  man  of  action  like  Stefano  probably  gave  llttle  heed  to 
Petrarch's  politlcal  views.  For  the  prlvllege  which  Petrarch  claimed  of 
advlslng  the  rulers  of  Italy  see  the  note  to  Fam.  xll.  i. 

Petrarch  first  met  the  elder  Stefano  at  Avlgnon  in  1331.  The  sonnet 
Rime  x  was  posslbly  wrltten  then.  We  have  had  an  account  in  Fam.  v.  3 
of  Petrarch's  vlslt  to  Stefano  on  his  journey  to  Naples  in  1343.  Of  Stefano's 
seven  legltlmate  sons,  Glacomo  had  dled  In  1341,  the  eldest  son  Stefano, 
wlth  his  son  Glovanni  and  several  other  members  of  the  famlly,  was  killed 
in  Rome  in  the  fightlng  against  Cola  on  the  2oth  November  1347  (Stefano  the 
elder  has  often  been  confused  wlth  hls  son  and  sald  to  have  fallen  in  this  fray), 
and  now  his  second  son,  the  Cardlnal  Giovannl,  was  dead.  Stefano  himself 
died  soon  af ter  the  date  of  thls  letter,  whlch  is  the  only  one  addressed  to  him. 

Lines  22-3.    Vlrg.  Aen.  xl.  159. 

23.    For  Q.  Metellus  see  Clc.  Tusc.  i.  35.  85. 

43.  unius  exfiliis  :  accordlng  to  de  Sade,  Memoires  pour  la  vie  de  F.  P., 
Amsterdam,  1764-7,  I.  331,  Giacomo,  who  thought  his  father  too  fond  of 

73-4.    See  Suet.  Vespas.  25. 

Fam.  vill.  3  [18  May  1349] 
Page  49.  Thls  letter  introduces  two  of  Petrarch's  most  intimate  friends, 
Socrates  and  Olympius.  For  Socrates  see  the  next  letter.  Luca  Crlstiano, 
to  whom  Petrarch  gave  the  name  of  Olymplus,  was  probably  a  natlve  of 
Piacenza,  though  he  seems  to  have  had  famlly  affalrs  at  Rome  or  Teano 
(see  Fam.  vili.  7).  He  had  studied  law  with  Petrarch  at  Bologna,  and  was 
afterwards  a  member  of  Cardinal  Glovanni  Colonna's  household  at  Avlgnon. 
Petrarch  was  now  at  Parma,  and  was  anxlous  to  persuade  Socrates,  Luca, 
and  hls  thlrd  intlmate,  Malnardo  Accurslo  of  Florence,  to  joln  hlm  in  Italy. 
But  when  he  wrote  this  letter  Malnardo  was  already  ^ad.  In  the  next 
letter  Petrarch  relates  the  story  of  hls  traglc  end,  and  descrlbes  the  characters 
of  Malnardo  and  Luca.  From  that  letter  we  see  that  Petrarch  was  for  many 
months  In  doubt  as  to  the  fate  of  Luca.  He  had  in  fact  returned  to  Avignon. 
In  1352  Petrarch  reslgned  In  hls  favour  a  canonry  he  had  received  at  Modena. 

222  NOTES 

There  has  been  much  confusion  as  to  the  identlty  of  Olympius.  Fracassetti 
supposes  he  was  Mainardo,  although  he  has  to  assume  that  the  Olympius  of 
Fam.  xi.  12,  written  in  July  135 1,  was  another  unknown  friend  to  whom 
Petrarch  had  given  the  same  nickname.  In  the  Colbert  MS.  of  the  letters 
at  Paris,  the  text  of  Fam.  viii.  7  (given  by  H.  Cochin  in  the  article  in  F. 
Petrarca  e  la  Lombardia,  op.  cit.,  pp.  133-75)  varies  considerably  from 
Fracassetti's  text,  and  there  it  is  clear  that  Luca  was  Olympius  and  that 
Mainardo's  nickname  was  Simplicianus.  A  manuscript  in  the  British 
Museum  (Add.  MS.  22814)  has  the  same  reading.  From  the  characters 
which  Petrarch  draws  of  his  two  friends  in  Fam.  viii.  7  it  is  much  more  likely 
that  the  letters  addressed  to  Olympius,  fuU  of  erudition  as  they  are,  should 
have  been  meant  for  Luca,  rather  than  for  the  simple  gentleman  Mainardo. 

It  was  in  1337  that  Petrarch  retired  to  his  lonely  farm  at  Vaucluse  at  the 
rising  of  the  Sorgues,  to  the  great  surprise  of  his  friends,  who  failed  to 
understand  hls  love  for  the  country.  In  a  letter  to  Guldo  Sette  {Sen.  x.  2) 
he  relates  how  he  had  felt  an  attraction  for  the  place  in  his  boyhood. 
Vaucluse  may  be  sald  to  form  the  background  of  many  of  the  poems  ;  in 
the  present  letter  we  are  told  how  many  of  his  Latin  works  were  written  or 
begun  during  his  solltary  life  there.  He  was  yet  to  spend  several  years  there, 
leaving  it  finally  In  1353.  See  E.  Miintz,  La  casa  del  P.  a  Valchiusa^  in 
*  N.  Antologia  *,  voL  100,  1902,  pp.  637-50. 

For  other  accounts  of  his  farm  and  manner  of  life  at  Vaucluse  see  Fam. 
xlil.  8,  XV.  3,  xvl.  I,  and  cf.  the  De  Vita  Solitaria  (especially  il.  10.  2),  begun 
at  Vaucluse  in  1346.  Benetti-Brunelll,  Le  origini  ital.  d.  scuola  umanistica, 
p.  34  seq.,  discusses  Petrarch's  conception  of  the  solitary  life. 

Line  22-3.  dux  noster  :  Cardinal  Giovanni  Colonna,  who  had  dled  of  the 
plaguein  1348. 

30-1.    Vlrg.  Aen.  vl.  673-5. 

40.  Arlst.  Eth.  X.  6. 

41-3.  Juvenal  vll.  59-62. 

64.    For  the  Latin  poem  Africa,  begun  in  1339,  ^^^  Fam.  xll.  7,  note,  1.  23. 

67-8.  epistolarum  utriusque  stili :  i.  e.  prose  and  verse  ;  most  of  the 
latter  were  wrltten  at  Vaucluse.  See  D.  Rossettl,  F.  Petrarchae  Poemata 
minora,  Milan,  {829-34,  and  D.  Magrini,  Le  epistole  metriche  di  F.  P., 
Rocca  S.  Casciano,T907. 

68.  Bucolicum  carmen  :  cf.  Fam.  x.  3,  note,  and  A.  Avena,  //  Bucolicum 
cartnen,  &c.,  Padua,  1906. 

71,  Refers  to  his  hlstorlcal  work  De  viris  illustribus,  of  which  thls  Is  the 
earliest  mentlon. 

73.  The  De  Vita  Solitaria  (see  Sen.  v.  i)  and  De  otio  Religiosorum,  begun 
respectlvely  In  1346  and  1347,  but  not  finished  untll  some  years  after 
Petrarch  had  left  Vaucluse. 

82-3.  illa  vulgaria :  his  Italian  poems ;  cf.  the  note  to  Sen.  xlli.  10.  Already 

NOTES  223 

In  1349  he  affects  to  be  a^amed  of  his  poems  in  the  vernacular.  On  this 
passage  we  may  mention  that  Petrarch's  son  Giovanni  {Fam.  xiii.  2)  was 
bom  in  1337,  and  hls  daughter  Francesca  in  1343.    Cf.  also  Fam.  ix.  3. 

98.  Petrarch  planted  laurels  in  all  his  gardens,  partly  no  doubt  because 
of  their  association  with  Laura,  Cf.  Petrarch's  Eclogue  10,  on  the  fall  of 
a  laurel.  He  had  gardens  at  several  successive  houses,  at  Parma,  Milan, 
Padua,  and  finally  Arqua  in  the  Euganean  hills.  For  Petrarch  as  a  gardener 
see  P.  de  Nolhac,  P.  et  Vhumanisme^  1907,  tom.  ii,  excursus  2. 

99,  The  Durance,  which  flows  into  the  Rhone  a  few  miles  south  of  the 
Sorgues.    The  Colbert  MS.  reads  '  Ruenciam  '. 

Fam.  viii.  7  [23  May  1349] 
Page  52.  Petrarch  became  acquainted  with  Louis  Sanctus  of  Beeringen 
(Socrates)  when  he  was  at  Lombez  in  1330  with  the  bishop,  Giacomo 
Colonna.  Of  all  his  friends  Petrarch  seems  to  have  been  most  attached 
to  Socrates.  He  dedicated  the  Epist.  Fam.  to  him.  He  never  succeeded 
in  persuading  him  to  live  with  him  in  Italy.  After  the  death  of  Giovanni 
Colonna  Socrates  remained  in  Avignon  untilhis  deathin  May  1361.  What 
exactly  his  position  there  was  is  not  known,  but  some  details  about 
his  Church  preferments  have  been  coUected  by  Berliere  in  IJn  ami  de  P., 
Louis  Sanctus  de  B.^  Rome,  1905.  In  the  Trionjo  d^Amore,  iii.  67-8 1,  there  is 
a  passage  in  his  honour,  where  his  name  is  united  with  that  of  Laelius.  The 
following  letter  gives  all  the  information  we  have  as  to  Socrates'  orlgin. 

The  present  letter  reveals  the  deep  impression  made  upon  Petrarch  by  the 
dlsaster  of  the  great  plague  in  1348,  the  same  plague  which  provided  the 
setting  for  Boccaccio's  Decameron.  In  various  letters  he  mentions  the  many 
friends  he  lost  in  that  and  the  foUowing  year,  but  the  fact  that  Laura  also 
died  of  the  plague  is  not  referred  to  in  the  letters. 

Line  52.  Petrarch  met  Paganino  Besozzi  of  Milan  in  December  1347  at 
Parma,  where  he  was  Podesta,  and  where  he  died  on  the  23rd  May  1349. 
The  date  is  given  in  an  autograph  entry  by  Petrarch  on  his  manuscript 
of  Virgil  (see  articles  by  Monsignor  A.  Ratti  (Pope  Pius  XI)  in  P.  e  la  Lom- 
bardia,  p.  228,  and  by  F.  Novati,  pp.  14-19). 

148.    The  Ubaldini.    See  M.  Villani,  i.  22. 

Fam.  ix.  2  [12  March  1350] 
Page  58.    This  letter  tells  us  who   Socrates  was.    The  reference  to  the 
death  of  Mainardo  and  Petrarch's  anxiety  about  the  fate  of  Luca  Cristiano 
fix  the  date  at  1350. 

Line  15.  For  his  brother  Gherardo,  who  entered  the  Carthusian  order  in 
1342  after  the  death  of  the  woman  he  loved,  see  Fam.  x.  3. 

17.    Mainardo  Accursio  and  Luca  Cristiano.    See  Fam.  viii.  3,  note. 

20-1.    Tommaso  Caloria  da  Messina  dled  in  1341  (see  Fam.  iii.  i).    For 

224  NOTES 

Barbato  see  Fam.  iv.  8  ;  for  Laelius,  Fam.  v.  i,  note,  1.  27 ;  for  Gmdo 
Sette,  Fam.  xvii.  5  ;  he  was  Archdeacon,  afterwards  Archbishop  of  Genoa 

24.  coniugii  is  from  the  Colbert  MS. 

27.  Francesco  Nelli  (Simonides)  {Fam.  xiii.  3)  and  Boccaccio.  Petrarch 
first  met  them  at  Florence  in  the  autumn  of  this  same  year  1350.  The 
present  passage  reads  very  like  a  later  interpolation. 

46.  quem  origo  fecit  alienigenam  :  Petrarch's  pride  in  the  superiority  of 
Italy  at  this  time  is  quite  justifiable.  Cf.  his  remarks  about  Richard  of  Bury 
in  Fam.  iii.  i. 

52.    For  the  musician  Aristoxenus  see  Cic.  De  Or.  iii.  33.  132. 

67-8.  geminam  . .  .  sedem  :  we  have  already  seen  that  Petrarch  had  a  house 
at  Parma  ;  in  a  letter  to  Luca  Cristiano  (May  1349)  he  speaks  of  his  house 
at  Padua.  Apparently  he  shared  a  house  there  in  common  with  the  other 
canons.    See  A.  Zardo,  11  P.  e  i  Carraresi,  Milan,  1887,  p.  72. 

Fam.  ix.  3  [25  September  135 1  ?] 
Page  60.  The  date  of  this  letter  offers  some  difficulty.  Its  order  among 
the  letters  would  suggest  Petrarch's  last  years  at  Avignon,  135 1  or  1352,  as 
its  date.  But  the  reference  to  the  amica  seems  unlikely  at  so  late  a  date. 
We  know  from  the  Letter  to  Posterity  that  Petrarch  dated  a  change  in  his 
life  from  his  fortieth  year  ;  he  there  says  that  from  that  time  he  gave  up 
the  society  of  womenC-  From  another  letter  to  Boccaccio  {Sen.  viii.  i),  we 
gather  that  Petrarch  considered  his  conversion  complete  in  1350.  (On  the 
question  of  Petrarch's  conversion  see  the  note  to  Fam.  xi.  i.)  No  safe 
conclusion  can  be  drawn  from  Petrarch's  use  of  the  words  senes  and 
senectus,  as  we  do  not  know  what  year  he  held  to  mark  the  beginning  of 
senectus,  whether  forty-five  or  fifty  or  another.  In  any  case  he  rather 
affected  senectus  as  the  period  when  man  was  freed  from  the  trials  of  the 
flesh.     Cf.  Benetti-Brunelli,  Le  origini  ital.  della  scuola  umanistic<ij  p.  75. 

Fam.  X.  3  [25  September  1348] 
Page  61.  Gherardo  was  three  years  younger  than  Petrarch.  The  brothers 
had  been  together  at  the  University  of  Bologna,  and  afterwards  had  lived 
together  at  Avignon.  We  have  seen  that  Gherardo  was  Petrarch's  com- 
panion  in  the  ascent  of  Mount  Ventoux.  After  leading  a  life  of  pleasure  in 
his  youth,  as  we  gather  from  this  letter,  Gherardo  became  a  converted  man, 
and  in  1342  entered  the  Carthusian  monastery  of  Montrieux  near  Marseilles, 
where  he  remained  for  the  rest  of  his  life.  In  1347  Petrarch  paid  a  visit  to 
his  brother  at  Montrieux,  and  as  a  result  wrote  his  De  Otio  Religiosorum. 
He  visited  him  again  in  April  1353,  just  before  his  final  departure  for  Italy. 
The  first  Eclogue  of  Petrarch's  Bucolics  is  addressed  to  Gherardo.     In 

NOTES  225 

that  dialogue  Silvlus  (the  poet  himself)  explains  to  Monicus  (Gherardo)  why 
he  has  devoted  his  life  to  the  Muses  rather  than  become  a  monk  after  his 
brother's  example  (cf.  Fam.  x.  4).  See  also  Fam.  xvi.  2  and  the  sonnet 
Rime  xcix,  if  it  is  addressed  to  Gherardo,  and  not  Giovanni  Colonna  da 
San  Vito  or  another  (see  H.  Cochin,  La  chronologie  du  Canzoniere^  1898, 
pp.  76-9). 

This  letter  was  written  from  Carpi,  of  which  town  Manfredi  Pio  was  lord. 
Petrarch  vlsited  Manfredi  shortly  before  his  death,  which  took  place  on 
the  I2th  September  1348. 

Lines  53-4.    Psalm  cxl.  5  (Vulgate  ;  cxli.  5  in  the  Auth.  Vers.). 

Fam.  X.  5  [11  June  1352] 
Page  63.    If  the  *  in  solitudine  '  of  the  end  of  this  letter  is  taken  to  mean 
Vaucluse,  the  date  is  therefore  1352.   For  the  dates  of  the  letters  to  Gherardo 
see  H.  Cochln,  Le  Frere  de  Petrarque,  Parls,  1903,  passim. 

Line  28.    Psalm  cxix.  164. 

31.    Psalm  cxix.  62. 

Fam.  xi.  i  [2  November  1350] 
Page  64f.    This  is  the^rliest  of  the  letters  written  to  Boccaccio.    See  the 
note  to  Fam.  xi.  6. 

Petrarch  went  to  Rome  in  the  autumn  of  1350  for  the  Jubilee  declared 
by  Clement  VI  (see  C.  Segre,  //  P.  e  il  Giubileo  del  1330,  In  *  Studi  Petrar- 
cheschl ',  pp.  137-98).  By  December  he  was  already  back  at  Florence,  on 
hls  way  to  Padua.  It  has  been  thought  that  in  thls  letter  there  Is  the  germ 
of  the  Trionfo  della  Castita.  In  that  poem  the  triumph  culminates  at  Rome, 
and  It  was  this  pllgrlmage  to  Rome  which  Petrarch  regarded  as  the  com- 
pletion  of  his  converslon.  By  conversion  he  meant  the  attalnment  of  In- 
ternal  peace,  splritual  liberty  (cf.  Benettl-Brunelll,  op.  cit.,  pp.  65-73),  and 
not  any  change  in  hls  bellefs.  His  faith  had  never  wavered,  but  he  had 
ceased  to  be  the  slave  of  the  ideal  of  glory  and  of  love.  Certainly  the  self- 
reproaches  which  we  find,  for  Instance  in  the  letter  descrlbing  the  ascent 
of  Mont  Ventoux,  are  not  found  In  the  later  letters.  But  how  far  he  was 
actually  a  changed  man,  and  whether  hls  conversion  was  much  more  than 
advanclng  age,  have  been  doubted. 

Lines  7-8.  Juvenal  x.  53,  sald  of  the  philosopher  Democrltus.  Probably 
Petrarch  had  also  In  mind  another  passage  from  Hor.  Sat.  I,  10.  79,  where 
Demetrius  occurs  together  wlth  the  word  vellicare. 

25.    Hor.  Ep.  I.  14.  36. 

38-9.    Eclg.  vlii.  jj,  78. 

43.  The  occaslon  of  Petrarch's  fourth  visit  to  Rome  is  not  known.  It 
may  have  been  on  his  way  back  from  Naples  In  1343.    In  1347  he  had  set 

2548  Q 

226  NOTES 

out  for  Rome  to  pay  a  visit  to  Cola  da  Rienzo,  but  he  changed  his  plans  at 
Genoa  and  went  to  Lombardy  instead. 

Fam.  xi.  3  [10  May  1351] 
Page  67.    Giovanni  Aghinolfi  of  Arezzo  was  Chancellor  of  the  Gonzagas  of 
Mantua.    Through  his  connexion  with  Guido  Gonzaga,  Petrarch  had  made 
acquaintance  with  Giovanni ;  a  number  of  letters  are  addressed  to  him. 
Later  in  life  Petrarch  had  another  friend  of  the  same  name. 

Giacomo  II  of  Carrara  had  repeatedly  invited  Petrarch  to  Padua,  and  in 
March  1349  Petrarch  responded  to  the  invitation  ;  during  the  next  two 
years  he  was  frequently  there.  (See  A.  Zardo,  11  P.  e  i  Carraresi,  p.  145.) 
In  1349  Giacomo  bestowed  on  him  a  canonry  in  that  town.  The  con- 
temporary  historians  speak  highly  of  Giacomo  for  the  justice  of  his  rule 
and  patronage  of  men  of  letters,  but  he  was  no  exception  among  the  un- 
scrupulous  and  cruel  princes  of  his  age  in  Italy.  In  1345  he  had  seized  the 
lordship  of  Padua  by  murdering  his  cousin  with  his  own  hand.  On  the 
2istDecember  i^^oheinhis  turn  was  murdered  by  another  cousin.  Petrarch 
arrived  at  Padua  shortly  after  this  tragedy  on  his  return  from  Rome.  His 
relations  with  Francesco,  Giacomo's  son,  were  equally  friendly,  as  we  shall 
see  in  later  letters.  (Cf.  Petrarch's  account  of  his  relations  with  the  family 
in  the  Letter  to  Posterity.) 

The  Latin  elegiacs  Petrarch  wrote  on  this  occasion  are  still  to  be  read  on 
Giacomo's  tomb  in  the  church  of  the  Eremitani  at  Padua,  the  tomb  having 
been  transferred  thither  when  the  church  of  St.  Agostino  was  destroyed  in 

Fam.  xi.  6  [i  June  1351] 

Page  69.  Boccaccio  and  Petrarch  probably  met  for  the  first  time  in  1350, 
when  Petrarch  passed  through  Florence  on  his  way  to  Rome  for  the  Jubilee 
(see  Fam.  xi.  i,  the  first  extant  letter  addressed  to  Boccaccio).  Petrarch's 
words  in  Fam.  xxi.  1 5  seem  to  leave  no  doubt  that  this  was  the  first  occasion 
on  which  they  actually  met.  Boccaccio's  account  is  not  so  definite  ;  after 
Petrarch's  death  he  wrote  *  quadraginta  annis  vel  amplius  suus  fui '.  One 
clear  fact  is  that  Boccaccio  knew  Dionigi  da  Borgo  San  Sepolcro  at  Naples 
in  1338.  (Cf.  H.  Hauvette,  Boccace,  Paris,  1914,  pp.  195-8.)  In  December 
1350  Petrarch  again  visited  Florence  on  his  return  from  Rome,  and  in 
the  spring  of  135 1  Boccaccio  was  the  bearer  of  a  letter  to  Petrarch,  then  at 
Padua  with  the  Da  Carrara,  from  the  city  of  Florence,  in  which  the  decree 
of  exile  against  Petrarch's  family  was  withdrawn,  his  patrimony  restored 
to  him,  and  in  which  he  was  invited  to  take  a  chair  at  the  new  University 
'  of  Florence.  Petrarch  repUed  to  this  letter  on  the  6th  June  in  very  vague 
terms,  and  we  shall  see  that  he  never  did  return  to  Florence.  For  his 
reasons  for  declining  this  invitation,  see  Benetti-Brunelli,  Le  origini  italiane 

NOTES  227 

della  scuola  umanistica,  p.  179  seq.  The  present  letter  is  the  third  of  some 
thirty  letters  addressed  to  Boccaccio.  The  other  letters  given  in  this  se- 
lection  will  show  the  course  of  their  unbroken  friendship  down  to  Petrarch's 
death.     Boccaccio's  letters  have  been  edited  by  F.  Corazzini,  Florence,  1877. 

Petrarch  was  now  on  his  way  back  to  Vaucluse  after  spending  the  last 
four  years  in  Italy.  Among  the  friends  who  detained  him  at  Verona  were 
Mastino  II  della  Scala,  lord  of  that  town,  Azzo  da  Correggio,  who  had 
returned  into  the  favour  of  the  Della  Scala  family  and  was  now  at  their 
Court,  having  sold  Parma  to  the  Este  family  in  1344,  and  Guglielmo  da 
Pastrengo  (see  Fam.  iv.  9). 

Line  2.    Ovid,  Met.  i.  551. 

6.    Padua  was  under  Da  Carrara.     Cf.  Fam.  xi.  3. 

16.  Petrarch  expected  to  be  delayed  at  Mantua  also  by  the  Gonzaga  and 
his  friend  Giovanni  Aghinolfi  (Aretino).    (See  Fam.  xi.  3.) 

34.    Babylon :  Avignon. 

50,    Sequanam  :  the  Seine. 

57.    Virg.  Aen.  iii.  44. 

61.  quadriennium  :  he  had  been  in  Italy  since  the  autumn  of  1347. 
Although  he  was  planning  a  short  visit  to  Vaucluse,  he  did  not  actually 
return  to  Italy  until  1353. 

72.  The  three  *  compatriotas  '  are  Francesco  Nelli,  called  *  Simonides  ' 
(see  Fam.  xiii^  8),  Zanobi  da  Strada  (see  Fam.  xv.  3),  and  Lapo  di  Casti- 
glionchio  (see  Fam.  xviii.  12),  all  friends  Petrarch  had  met  on  his  visit  to 
Florence  in  1350.  Fracassetti  suggests  that  Bruno  Casini  may  be  one  of 
the  four,  but  he  died  in  1348  of  the  plague. 

See  A.  Foresti,  Per  la  storia  del  carteggio  di  F.  P.  con  gli  amici  fiorentini, 
in  *  Giorn.  stor.  d.  lett.  ital.',  Ixxiv,  1919,  pp.  243-61. 

Fam.  xi.  8  [18  March  1351] 
Page  71.  For  Andrea  Dandolo  and  the  war  between  Venice  and  Genoa 
see  F.  C.  Hodgson,  Venice  in  tbe  Thirteentb  and  Fourteentb  Centuries,  London, 
1910,  ch.  XV,  and  P.  Orsi,  Signorie  e  principati,  p.  89  seq.  The  question  of 
the  state  of  war  between  Venice  and  Genoa  was  one  which  moved  Petrarch 
deeply  as  an  Italian.  He  writes  to  the  Doge  of  Genoa  and  again  to  Dandolo 
on  this  subject.  He  nowhere  discusses  the  real  causes  of  the  quarrel  between 
the  two  republics,  but  appeals  to  them  on  higher  ground  than  that  of  their 
immediate  interests.  (For  his  diagnosis  of  the  troubles  of  Italy  in  his  day 
see  Benetti-Brunelli,  Le  origini  ital.  d.  scuola  uman.,  p.  124  seq.  Cf.  also 
A.  Hortis,  P.  e  le  guerre  tra  Genova  e  Venezia,  in  Scritti  inediti  di  F.  P.,  pp.  85- 
133.)  In  August  1353,  when  the  Genoese,  after  their  defeat  off  Alghero,  had 
placed  their  city  under  the  protection  of  the  Visconti,  Petrarch  was  sent  to 
Venice  to  negotiate  peace.     His  mission  was  unsuccessful ;   as  a  practical 

Q   2 


228  NOTES 

politician  his  achievements  were  not  high.  Dandolo's  reply  to  this  letter 
is  given  in  the  old  editions  of  Petrarch's  works. 

Line  32.  Dandolo  was  a  Doctor  of  the  University  of  Padua,  and  had  been 
Professor  of  Law  there  ;  he  wrote  a  history  of  Venice  included  in  Muratori, 
Rerum  Italic.  Scriptores^  tom.  xii,  1723,  &c. 

42.    Virg.  Aen.  ix.  612. 

81.  cum  Aragonum  rege :  Peter  IV  of  Aragon,  who  was  on  bad  terms 
with  the  Genoese,  because  of  difficulties  in  Sardinia. 

117.  Taprobanem  :  Ceylon. 

118.  incognitam  Thulen:  ci.  Fam.  iii.  i. 

Fam.  xii.  i  [1352] 
Page  74f.  A  large  number  of  Petrarch's  letters  are  addressed  to  reigning' 
princes  and  popes  on  political  subjects.  The  exceptional  position  which  he 
held  as  the  first  man  of  letters  of  his  day  allowed  him  to  address  them  with 
surprising  freedom.  In  his  ideal  state  the  men  of  letters  were  to  be  the 
counsellors  of  princes  (cf.  Benetti-Brunelli,  Le  origini  ital.  d.  scuola  umani- 
stica^  pp.  107,  108).  But  he  was  scarcely  taken  seriously  as  a  politician. 
He  was  not  successful  as  a  diplomatist,  and  we  shall  find  that  the  Visconti 
employed  him  on  missions  of  a  ceremonial  nature  rather  than  on  diplo- 
matic  questions.  (But  see  F.  Novati,  P.  e  i  Visconti,  in  '  P.  e  la  Lombardia  ', 
pp.  21-30.)  His  letters  can^have  ha^^Httle^effect  in  practical  politics,  a^^ 
he  adopted  an  idealistic  standpoint  and  disregarded  the  difficulties  which 
confronted  the  politician. 

His  reverence  for  Roman  civilization  led  him  to  adopt  an  idealistic  view 
of  Rome  as  the  centre  of  the  universe.  The  continuity  of  the  Roman 
Empire  resided  in  the  Roman  people,  and  therefore  the  Emperor's  seat 
must  be  at  Rome.  Petrarch  was  an  Italian  rather  than  an  Imperialist. 
Hence  he  could  without  inconsistency  dream  of  Robert  of  Naples  as  the 
saviour  of  Italy,  champion  Cola  di  Rienzo,  serve  the  yiscqnti^.and  invite 
the  Emperor  into  Italy.  As  a  critic  he  was  able  to  expose  the  forgeries 
supporting  the  Austrian  claim  to  a  right  of  succession  from  the  Roman 
Emperors  {Sen.  xvi.  5).  Cf.  Benetti-Brunelli,  op.  cit.,  pp.  140-53,  for  his 
view  of  the  Empire.  Also  B.  Zumbini,  Studi  sul  P.,  Florence,  1895,  p.  161 
seq. ;  and  especially  C.  Steiner,  La  fede  nelV  impero, . . .  nel  P.,  in  '  Giorn. 
dantesco  ',  xiv,  1906,  pp.  8-34. 

His  first  letter  to  Charles  IV  was  written  in  February  1351.  {Fam.  x.  i. 
Fracassetti  gives  the  date  as  1350,  but  see  K.  Palm,  Italienische  Ereignisse 
in  den  ersten  JahrenKarls  IV^  Gottingen,  1873,  p.  58.)  The  growing  power 
and  aggressiveness  of  the  Archbishop  Giovanni  Visconti  at  Milan  had  led 
to  an  intrigue  on  the  part  of  Fiorence  and  other  Tuscan  cities  to  bring  the 
Emperor  to  Italy.  Charles  himself  was  not  an  enthusiast  for  the  Empire, 
was  mainly  interested  in  his  own  kingdom  of  Bohemia,  and  his  journey  to 

NOTES  229 

Italy  in  1354  had  the  result  of  bringing  the  Empire  into  further  contempt 
and  providing  Charles  with  funds  at  the  expense  of  various  Italian  cities. 
(See  P.  Orsi,  Signorie  e  principati,  pp.  96-100.)  Petrarch's  ideal  of  a  peaceful 
Italy  with  the  Emperor  in  Rome  was  no  nearer  fulfilment. 

For  another  letter  to  Charles  see  Fam.  xxiii.  8.  Cf.  perhaps  also  the 
sonnet,  Rime  ccxxxviii.  Petrarch's  letters  to  Charles  have  been  translated 
into  French  by  P.  Mabille,  P.  et  Vempereur  Charles  IV,  op.  cit. 

Line  56.  avo  :  his  grandfather  was  the  Emperor  Henry  VII.  His  father 
was  that  John  of  Bohemia  who  was  killcd  at  Crecy,  at  which  battle  Charles 
himself  was  also  present. 

Fam.  xii.  7  [20  February  1352] 
Page  76.    For  Barbato  see  Fam.  iv.  8,  and  for  Robert  of  Naples  see  Fam. 

V.    I. 

Line  14.  When  Petrarch  was  in  Rome  for  the  Jubilee  at  the  end  of  1350. 
Cf.  Fam.  xi.  i. 

23.  From  the  Letter  to  Posterity  we  gather  that  the  Latin  epic  AJrica 
was  begun  on  Easter  Saturday  1339,  at  Vaucluse.  Part  of  it  Petrarch  read 
to  King  Robert  during  his  examination  at  Naples  in  1341.  He  was  again 
working  on  it  in  Parma  in  the  same  year.  In  later  years  he  became  dis- 
satisfied  with  the  poem.  In  Sen.  ii.  i  he  tells  Boccaccio  how  he  had  given 
some  lines  of  it  to  Barbato  at  Naples  in  1343,  and  how  Barbato  had  made 
them  known  to  his  friends  against  Petrarch's  wish.  See  also  F.  Novati, 
Epistolario  di  C.  Salutati,  Rome,  1891,  &c.,  vol.  i,  p.  229.  There  is  an  edition 
of  the  poem  by  F.  Corradini,  Padua,  1874. 

39.    sapientissimus  :  i.  e.  Solon  ;  see  Cic.  de  Sen.  viii.  26. 

Fam.  xii.  17  [25  August  1347  ?] 
Page  78.  Matteo  Longo  of  Bergamo,  Archdeacon  of  Liege,  had  been  a 
friend  of  Petrarch's  from  his  University  days  at  Bologna.  In  Sen.  xiii.  7, 
written  in  1372,  Petrarch  says  he  had  not  seen  Matteo  for  twenty-three 
years  ;  therefore,  unless  Petrarch  is  making  a  mistake,  this  present  letter, 
written  at  Vaucluse,  cannot  have  been  written  later  than  1347,  though 
from  its  position  among  the  other  letters,  we  should  expect  it  to  have  been 
written  in  1352,  during  Petrarch's  last  year  at  Vaucluse. 
Line  2.    Virg.  Aen.  ii.  739. 

Fam.  xiii.  2  [9  June  1352] 
Page  79.  The  boy  here  referred  to  is  Petrarch's  son  Giovanni.  He  was 
born  in  1337.  In  1345  Petrarch  had  sent  him  to  Rinaldo  Cavalchini  da 
Villafranca  (see  G.  Biadego,  R.  Cavalchini^  in  '  Atti '  of  the  '  Istituto  Veneto ' 
Iviii,  pp.  261-80)  at  Verona,  and  in  1348  removed  him  to  a  school  at  Parma 
under  Gilberto.    In  1352  Petrarch  obtained  from  Pope  Clement  VI  a  canonry 

230  NOTES 

at  Verona  for  him,  and  is  now  sending  him  back  to  Rinaldo.  In  Fatn. 
xiii.  3  Petrarch  writes  to  his  friend  Guglielmo  da  Pastrengo,  asking  him  to 
look  after  his  son  whilst  he  is  in  Verona,  The  relations  between  father  and 
son  were  most  unhappy  ;  there  are  several  letters  from  Petrarch  (cf.  espe- 
cially  Fam.  xix.  i6)  complaining  of  the  son's  conduct,  and  finally  one  of  deep 
regret  {Sen.  i.  3)  when  Giovanni  had  died  of  the  plague  on  the  loth  July  1361. 
Lines  28-9.    Hor.  Ep.  i.  i.  53-4. 

46.  Seneca,  de  BeneJ.  i.  8.  Quotations  and  recollections  of  Seneca  are 
very  frequent  in  Petrarch.  The  remark  about  the  belated  traveller  above 
is  such  a  recollection.  Cf.  an  article  by  A.  Hortis  in  *  Archeographo  Trie- 
stino ',  1879,  ^°"^-  "^^  PP-  267-99. 

47.  Aulus  Gellius,  ix.  3. 

Var.  40  [1347] 
Page  80.  Cola  di  Rienzo  was  in  Avignon  in  1343  in  connexion  with  a  deputa- 
tion  to  the  Pope  froin  the  City  of  Rome  (he  was  not  a  member  of  the  deputa- 
tion,  see  C.  Cipolla,  F.  P.  e  le  sue  relazioni  colla  Corte  Avignonese,  etc,  p.  14), 
and  during  that  visit  Petrarch  made  his  acquaintance.  Petrarch's  first  letter 
to  Cola  was  written  shortly  afterwards,  and  relates  to  conversations  they 
had  had  about  Rome.  The  two  men  were  alike  in  their  reverence  for  Rome 
and  antiquity,  and  when  in  May  1347  Cola  effected  his  revolution  in  Rome, 
Petrarch  was  enthusiastic in  his  support.  He  addressed  a  letter  of  encourage- 
ment  to  him  and  another  to  the  Roman  people.  In  the  present  letter  he 
claims  that  his  championship  of  Rlenzo  had  brought  him  unpopularity.  In 
his  letters  to  the  Tribune  he  used  most  bitter  language  about  the  Roman 
nobles,  in  particular  the  Colonna,  and  it  is  not  surprising  that  his  intimacy 
with  Cardinal  Giovanni  began  to  wane.  In  November  Petrarch  left  for  Italy, 
partly  with  the  intention  of  being  nearer  to  Cola.  (C.  CipoUa,  Sui  motivi  del 
ritorno  di  F.  P.  in  Italia  nel  1347,  in  '  Giorn.  stor.  d.  lett.  Ital.',  xlvli,  pp. 
253-65,  has  shown  that  Petrarch  was  also  cntrusted  with  a  mlssion  by  the 
Pope  to  dissuade  Mastino  della  Scala  of  Verona  from  helplng  King  Louis  of 
Hungary  in  his  invasion  of  Naples.)  On  hls  way  he  heard  that  Cola's  power 
was  declining ;  he  addressed  a  warning  letter  to  hlm,  but  before  Petrarch 
carrlcd  out  hls  purpose  of  proceeding  to  Rome,  Cola  had  fall^n_on  the 

^l^  *■     i^th  December.''  Petrarch  had  reached  Genoa  by  the  25th  November. 

3^  See  P.  Orsi,  Signorie  e  principati,  bk.  ii,  ch.  3  ;   E.  Rodocanachi,  Cola 

di  RienzOj  Paris,  1888  ;  G.  Brizzolara,  //  P.  e  Cola  di  Rienzo^  in  *  Studi 
storici',  Pisa,  viii,  1899,  pp.  239-51,  423-62;  xH,  1903,  pp.  353-411; 
xiv,  1905,  pp.  69-101,  243-77  j  ^^^  M"  E.  Cosenza,  F.  P.  and  tbe  Revolution 
oj  Cola  di  RienzOf  Chlcago,  1913,  whlch  includes  a  translatlon  of  the  letters 
to  Cola. 

The  theory  that  the  Canzone  *  Splrto  gentll  '  Is  addressed  to  Cola  is 
generally  abandoned  to-day.    The  line  *  un  che  non  te  vide  ancor  da  presso* 

NOTES  231 

seems  fatal  to  it.  F.  Torraca  in  'Archivio  d.  R.  Soc.  Rom.'  1885,  viii,  p.  141, 
seq.  supports  Cola.  V.  Cian  in  *  Atti  della  R.  Accad.  delle  scienze  di  Torino,* 
vol.  xxviii,  1893,  pp.  882-928,  maintains  that  Petrarch  first  thought  of 
Cola,  and  later,  after  a  revision  of  the  ppem,  of  a  redeemer  of  Italy  ; 
A.  Bartoli  in  the  Storia  della  lett.  ital.,  vol.  vii  (1884),  ch.  4,  pp,  113-24, 
suggests  that  the  Canzone  is  addressed  to  Bosone  da  Gubbio,  who  was 
Senator  of  Rome  in  1337.  Others  have  suggested  Stefano  Colonna  the  Elder, 
Stefano  the  Younger,  and  Paolo  Annibaldi. 

Petrarch's  knowledge  of  Cola's  character  may  have  taught  him  that  he 
would  be  more  Hkely  to  impress  him  by  a  story  of  a  dream  than  by  more 
direct  methods. 

See  Fam. xiii.  6  for  an  account  of  Cola's  imprisonment  and  trial  at  Avignon. 

Line  13-14.    Terence,  Andrea,i.  1.41. 

88-9.    Virg.  Aen,  vi.  129. 

Fam.  xiii.  6  [10  August  1352] 
Page  83.    For  Francesco  Nelli  see  F am.  ^ii.  8^w,x^a,«€-')- 

Cola  di  Rienzo's  seven  months'  reign  ended  on  the  i^th  December  1347. 
After  various  wanderings  he  went  to  Prague  and  gave  himself  up  to  the 
Emperor,  Charles  IV:  In  1352  Charles  sent  him  to  the  Pope  at  Avignon. 
What  followed  is  described  in  the  present  letter.  He  was  finally  liberated 
in  1353  by  the  Pope,  Innocent  VI,  who  intended  to  make  use  of  him  in 
restoring  the  papal  power  in  Rome.  (Cf.  M.  Faucon,  Note  sur  la  detention 
de  Rienzi  d  Avignon,  in  *  Melanges  d'archeol.  et  d'histoire  .  . .  Ecole  fran^aise 
de  Rome  ',  vii,  1887,  pp.  53-8.)  The  reason  Petrarch  alleges  for  his  release 
is  not  found  elsewhere.  The  story  illustrates  the  change  brought  about  by 
the  revival  of  learning.  It  was  becoming  fashionable  and  politic  for  princes 
to  admire  or  affect  an  admiration  for  poetry  and  literature.  In  a  passage 
omitted  later  in  the  letter  Petrarch  describes  the  uncritical  respect  of 
a  Cardinal  for  the  name  of  poet. 

Line  18.  Lemonicensem :  of  Limoges.  Clement  VI  was  a  native  of 
Limoges.  Cola  had  suflered  imprisonment  under  the  Emperor,  a  Bohemian, 
and  a  Pope  of  Limoges. 

33.  Exstant  aliquot  meae :  i.e.  Fam.  vii.  7;  -S".  T.  2,  3  and  4;  Var. 
38,  40,  42,  48. 

39.  honeste  mori :  Petrarch  would  have  admired  Cola  more  if  he  had 
fought  to  the  death  in  December  1347,  rather  than  sought  safety  in  flight. 

88.  Cic.  Pro  Archia,  viii.  On  Petrarch*s  manuscript  of  this  speech  see 
Sen.  xvi.  i,  note,  1.  153. 

106-8.    Hor.  Sat.  i.  4.  40-2. 

121.    See  Sen.  i.  4  on  Petrarch  as  a  magician. 

126.  For  Zenobius  see  Fam.  xv.  3, 

127.  For  Barbatus  see  Fam.  iv.  8. 

232  NOTES 

Fatn.  xiii.  8  [1352] 
Page  87.  Francesco  Nellij  Prior  of  the  Church  of  the  Apostles  at  Florence, 
was  one  of  the  friends  Petrarch  made  at  Florence  on  his  first  visit  there  in 
1350.  He  became  intimate  with  Petrarch,  and  the  Epist.  Sen.  are  dedicated 
to  him.  He  is  called  Simonides  in  the  later  letters.  His  letters  to  Petrarch 
have  been  edited  by  H.  Cochin  in  Un  anti  de  Petrarque,  Paris,  1892.  See 
also  Fam.  xvi.  11,  12 ;  xix.  13  ;  xx.  7 ;  and  Sen.  i.  i. 

Line  1 6.    Tyndaris  :  daughter  of  Tyndarus,  i.  e.  Helen. 

22.    Claranum  :  see  Seneca,  Epist.  66. 

28.  Cancrum  et  Leonem  :  i.  e.  in  the  middle  of  summer,  the  sun  being  in 
those  constellations  from  about  the  2ist  June  to  the  22nd  August. 

52.    villicus:   his  name  was  Raymond  Monet.    See  Fam.  xvi.  i. 

57.    Juvenal  xi.  206. 

73.  cane  unico  :  cf.  Metrical  Epist.  iii.  5,  for  an  account  of  a  dog  glven 
to  Petrarch  by  Giovanni  Colonna. 

93.    Cic.  ad  Quint.  Fr.  iii.  i.  i. 

Fam.  XV.  3  [22  February  1353] 
Page  90.    Zanobi  da  Strada  was  another  of  the  friends  Petrarch  made  at 
Florence  in  1350.    He  was  a  schoolmaster,  scholar,  an-d  poet. 

Petrarch  held  that  men  of  letters  should  be  disinterested  in  their  pursuit 
of  knowledge,  and  further  that  to  extend  the  sphere  of  knowledge  was 
a  higher  duty  than  that  of  instruction  (cf.  Benetti-Brunelli,  Le  origini  ital. 
d.  scuola  umanistica,  pp.  48,  49,  and  175).  Therefore  in  1352  he  advised 
Zanobi  to  abandon  the  profession  of  schoolmaster  and  go  to  Naples  under 
the  patronage  of  Niccolo  Acciaiuoli.  There  is  a  difficulty,  at  present  un- 
solved,  as  to  this  date  1352  and  the  date  of  the  present  letter.  F.  Forcellini, 
in  an  article  in  *  Archiv.  stor.  Nap.'  191 2,  p.  242,  seq.  produces  a  document, 
dated  November  1349,  showing  that  Zanobi  was  already  in  Naples  at  that 
date.  Forcellini  therefore  assigns  the  present  letter  and  several  others  to 
1349.  But  the  letters  were  written  from  Avignon  and  the  internal  evidence 
shows  that  that  address  is  not  a  later  addition.  Forcellini's  argument  that 
the  internal  evidence  proves  that  these  letters  were  written  in  Gallia 
Cisalpina  is  founded  on  a  mistranslation  by  Fracassetti.  In  1355  by  the 
influence  of  Acciaiuoli  Zanobi  received  the  poet's  laurel  wreath  from  the 
Emperor  Charles  IV,  during  his  visit  to  Italy.  Petrarch  was  by  no  means 
pleased  at  this  rivalry,  but  remained  on  friendly  terms  with  Zanobi,  and 
in  1359  helped  him  to  obtain  the  post  of  papal  secretary.  Petrarch's  dis- 
pleasure  was  shared  by  his  friends  ;  they  knew  Zanobi's  limitations.  Cf. 
R.  Renier,  Liriche  .  .  .  di  Fazio  degli  Uberti,  Florence,  1883,  p.  ccv,  note. 
Zanobi  died  in  1361. 

In  Fam.  xv.  2  Petrarch  relates  how  he  had  set  out  on  his  journey  to  Italy 
on  the  i6thNovember  (1352).     He  intended  to  visit  his  brother  at  Mon- 

NOTES  233 

trieux  (*  Montani  rivi ')  and  then  proceed  via  Genoa.  He  arrived  at  Cavail- 
lon  and  stayed  the  night  with  his  friend  Philippe  de  Cabassoles,  the  Bishop, 
who  persuaded  him  to  abandon  the  journey. 

Line  i.    Hor.  Ep.  i.  3.  i. 

2.    Francesco  Nelli  (Simonides),  to  whom  Fam.  xv.  2  is  addressed. 

15.  viarum  illarum  :   the  Colbert  MS.  reads  *  viam  illam  '. 

16.  tunsa  :  *  invisa  '  in  the  Colbert  MS. 

17.  He  had  last  visited  his  brother  in  1347. 
21.    Gebennam:  Genevois. 

26.    Virg.  Aen.  ii.  729. 

34.    Virg.  Aen.  xi.  550. 

40-41.    Seneca,  JE^pis^  107.  II. 

85-6.  Niccolo  Acciaiuoli,  Grand  Seneschal  of  the  Kingdom  of  Naples. 
Petrarch  corresponded  with  him,  and  Niccolo  was  trying  to  persuade 
Petrarch  to  come  to  Naples  when  he  left  Avignon,  but  they  never  actually 
met  until  Niccolo  was  in  Milan  in  1360.  See  L.  Tanfani,  N.  Acciaiuoli, 
Florence,  1863. 

Fam.  xvi.  i  [5  January  1353] 

Page  93.  Cardinal  Talleyrand,  of  the  family  of  the  Counts  of  Perigord, 
was  a  distinguished  churchman,  created  Cardinal  by  John  XXH  in  1331. 
He  used  his  great  influence  on  the  side  of  the  French  popes  against  the 
Italian  interest,  and  played  a  large  part  in  the  election  of  Clement  VL  He 
was  the  uncle  of  Charles  of  Durazzo,  who  was  suspected  of  being  concerned 
in  the  murder  of  Andrew,  the  husband  of  Queen  Joan  of  Naples,  and  some 
suspicion  was  cast  on  the  Cardinal  himself.  Guy  de  Montfort,  son  of  the 
Count  of  Auvergne,  was  another  great  church  dignitary.  He  was  connected 
with  the  royal  family  of  France  and  with  the  Emperor,  and  was  employed 
on  many  important  diplomatic  missions.  In  various  letters  Petrarch  praises 
these  two  Cardinals  for  their  activity  on  behalf  of  peace.  On  Petrarch's 
return  to  Avignon,  in  1351,  he  was  recommended  to  these  two  Cardinals 
by  his  friend  Philip,  the  Bishop  of  Cavaillon.  In  Fam.  xiii.  i,  he  writes 
a  consolatory  letter  to  Cardinal  Guido  on  the  death  of  his  mother,  Mary  of 
Flanders.  Guido  appears  to  have  been  less  well  disposed  towards  Petrarch 
in  later  years.    Cf.  Sen.  xiii.  12. 

The  two  Cardinals  had  summoned  Petrarch  to  Avignon  on  the  occasion 
of  the  election  of  the  new  Pope,  Innocent  VI. 

On  Petrarch's  *  villicus  ',  Raymond  Monet,  cf.  Fam.  xiii.  8. 

Line  2.  For  this  story  of  Regulus  see  Valerius  Maximus,  iv.  4,  as  also 
for  the  story  about  Gnaeus  Scipio  below,  I.  16. 

30.  terminum  :  the  Colbert  MS.  reads  *  triennium  '.  This  would  refer  to 
Petrarch's  absence  in  Italy  from  1347  to  135 1. 

45.    Virg.  Aen.  vi.  304. 

234  NGTES 

Fam.  xvi.  2  [1352] 
Page  94.  Petrarch  heard  the  story  here  related  of  his  brother  before  he 
left  Italyin  May  1351.  Ildebrando  de'  Conti,  the  Bishop  of  Padua,  a  friend 
to  whom  one  metrical  epistle  (iii.  25)  and  possibly  two  of  the  Epist.  sine 
Tit.  (nos.  8  and  14,  cf.  p.  220)  are  addressed,  died  on  the  2nd  November 
1352.  (In  Fam.  xv.  14  Petrarch  writes  to  the  clergy  of  Padua  on  their 
loss.)  We  may  suppose  that  an  earher  letter  to  Gherardo  has  not  been 
preserved,  and  that  the  present  letter  is  a  literary  effort  (^  the  occasion^ 
^.♦^.♦iljTof  the  death  of  Ildebrandot  For  other  similar  literary  epistles  see  Fam. 
^^■^•^     xvlii.  7,  XX.  2,  and  Sen.  xiii.  12  (see  note). 

For  details  about  the  monastery  at  Montrieux  and  the  various  members 
of  Gherardo's  order  mentioned  in  this  letter,  see  H.  Cochin,  Le  Frere  de 
Petrarque,  p.  y6. 
Line  6.  litoribus  :  the  Colbert  MS.  reads  '  liguribus  '. 
42.  iuxta  :  the  Colbert  MS.  reads  '  busta  '.  But  V.  Rossi,  in  the  *  Me- 
morie  '  of  the  '  Accad.  dei  Lincei ',  Rome,  1920,  vol.  xvi,  fasc.  5,  p.  191, 
suggests  that  the  correct  reading  is  '  iusta  '. 

Fam.  xvi.  11  and  12  [October  1353] 
Page  97.  When  Petrarch  left  Vaucluse  for  the  last  time  in  May  1353,  he 
was  undecided  where  to  settle.  There  were  many  choices  before  him  and 
many  cities  where  he  would  have  been  welcomed.  When  his  Florentine 
friends  heard  that  he  had  settled  at  Milan,  several  of  them,  including 
Boccaccio,  wrote  to  remonstrate  with  him.  (It  should  be  noted  that 
Francesco  Nelli,  to  whom  Petrarch  is  now  writing,  did  not  blame  him.  See 
his  letter  to  Petrarch  in  Cochin,  Un  ami  de  P.,  p.  192.)  Petrarch  himself 
in  135 1  had  severely  criticized  the  Archbishop  Giovanni  Visconti,  as  we 
gather  from  Boccaccio's  letter,  Ut  huic  epistolae  (Corazzini,  pp.  47-52),  and 
again  in  Fam.  xx.  i,  on  the  relations  of  the  Visconti  with  Pisa.  Petrarch's 
biographers  have  generally  regarded  his  life  at  Milan  as  ajblotjon  his  career. 
The  Visconti  were  certainly  tyrants,  unscrupulous  and  cruel,  tut  it  may  be 
doubted  whether  they  were  worse  than  their  contemporaries.  They  were 
more  hated  because  they  were  more  successful,  especially  by  the  Florentlnes, 
whose  opinion  of  them  can  hardly  be  regarded  as  unprejudiced.  It  must 
be  remembered  that  Petrarch  had  no  theoretical  objections  to  despotism  5 
he  regarded  the  courts  of  princes  as  the  proper  home  of  humanism.  (Cf. 
Benetti-Brunelli,  Le  origini  ital.  d.  scuola  umanistica,  pp.  181,  182.)  Both 
the  Archbishop  Giovanni  Viscontl  and  his  nephew  Galeazzo  were  patrons 
of  learning,  and  Petrarch  probably  felt  that  he  could  carry  on  the  work  of 
his  life  in  all  honour  under  their  protection.  See  A.  Hortis,  //  P.  e  i  Visconti, 
in  *  Scritti  inediti  di  F.  P.',  pp.  62-74,  and  especially  F.  Novati,  P.  e  i 
Viscontif  in  *  P.  e  la  Lombardia  ',  pp.  21-30. 

NOTES  235 

Line  24.    Seneca,  Ep.  86. 

43-5.    Seneca,  De  Ira^  ii,  11. 

46.    I  cannot  find  who  this  *  ignobilis  poeta  '  was.(^  c  w  fe^jfrTt*  i«u<f*»»^  J 

Var.  56 
Page  99.  The  Legatus  a  latere^  whom  Petrarch  here  meets  on  lys  entry  into 
Milan,  was  Cardinal  Aegidius  d'  Albornoz,  distinguished  as  a  diplomatist 
and  soldier.  It  was  he  who  brought  back  the  Papal  States  under  the 
authority  of  the  Church,  and  finally  faciUtated  Urban  V's  return  to  Rome 
in  1367.  He  was  the  most  vigorous  opponent  of  the  schemes  of  the  Visconti 
throughout  the  period  during  which  Petrarch  was  at  their  Court.  See  Orsi, 
Signorie  e  principati^  p.  109  seq.  The  *  dominus  '  of  the  beginning  of  the 
letter  is  the  Archbishop  Giovanni  Visconti,  and  the  '  magnanimus  ado- 
lescens  '  Galeazzo  II,  Giovanni's  nephew.  During  the  reign  of  Luchino 
Visconti  (died  1349),  his  nephews,  Matteo  II,  Galeazzo  II,  and  Bernabo, 
Stefano's  son,  had  been  in  exile.  Soon  after  the  Archbishop  Giovanni  had 
succeeded  his  brother  Luchino,  he  recalled  his  nephews,  recognized  them 
as  his  heirs,  and  forecasted  a  division  of  the  state  amongst  them.  To 
Galeazzo  were  assigned  the  territories  west  of  Milan.  Thus  Petrarch  could 
say  that  he  expected  to  inherit  Milan  and  *  Liguria  '.  See  Giulini,  Memorie 
spettanti  alla  storia  .  .  .  di  Milano,  Ixvii,  p.  353  seq. 

As  to  Petrarch's  gratitude  to  and  aflFection  for  Galeazzo  cf.  Sen.  viii.  3 
(November  1366),  where,  in  writing  to  Tommaso  del  Garbo,  a  distinguished 
doctor  of  Florence,  he  describes  Galeazzo's  sufferings  from  the  gout  and 
praises  him  for  his  many  virtues. 

Line  42.    Virg.  Aen.  ii.  204. 

57.    Hor.  Odes,  ii.  17.  27. 

Fam.  xvii.  5  [21  October  1353] 
Page  101.  Guido  Sette  (as  his  name  should  be,  not  Settimo)  had  been  a 
friend  of  Petrarch's  from  boyhood.  The  two  families  had  gone  to  Avignon 
in  13 12,  and  afterwards  Guido,  Petrarch,  and  his  brother  had  been  together 
at  school  at  Carpentras,  and  at  the  Universities  of  Montpellier  and  Bologna. 
Cf.  Sen.  X.  2.  Guido  was  now  Archdeacon  of  Genoa,  and  in  1358  Archbishop. 
Most  of  his  life  was  spent  at  Avignon,  until  he  became  Archbishop  of  Genoa. 
His  family  came  from  Genoa.  Several  of  Petrarch's  letters  to  him  are 
concerned  with  the  relations  of  Genqa  and  Venice,  He  refers  to  these 
letters  at  the  beginning  of  the  present  letter.    See  also  Fam.  xix.  9. 

Shortly  after  this  letter  was  written^Petrarch'8  villa  at  Vaucluse  was 
robbed  and  burnt,  but  his  _bpoks  were  saved.  (Cf.  Sen.  x.  2 ;  Var.  25,  and 
Sen.  xvi  .1.)  San  Colombano,  from  which  place  Petrarch  is  writing,  is  south- 
east  of  Milan,  not  far  from  Pavia.    Here  he  was  the  guest  of  the  Visconti. 

236  NOTES 

(See  E.  Galli,  Le  VilledelP.  nel  MilanesCy  in  *  Archivio  storico  lombardo  ', 
ser.  4,  vol.  iii,  1905,  pp.  359-69.) 

Line  26.    Cf.  Lucan  ii.  621. 

33.    See  Fam.  xvi.  i  for  Petrarch's  *  villicus  '. 

5 1 .    Modoetiam :  Monia,  north  of  Milan,  on  the  river  Lambro. 

Fam.  xviii.  2  [10  January  1354] 
Page  103.  Petrarch  made  several  attempts  in  the  course  of  his  life  to 
learn  Greek,  but  f^rtune^^vas  always  against  him,  and  he  never  succeeded. 
The  Calabrian  Barlaam,  to  whom  he  refers  in  this  letter,  was  a  Basilian  monk 
who  came  to  Avignon  in  1339  on  a  mission  from  the  Eastern  Emperor  to 
the  Pope.  Petrarch  met  him  then  and  again  in  1342,  but  his  attempt  to 
learn  Greek  from  him  was  frustrated  by  his  own  efforts,  as  it  was  through 
his  influence  that  Barlaam  was  made  Bishop  of  Gerace,  and  left  Avignon 
in  October  1342  for  his  see  in  Calabria.  Cf.  F.  Lo  Parco,  P.  e  Barlaam, 
Reggio  di  Calabria,  1905.  In  1353  Petrarch  met  Nicholas  Sigerus,  a  Greek 
g^neral,  who  came  to  Avignon  on  a  similar  mission  from  the  Eastern  Em- 
peror,  and  the  result  of  that  meeting  was  a  present  of  a  manuscript  of 
Homer.  For  the  story  of  Leontius  Pilatus,  another  Calabrian,  and  the 
Latin  translation  of  Homer  which  he  made,  see  Sen.  iii.  6. 

Line  13.  Macrobius,  Somn.  Scip.  ii.  10.  11.  Fracassetti  reads  *  Ambrosius 
et  Macrobius  '.  This  is  clearly  a  mistake,  as  the  words  following  show  that 
Petrarch  is  referring  to  one  author.  Macrobius  was  also  called  Ambrosius. 
The  Basle  edition  of  1581  is  correct  here. 

27-9.    Hor.  Ars  Poet.  145. 

60-1.  Plato  philosophorum  princeps:  Petrarch,  in  his  reaction  against 
mediaeval  scholasticism,  extolled  Plato's  philosophy,  but  his  knowledge  of 
Platonism  came  to  him  for  the  most  part  indirectly  through  the  Latins. 
(Cf.  G.  Gentile,  La  Filosofia,  in  *  Storia  dei  generi  letterarii ',  pp.  178-81, 
188-92.)  The  manuscript  of  Plato  to  which  he  here  refers  he  had  acquired 
in  France  some  years  before.  He  also  had  a  Latin  translation  of  the 
Timaeus.  Cf.  P.  de  Nolhac,  P.  etPhumanisme,  1907,  tom.  ii,  pp.  127-88,  for 
Petrarch's  study  of  Greek  authors. 

68.  in  sermone  patrio :  there  were  summaries  of  Homer  in  Latin,  e.  g. 
the  Periochae  attributed  to  Ausonius,  and  an  abridgement  known  as 
*  Pindarus  Thebanus  '. 

72.  Cato,  the  Censor  :  see  Cic.  Acad.  iv.  25  a  story  quoted  also  in 
Fam.  xxi.  1 1  and  Sen.  ix.  9. 

Fam.  xviii.  12  [1355] 
Page  105.    Lapo  (Jacopo)  da  Castiglionchio  was  Professor  of  Law  at  the 
University  of  Florence.    In  1378  he  was  banished  and  went  to  Padua.    He 

NOTES  237 

died  in  1381.  (Cf.  Coluccio  Salutati,  Epistolario^  ed.  F.  Novati,  i,  pp.  100, 
246 ;  ii,  p.  217.)  The  four  letters  to  him  are  all  aboUt  Cicero.  Petrarch 
met  him  in  Florence  in  1350,  and  borrowed  from  him  three  of  Cicero's 
speeches,  the  Pro  Sulla,  Pro  Plancio,  and  Pro  Lege  Manilia.  These  appear 
to  have  been  sent  on  to  him  afterwards  together  with  a  fourth,  the  Pro 
Milone,  and  in  Fam.  vii.  15  (April  1351),  he  thanks  Lapo  for  the  receipt  of 
the  manuscripts.  He  also  received  a  Quintilian  from  Lapo,  and  later  sent 
him  a  copy  of  the  Pro  Archia,  which  he  had  found  at  Liege  in  1333  (cf.  Sen. 
xvi.  i).  Since  he  has  had  the  Cicero  for  four  years,  the  date  of  the  present 
letter  must  be  1355.  Fracassetti  wrongly  dates  Fam.  vii.  15,  1349,  and  the 
present  letter  1353.  See  A.  Foresti,  Per  la  storia  del  carteggio  di  F.  P.  con 
gli  amici  fiorentini,  in  '  Giorn.  stor.  d.  lett.  ital.',  Ixxiv,  1919,  pp.  254-61, 
and  P.  de  Nolhac,  P.  et  Vhumanisme,  1907,  tom.  i,  pp.  223-5. 

Line  13.    Lucan  v.  71  seq. 

16.  quoniam  omnes  dii  gentium  :  foUowing  Lactantius  {Div.  Inst.  i.  7. 
8  and  9;  iv.  27.  14  and  15)  Petrarch  here  holds  that  the  gods  of  Greek 
and  Roman  mythology  were  *  daemones  '.  Cf.  Fam.  ii.  12,  note,  \.  15,  and 
de  Nolhac,  P.  et  Vhumanisme,  1907,  tom.  ii,  pp.  178-81. 

45-7.    Pro  Plancio,  27. 

Fam.  xix.  2  [1354] 
Page  107.  For  Zanobi  da  Strada  see  Fam.  xv.  3.  He  was  now  at  Naples 
in  the  service  of  the  Grand  Seneschal,  Niccolo  Acciaiuoli.  The  Emperor 
Charles  IV  was  now  in  Italy.  In  Fam.  xix.  i  Petrarch  writes  to  congratu- 
late  him  on  his  arrival ;  he  then  visited  him  at  Mantua  at  the  express 
invitation  of  the  Emperor.  In  a  letter  to  his  friend  Laelius,  Fam.  xix.  3, 
Petrarch  relates  the  conversation  they  had  together,  and  the  great  interest 
Charles  showed  in  his  book,  the  De  Viris  Illustribus.  For  Charles  IV  see 
the  note  to  Fam.  xii.  i. 

Line  6.    Virg.  Geo.  ii.  149. 

28-9.  vir  clarus  et  nobis  carus  :  Fracassetti  suggests  this  was  Niccolo 

Fam.  xix.  9  [24  April  1355] 
Page  108.  Petrarch  here  describes  the  death  of  the  Doge  Marin  Faliero. 
The  sentence  passed  on  that  conspirator  and  its  speedy  execution  seem  to 
have  been  jjjg^tified.  Faliero  had  been  angered  by  the  slight  penalty  inflicted 
on  a  young  nobleman  who  had  insulted  his  wife,  and  together  with  a  sea 
captain,  who  had  his  own  reasons  for  hating  the  government,  plotted  to 
overthrow  the  aristocratic  constitution.  A  sculptor,  a  relative  of  the  sea 
captain's,  was  also  in  the  plot.  (See  V.  Lazzarini,  Filippo  Calendario,  Venice, 
1 894.)  The  plot  was  revealed  by  a  gobleman  on  the  1 5th  Aprih  Faliero  was 
^headed  on  the  i^th  April.    See  F.  C.  Hodgson,  Venice  in  the  .  .  .  Fourteenth 

238  NOTES 

Century^  ch.  i6,  and  V.  Lazzarini,  Marin  Faliero :  La  congiura^  Venice,  1897, 
in  '  Nuovo  Archiv.  Veneto  ',  tom.  xiii. 

Line  12.  Alludes  to  the  feud  between  the  Gambacorti  and  the  Raspanti. 
(Cf.  M.  Villani,  v.  30-3,  37,  38  ;  vi.  15.) 

13.  Siena  had  been  handed  over  to  Charles  IVs  brother.  A  rebeUion 
followed  in  May  1355.    (Cf.  M.  Villani,  v.  20,  29,  35,  36,  41,  55.) 

Bologna  had  been  entrusted  by  the  Archbishop  Giovanni  Visconti  to 
his  illegitimate  son  Giovanni  d'  Oleggio.  The  attempt  of  Matteo  II  Visconti 
to  assert  his  authority  caused  Giovanni's  rebellion  on  the  i8th  April  1355. 
(Cf.  G.  Giulini,  Memorie  spettanti  alla  storia  .  .  .  di  Milano,  bk.  Ixviii, 
pp.  405-9.) 

14.  For  the  continual  disturbances  in  Florence  in  this  year  see  M.  Villani, 
V.  74;   vi.  4. 

15.  The  Pope  was  still  at  Avignon. 

Louis  of  Durazzo  and  other  noblemen  of  the  Kingdom  of  Naples  had 
hired  the  Company  of  Conrad  Landau  against  Queen  Joan  and  her  husband, 
Louis  of  Taranto. 

17.  Continuous  wars  arose  from  the  rival  claims  of  the  Aragonese  family 
and  the  Angevins  to  Sicily.    Cf.  P.  Orsi,  Signorie  e  principati,  pp.  98,  99. 

18.  Genoa  had  placed  herself  under  the  suzerainty  of  the  Archbishop 
Giovanni  Visconti  in  order  to  be  able  to  continue  her  struggle  against 
Venice,  and  had  defeated  the  Venetian  fleet  in  November  1354.  (See 
below,  lines  28-9.) 

Liguria  :  for  Petrarch,  Lombardy,  and  the  Visconti  State. 
Aemilia   and   Piceno  included   Bologna   and   other   cities    which   the 
Cardinal  d'Albornoz  was  gradually  recovering  for  the  Pope. 

19.  20.  Mantua  and  Ferrara  were  ruled  respectively  by  the  Gonzaga  and 
the  Marquis  of  Este.  . 

21.  Such  names  as  Mastino  and  Cangrande  among  the  Della  Scala  are 
the  basis  of  Petrarch's  pun. 

22.  Trento  and  Aquileia  were  included  in  the  Imperial  States. 

23—4.  praedonum  coetus  :  German  troops  had  entered  Italy  at  various 
times  in  the  previous  thirty  years  (e.  g.  with  Louis  of  Bavaria  and  John  of 
Bohemia).  They  had  remained  in  Italy,  and  lived  by  brigandage  when  not 
engaged  by  an  Italian  State.  They  gradually  formed  themselves  into 
increasingly  large  *  compagnie  di  ventura  '.  The  '  Great  Company  '  was 
formed  about  1342  by  Duke  Walter  von  Urslingen ;  another  *  Great 
Company '  was  organized  by  Fra  Moriale,  and  afterwards  taken  over  by 
Conrad  Landau  (Conte  Lando).  This  is  the  company  to  which  Petrarch 
here  alludes.  The  close  of  the  war  between  England  and  France  in  1360  led 
to  the  formation  of  further  companies,  some  of  which  found  their  way  to 
Italy,  notably  the  *  White  Company  ',  under  Sir  John  Hawkwood.     See 

NOTES  239 

P.  Orsi,  Signorie  e  principatt,  pp.  129-34.  Cf.  also  Sen.  vii.  i  and  x.  2. 
On  the  quotation  from  Lamentations  i.  i  cf.  Sen.  vii.  i,  note,  1.  118-20. 

25.    Livy  V.  33. 

28-9.  The  defeat  of  Galata  in  the  Bosphorus  in  1352  ;  the  victory  of 
Alghero  (29  August  1353)  off  the  coast  of  Sardinia  ;  the  final  defeat  was  at 
Portolongo  in  the  island  of  Sapienza  (4  November  1354).  (Cf.  V.  Lazzarini, 
La  battaglia  di  Portolongo,  Venice,  1894.) 

35.  The  Doge  Andrea  Dandolo  (see  Fam.  xi.  8)  died  on  the  yth  Septem- 
ber  1354,  before  the  battle  of  Portolongo. 

49.    The  date  of  Marin  Faliero's  birth  is  not  known,  but  he  was  between 

sixty-nine  and  seventy-four  years  old  when  elected  Doge.     (Cf.  V.  Laz- 

zarini,  M.  Faliero  avanti  il  Dogado,  in  *  Nuovo  Archiv.  Veneto  ',  tom.  v, 

1893,  p.  105.)    Dandolo  was  only  thirty-six  when  he  became  Doge  in  1343. 

,     54.    Faliero,  on  entering  the  Doge's  palace,  passed  over  the  place  where 

.  malefactors'  heads,  on  which  a  price  had  been  set,  were  deposited. 

63.    Hor.  Ars  Poet.  152. 

68.  Faliero  was  absent  from  Venice  on  an  embassy  to  the  Pope  when  he 
was  elected  Doge  on  the  jih  September.  He  returned  to  Venice  on  the 
.  5th  October. 

75.  scalasque  marmoreas :  these  stairs  were  on  the  same  side,  but  at 
the  opposite  end,  as  the  extant  '  Scala  dei  giganti '.  They  were  demolished 
in  the  sixteenth  century.    (Cf.  V.  Lazzarini,  M.  Faliero  :  La  congiura,  p.  37.) 

78.  xir  Kalendas  Maii  :  Petrarch  appears  to  be  a  day  out  here.  There 
seems  to  be  no  doubt  that  Faliero  was  beheaded  on  the  same  day  as  the 
sentence  was  passed  upon  him,  i.e.  the  i^th  April.  (See  Lazzarini,  M. 
Faliero  :  La  congiura,  p.  107.) 

Fam.  xix.  13  [19  May  1356] 
Page  111.  Petrarch  had  been  very  well  received  by  the  Emperor  when  he 
was  in  Italy  in  1354  and  1355,  and  partly  no  doubt  for  that  reason  the 
Visconti  in  1356  sent  him  on  the  mission  here  referred  to.  They  were 
surrounded  by  enemies,  and  were  anxious  to  improve  their  relations  with  the 
Emperor,  lest  he  should  join  the  league  against  them.  The  league  had  been 
formed  by  the  Marquis  of  Este,  the  Marquis  of  Montferrat,  and  the  Gonzaga, 
who  had  approached  the  Emperor.  The  Emperor  pretended  to  have  been 
offended  by  the  Visconti,  and  cited  them  before  his  representative,  Mar- 
quard,  Bishop  of  Augsburg,  for  the  iith  October.  (Cf.  Giulini,  Memorie 
spettanti  alla  storia  .  .  .  di  Milano,  bk.  Ixviii,  pp.  417-20.)  Petrarch  ex- 
pected  to  find  Charles  at  Basle,  but  after  waiting  a  month  in  vain,  he  had 
to  continue  his  journey  to  Prague.  There  he  was  received  with  honour 
and  created  Count  Palatine.  He  was  back  in  Milan  in  September.  (See 
A.  Hortis,  Scritti  inediti  di  F.  P.,  pp.  157-62.) 

240  NOTES 

Line  3.    Ecclesiasticus  xl.  i. 

7.    iuvenis  .  .  .  vidi :  referring  to  his  journey  in  1333  {Fam.  i.  4). 

9.    bicornis  :   cf.  Virg.  Aen.  viii.  727. 

20.  indignam  fugam  :  Charles  had  returned  from  Rome  and  crossed 
Lombardy  in  June  1355  with  only  1,200  horsemen,  and  had  not  been 
allowed  to  enter  the  cities,  which  wished  to  escape  his  exactions.  The  name 
of  the  Emperor  had  become  discredited  ;  hence  Petrarch's  *  indigna  '. 
See  the  note  to  Fam.  xii.  i. 

Fam.  xix.  16  [1357] 
Page  112,  For  Guido  Sette  see  Fam.  xvii.  5.  Fracassetti  dated  this 
present  letter  1358  ;  but  Petrarch  says  he  has  been  at  Milan  four  years, 
and  is  now  entering  on  his  fifth  year.  As  he  settled  at  Milan  in  May  1353, 
the  letter  must  belong  to  1357.  Guido  did  not  become  Archbishop  of 
Genoa  until  1358,  and  probably  the  heading  should  be  '  Archidiacono  *. 

It  was  thought  that  Petrarch  gave  the  name  of  *  Linterno  '  to  this  villa 
at  Garignano,  after  the  name  of  Scipio's  country  house.  The  statement 
occurs  in  the  life  of  Petrarch  by  Squarciafico,  included  in  the  1581  edition 
of  his  works,  and  has  been  repeated  in  all  subsequent  biographies.  A.  Annoni 
in  II  P.  in  villa  in  *  P.  e  la  Lombardia  ',  pp.  <)j-\zj^  has  shown  how  the 
mistake  arose,  and  that  in  the  only  passage  in  the  letters  in  which  the  villa 
is  so  called  {Var.  46)  the  reading  is  at  fault.  The  confusion  with  the  village 
of  Interno,  which  is  not  far  from  Garignano,  had  been  already  pointed  out 
by  C.  Romussi,  P.  a  Milano,  Milan,  1874,  pp.  67-72. 

Line  12.  hospes  tuusfui  :  at  Avignon  from  135 1-3  ;  but  for  much  of  that 
time  Petrarch  was  at  Vaucluse. 

34.    huic  solum  Italorum  :   Galeazzo  II,  Visconti. 

45.  Ambrosiw-ospes  :  in  Fam.  xvi.  1 1  Petrarch  has  already  mentioned 
this  house.  Afterwards  he  lived  in  the  convent  of  San  Simpliciano,  outside 
the  old  city  walls.  Cf.  E.  Galli,  Le  ville  del  P.  nel  Milanese,  in  *  Archiv. 
stor.  lombardo  ',  ser.  4,  vol.  iii,  1905,  pp.  359-69. 

76.  Raritas  autem  :  for  Petrarch's  friends  at  Milan  see  F.  Novati,  P.  e  i 
Visconti,  in  *  P.  e  la  Lombardia  ',  pp.  40-7. 

80.    Sen.  Ep.  94.  I. 

90.    Carthusia  domus  nova  :  founded  by  Galeazzo  II. 

Fam.  XX.  7  [11  April  1359] 
Pagk  115.  The  friend  about  whose  return  Petrarch  here  expresses  his 
anxiety  is JBoccaccio,  who  had  just  paid  him  a  short  visit  at  Milan.  Cf.  P.  de 
Nolhac,  P.  et  Vbumanisme,  1907,  ii.  267,  where  it  is  shown  that  Boccaccio 
was  at  Milan  on  the  i6th  March.  He  left  on  the  iith  April  and  was  back 
in  Florence  on  the  i^th  May,  according  toNelli  (Cochin,  Un  amide  P.,  xxiii, 
p.  265). 

NOTES  241 

Hauvette  {Boccace,  p.  357)  thinks  this  visit  exercised  a  deciding  influence 
on  Petrarch's  later  life. 

There  is  frequent  mention  in  the  correspondence  of  lost  or  delayed  letters 
(e.  g.  Fam.  xx.  6)  due  to  the  thefts  of  uncouth  admirers  of  the  new  learning,  or 
the  companies  of  mercenaries  who  infested  Italy.  But  Petrarch  kept  copies 
of  his  letters,  and  here  we  find  him  engaged  in  the  work  of  editing  them. 

Lines  2-4.    From  Suetonius'  Life  of  Horace. 

18.  Cic.  De  Amic.  20. 

19.  Cic.  De  Off.  iii.  25. 

28-9.    Psalm  ciii.  32  (Vulgate ;  civ.  32,  Auth.  Vers.). 

Fam.  XX.  15  [10  February  1359] 
Page  117.    There  are  two  letters  to  Laelius  {Fam.  xx.  13,  14)  about  this 
quarrel  with  Socrates,  one  exhorting  him  to  end  their  dispute,  and  the 
second  congratulating  him  on  their  renewed  friendship.    Both  these  friends 
were  at  Avignon  at  this  time. 

Fam.  xxi.  11  [15  October  1359] 
Page  118.  Neri  Morando,  of  Forli,  was  Secretary  of  the  Republic  of 
Venice  in  the  time  of  Andrea  Dandolo  ;  afterwards  he  was  in  the  service 
of  the  Emperor  Charles,  and  accompanied  him  on  his  journey  to  Italy  in 
1354  and  1355.  There  are  seven  letters  addressed  to  him.  (Cf.  G.  Voigt, 
Die  Briefsammlungen  P's.^  p.  35.) 

In  a  later  letter  {Fam.  xxii.  11)  to  Guglielmo  da  Pastrengo  Petrarch 
recommends  the  Enrico  Capra  of  this  letter,  who  had  gone  to  study  at  Verona. 

This  letter  was  written  from  a  house  placed  at  Petrarch's  disposal  by  the 
Visconti  at  Pagazzano,  eighteen  kilometres  from  Bergamo,  on  the  Adda. 
This  has  been  recently  demonstrated  by  documentary  evidence  ;  see  G.  Riva, 
in  *  Archiv.  stor.  lomb.',  December  1922,  pp.  404-6. 

Lines  1-2.  In  the  previous  letter  to  Morando  Petrarch  has  described 
how  he  received  an  injury  from  the  falling  down  of  his  manuscript  of 
Cicero's  Letters.    See  also  Var.  25. 

46.    Cic.  Acad.  iv.  2  ;  quoted  also  in  Fam.  xviii.  2  and  Sen.  ix.  9. 

52.    Varro,  Res  Rust.  ii.  3.  i. 

Fam.  xxi.  15  [1359] 
Page  120.  Boccaccio,  possibly  in  1352  or  1353  (if  one  can  accept  the  title 
in  a  Florence  MS.,  Cod.  Palat.  323),  sent  to  Petrarch  at  Avignon  a  manu- 
script  of  the  Commedia,  together  with  a  short  Latin  poem  beginning  *  Italiae 
iam  certus  honos  '.  (See  G.  Traversari,  //  Bocc.  e  Vinvio  della  Commedia  al 
P.,  *  Giomale  Dantesco ',  xiii,  pp.  25  seq.)  Petrarch's  reply  has  not  been 
preserved.  In  1359  Boccaccio  wrote  to  Petrarch  apologizing  for  his  ad- 
miration  for  Dante.  This  letter  also  has  been  lost.  The  present  letter  is 
2548  R 

242  NOTES 

Petrarch's  reply  to  the  letter  of  1359,  and  not  to  the  gift  of  the  manuscript 
of  Dante.     (See  Hauvette,  Boccace,  pp.  353-5.) 

Petrarch's  defence  against  the  charge  of  being  jealous  of  Dante  is  far 
from  convincing.     Just  because  Dante  was  so  well  known  in  Petrarch's 
youth,  his  claim  that  he  had  refrained  deliberately  from  reading  him  is 
incredible.    Moreover,  reminiscences  and  imitations  of  Dante  can  be  traced 
in  the  Rime.    (There  is  quite  a  literature  on  this  subject.    We  may  mention 
G.  Carducci,  Opere,  Bologna,  1893,  vol.  viii ;    G.  Melodia,  Dtfesa  di  F.  P., 
Venice,  1897  (and  a  review  of  Melodia  by  Scarano  in  '  Giorn.  stor.  d.  lett. 
ital.',  xxxi,  1898,  p.  100  seq.) ;   F.  Mascetta  Caracci,  Dante  ed  il  '  Dedalo  ' 
petrarchescoy  Lanciano,  1910  :  C.  Cipolla,  Quale  opinione  P.  avesse  del  valore 
lett.  di  Dante,  in  '  Archivio  Veneto  ',  vii,  1874,  p.  407  seq.  ;  A.  Moschetti, 
Della  ispirazione  dantesca  nelle  rime  di  F.  P.,  Urbino,  1894  ;   G.  A.  Cesareo, 
Dante  e  il  P.,in  *  Giorn.  dantesco  ',  i,  quad.  11  and  12  ;   N.  Scarano,  Vin- 
^        vidia  del  P.,  in  *  Giorn.  stor.  d.  lett.  ital.',  xxix,  1897,  pp.  1-45  ;  F.  Cipolla, 
^^^Ch^     Dante  e  P.^xn  '  Atti  Ist.  Veueto  ',  ser.  vii,  vol.  viii,  p.  272  seq.) 
/'-^  It  seems  probable  that  Pet-rarch  had  in  his  youth  studied  Dante's  Rime 

and  the  Commedia,  and  formed  his  poetic  style  on  them.  Just  as  he  prided 
himself  on  reproducing  the  beauties  of  the  Classics  without  repeating  their 
words,  so  his  imitations  of  Dante  are  delicate  but  all  pervading.  As  he 
became  more  and  more  steeped  in  the  Classics,  he  placed  them  on  a  higher 
level  than  anything  in  the  vernacular,  and  adopted  a  scornful  attitude  to 
the  popular  Dante  and  to  his  own  *  nugellae  vulgares  '  (cf.  Sen.  xiii.  10). 
From  the  present  letter  we  see  that  he  had  no  great  opinion  of  Dante's 
Latin  style.  His  attitude  was  that  he  was  not  competing  with  Dante  on 
the  low  level  of  the  vernacular,  but  aiming  at  something  higher,  the  re- 
storation  of  the  Classics.  The  humanists  of  the  first  half  of  the  fifteenth 
century  continued  this  pose  and  scorned  everything  written  in  Italian. 
(Cf.  V.  Rossi,  //  Quattrocento, in  '  Storia  lett.  d'Italia ',  Milan,  1898,  pp.  70-4.) 

Line  35-6.  Petrarch's  father,  Ser  Petracco  di  Parenzo  dell'  Incisa,  was 
amongst  those  exiled  from  Florence  in  1302.  According  to  the  evidence  of 
another  letter  {Sen.  x.  2)  he  was  several  years  older  than  Dante.  But  see 
an  ingenious  article  by  A.  Foresti  in  '  Marzocco ',  18  December  1921,  in 
which  he  argues  that  the  passage  in  Sen.  x.  2  is  an  interpolation,  and  main- 
tains  that  he  was  born  in  1266  or  1267. 

117.  Refers  to  Petrarch's  first  visit  to  Florence  in  1350.  The  date  of  the 
first  meeting  of  Boccaccio  and  Petrarch  is  inferred  from  this  passage. 

126-7.    Virg.  Aen.  viii.  163. 

Var.  25  [18  August  1360] 
Page  124.    After  Petrarch  has  been  at  Milan  for  seven  years,  his  friends 
are  still  trying  to  induce  him  to  leave  the  Visconti. 

Line  34.    Petrarch's  villa  at  Vaucluse  was  robbed  and  burnt  at  Christmas, 

NOTES  243 

probably  1353  (F.  WulflF,  Preoccupations  de  P.,  in  the  *  Acta  Universitatis 
Lundensis ',  Afd.  i,  Bd.  2,  nr.  4,  1906,  argues  that  this  happened  at  Christmas 
1356.  But  his  argument  seems  to  be  unsound.  Cf.  Mascetta  Caracci, 
Dedalo^  p.  363,  note),  soon  after  he  had  left  for  Italy.  Cf.  Sen.  x.  2. 
Among  the  books  rescued  was  the  manuscript  of  Plato  in  Greek,  to  which 
he  refers  later  in  the  letter.    (Cf.  Fam.  xviii.  2,  note,  1.  60-1.) 

40.    Boccaccio  visited  Petrarch  at  Milan  in  March  1359.    Cf.  Fam.  xx.  7. 

47.  Petrarch  held  a  ganonry  at  Padua  and  generally  spent  Easter  there, 
while  his  home  was  still  at  Milan.    (See  Fam.  xi.  3.) 

60.  In  a  letter  to  Nero  Morandi  {Fam.  xxi.  10)  Petrarch  gives  an  account 
of  this  accident. 

76.  This  manuscript  of  Homer  for  sale  at  Padua  was  bought  by  Boccaccio 
and  used  by  Pilatus  for  his  translation.  At  any  rate  Petrarch's  manuscript 
was  not  sent.    For  Pilatus  and  this  translation  see  the  note  to  Sen.  iii.  6. 

90.  Hor.  Ars  Poet.  141,  142.  The  modern  editions  make  no  mention 
of  the  tradition  that  this  is  part  of  a  translation  by  Cicero. 

113.  Pilatus  made  a  translation  of  a  fragment  of  the  Iliad  for  Petrarch 
when  they  first  met  in  Padua  in  the  winter  of  1358-9.  See  the  note  to 
Sen.  iii.  6. 

Fa7n.  xxiii.  8  [18  July  1361] 
Page  128.  Petrarch  left  Milan  at  the  beginning  of  July,  just  before  the 
death  of  his  son  Giovanni,  which  happened  at  Milan  on  the  loth  July  1361. 
But  from  this  letter  we  see  that  he  still  considered  himself  in  the  service 
of  the  Visconti.  Charles  IV  evidently  thought  it  worth  while  to  retain 
Petrarch's  good  opinion.  Petrarch  was  certainly  not  unsusceptible  to  the 
flattery  of  the  great,  but  he  must  have  realized  by  now  what  Charles' 
policy  was.  The  Emperor's  visit  to  Germanyin  1368  seems  to  havc  left 
little  impression  on  him.  On  Petrarch's  meeting  with  Charles  on  that 
occasion  see  L.  Zanutto,  Carlo  IV  .  .  .  e  F.  P.  a  Udine  nel  1368, 
Udine,  1904.  The  latest  letter  addressed  to  Charles  was  written  in  1363 
{Fam.  xxiii.  15).  In  the  spring  of  1362,  after  a  further  invitation  from  the 
Emperor,  Petrarch  actually  s^t  out  on  his  journey  to  Germany.  He  had 
already  in  the  sarne  year  started  on  a  journey  to  Avignon,  but  on  both 
occasions  he  had  had  to  turn  back  owing  to  the  unsettled  state  of  the 
country,  and  finally  went  to  Venice  in  October.  The  Visconti  were  at  war 
with  Bologna,  and  with  Cardinal  d'Albornoz  commanding  the  forces  of  the 
Church  and  her  allies,  Nicolas  II  d'Este,  Cansignorio  della  Scala,  Francesco 
da  Carrara,  and  the  Gonzaga.  They  were  also  at  war  in  Piedmont  against 
the  Marquis  of  Montferrat  and  his  ally  the  Marquis  of  Saluzzo. 

Line  4.    A  combination  of  two  Virgilian  phrases.  Cf .  Aen.  ii.  765  and  v.  267. 

47.    Galeazzo  II  Visconti. 

R  2 

244  NOTES 

58-60.    Ecclesiastes  i.  8. 

Fam.  xxiii.  19  [28  October  1366] 
Page  130.    For  the  young  man  here  referred  to,  whether  Giovanni  Malpa- 
ghini  or  another,  see  the  note  to  Sen.  xi.  9. 

The  letter  appears  to  belong  to  1366.  Petrarch  refers  to  the  first  visit  of 
Boccaccio  paid  to  him  in  Venice,  which  was  in  1363,  and  says  that  the 
young  man  came  to  him  a  year  afterwards.  Further  on  he  says  he  had 
been  with  him  for  two  years.  The  letter  is  written  from  Pavia,  where  we 
know  Petrarch  was  in  November  1366.  It  is  strange  that  Petrarch  should 
include  among  the  Epist.  Fani.  a  letter  written  more  than  three  years  later 
than  any  other  letter  in  that  coUection. 

Line  4.    For  Donato  degli  Albanzani  see  Sen.  xi.  2,  1.  59,  note. 

8.  Boccaccio  is  believed  to  have  been  in  Ravenna  about  1346,  in  the 
time  of  Ostasio  da  Polenta.  In  1365  Guido  da  Polenta,  his  grandson,  was 
lord  of  Ravenna.    (Cf.  Hauvette,  Boccace,  p.  181.) 

18.    Virg.  Ec.  iii.  86. 

19-20.  In  the  life  of  St.  Ambrose  by  Paulinus,  included  in  the  editions  of 
his  works. 

46-47.   grammaticorum  princeps  :   Priscian  i.  2,  3. 

88-9.    Seneca,  Ep.  84.  2,  and  Hor.  Odes,  iv.  2.  27. 

106.   Virg.  Aen.  vi.  607. 

118.  This  information  about  Lucretius  and  Ennius  comes  from  Macro- 
bius  vi.  2.  Lucretius  was  not  directly  known  to  Petrarch.  See  de  Nolhac, 
P.  et  Vhumanisme,  1907,  tom.  i,  p.  159,  and  for  P.'8  imitation  of  Virgil  see 
V.  Zabughin,  Vergilio  nel  Rinascimento,  Bologna,  1921. 

Fam.  xxiv.  2  [13  May  1351] 
Page  133.  The  name  of  this  correspondent  was  Arrigo  da  Custoza,  called 
Pulice  ;  except  that  he  wrote  Latin  poems  nothing  more  is  known  about 
him.  The  letter  was  written  in  135 1  when  Petrarch  was  on  his  way  back 
from  Padua  to  Vaucluse.  He  tells  us  in  Fam.  xxiv.  13,  to  Socrates,  that  all 
the  letters  addressed  to  Greek  and  Roman  authors  are  placed  together, 
and  not  in  chronological  sequence  with  the  others.  The  letter  to  Pulice 
m^4iyj>^  is  presumably  placed  with  them  because  of  its  connexion  with  the  two 
addressed  to  Cicero,  which  follow  it  in  Book  xxiv. 

Line  63.  Quint.  Inst.  x.  2.  18.  Petrarch  had  received  a  manuscript  of 
Quintilian  from  Lapo  da  Castiglionchio  in  1350. 

69.  The  reference  is  to  the  *  ipse  dixit '  of  the  Pythagoreans  as  related  in 
Cic.  Nat.  Deor.  i.  5.     See  de  Nolhac,  P.  et  Vhumanisme,  1907,  tom.  ii,  p.  147. 

Fam.  xxiv.  13  [1361] 
Page  136.    Gives  Petrarch's  account  of  the  distribution  of  his  letters,    Why 



NOTES  245 

he  should  have  included  in  the  Epist.  Fam.  a  number  of  letters  of  later 
date  than  this  epilogue  is  not  known. 

39.  alio  .  .  .  volumine :  the  book  of  letters  called  Variae.  On  this  book 
see  Voigt,  Die  Briefsammlungen  P.^s,  op.  cit. 

41.    alio  .  .  .  volumine:  the  Epist.  Sen. 

Sen.  i.  I  [1361] 
Page  137.  This  pref atory  letter  was  written  in  1 3  6 1 ,  but  was  not  sent,  f or  in 
Sen.  i.  3  (June  1362)  Petrarch  announced  to  Nelli  that  he  was  dedicating 
the  collection  of  Epist.  Sen.  to  him.  (*  Tu  es  enim  meus  ille  Simonides 
quem  prima  huius  operis  compellat  epistola,  quae  nondum  tamen  ad  te 
venit,  nec  veniet  quidem  sola.')  It  is  well  known  that  Petrarch  kept  a  copy 
of  most  of  the  letters  he  wrote,  for  letter  writing  was  a  literary  work  with 
him,  and  the  example  of  Cicero  inspired  him  to  prepare  collections  of  his 
letters.  A  dedication  of  such  a  collection  to  a  friend  was  natural,  though 
the  dedicatory  epistle  need  not  have  been  sent. 

The  Epist.  Sen.  contain  the  letters  written  between  1361  and  Petrarch's 
death,  though,  as  has  already  been  mentioned  {Fam.  xxiii.  19),  several  of 
the  Epist.  Fam.  are  of  a  later  date  than  1361. 

On  the  loth  July  1361  Petrarch's  son  died  at  Milan,  a  few  days  after 
Petrarch  had  left  Milan  for  Padua,  and  on  the  8th  August  Petrarch  heard 
of  the  death  Qf.Socrates  at  Avignon. 

Francesco  Nelli  in  1361  accepted  the  invitation  of  Niccolo  Acciaiuoli  and 
became  an  official  in  his  house. 

Sen.  i.  4  [1361  or  1362] 
Page  138.  C.  Segre  in  Studi  Petrarcheschi,  pp.  199-224,  has  given  reasons 
for  supposing  that  the  Cardinal  who  accused  Petrarch  of  being  a  magician 
was  Pierre  Desprez,  Bishop  of  Palestrina  (born  1280,  died  September  1361). 
The  Cardinal  held  Virgil  to  have  been  a  magician  (cf.  D.  Comparetti,  Virgilio 
nel  Medio  Evo,  Florence,  1896,  vol.  ii),  an  opinion  which  even  Boccaccio 
shared.  Petrarch,  being  a  student  of  Virgil,  was  also  credited  with  necro- 
mantic  practices.  When  Stephen  Aubert,  who  believed  the  charge  against 
Petrarch,  became  Pope  Innocent  Vl^etrarch  left  Avignon  in  disgust. 

Innocent  died  on  the  I2th  September  1362,  and  this  letter  must  have 
been  written  before  that  date  and  after  September  1361,  when  Cardinal 
Desprez  and  Zanobi  da  Strada  died. 

Line  47.    Cardinal  Giovanni  Colonna. 

75-8 1 .  The  office  of  Papal  Secretary  became  vacant  by  the  death  of  Zanobi 
da  Strada  in  September  1361.  Petrarch  again  refused  the  offer  of  that 
post.  Of  his  two  fellow-townsmen  whom  he  recommends,  the  one  who  was 
ready  to  accept  was  Francesco  Nelli,  the  other  Boccaccio.  (See  G.  Traver- 
sari,  Per  V autenticitd  delV epistola  del  Boccaccio  a  F.  Nelli^  in  *  Giorn.  stor. 

246  NOTES 

d.  lett.  ital.',  xlvi,  1905,  p.  iio  seq.)     Another  correspondent  of  Petrarch'8, 
Francesco  Bruni  (see  Sen,  xi.  2),  was  appointed. 

84.  unum  nomen :  on  Petrarch's  affection  for  his  own  name,  '  Francesco  ', 
seeaninteresting  note  in  Mascetta  Caracci's  Dedalo,  p.  356. 

Sen.  i.  5  [28  May  1362] 
Page  141.  Pietro  Petroni,  a  Carthusian  monk  of  Siena,  believed  he  had 
received  a  message  for  several  eminent  men  in  Europe.  A  fellow  monk 
dehvered  the  message  to  Boccaccio  first  in  the  spring  of  1362,  and  seems  to 
have  made  a  deep,  if  not  a  lasting  impression  upon  him.  Petrarch  apparently 
did  not  receive  his  message.  See  Benetti-Brunelli,  Le  origini  ital.  d.  scuola 
umanistica^  pp.  38-42,  for  Petrarch's  views  on  profane  studies.  It  is  there 
shown  that  Petrarch  held  that  there  was  no  real  contradiction  between  the 
ideals  of  such  men  as  Cicero  and  Plato  and  the  ideals  of  Christianity.  Thus 
St.  Augustine  was  not  ashamed  to  admit  that  Cicero  had  been  his  guide 
in  the  search  for  truth.  In  the  autumn  of  this  year  Boccaccio  went  off  to 
Naples  on  a  visit  to  Niccolo  Acciaiuoli.    (See  Hauvette,  Boccace,  p.  371.) 

Line  50.    2  Kings  xx.  i. 

59-61.    Virg.  Aen.  x.  467-9. 

140.    See  the  following  letter  for  a  note  on  the  fate  of  Petrarch's  library. 

Var.  43  [28  August  1362] 
Page  14r5.  Benintendi  da  Ravagnani  {b.  about  13 17)  was  Chancellor  of 
the  Republic  of  Venice,  and  was  frequently  engaged  on  diplomatic  business 
on  behalf  of  the  Republic.  He  was  a  friend  of  the  Doge  Dandolo,  and 
appears  to  have  assisted  him  in  the  composition  of  his  Chronicon  Venetum. 
Petrarch  probably  met  him  for  the  first  time  when  he  was  in  Venice  in  1353 
as  the  agent  of  the  Visconti.  A  number  of  Benintendi's  letters  and  speeches 
have  been  preserved.  He  was  a  coUector  of  Petrarch's  letters,  and  it  is  to 
him,  among  other  friends,  that  we  owe  the  collection  of  Epist.  Var.,  as  it 
appears  in  the  old  editions  of  Petrarch's  works.  Petrarch  did  not  himself 
edit  that  collection.  Benintendidiedin  1365.  {See  G.Voigt,  Die Briefsamm- 
lungen  P.'s,  pp.  49-66,  and  Bellemo  in  '  N.  Archiv.  Veneto',  1912,  tom. 
xxiii,  pt.  2,  p.  237  seq.,  and  tom.  xxiv,  pt.  i,  p.  54  seq.) 

In  the  summer  of  1365  Petrarch  wrote  to  the  Republic  of  Venice  offering 
to  bequeath  his  library  to  the  city  on  condition  that  a  house  was  now  found 
for  him  and  his  books.  This  letter  and  the  reply  accepting  the  offer  are  both 
extant.  Petrarch'8  home  was  in  Venice  from  October  1362  until  1367  or 
1368.  In  the  letter  to  Dandolo  {Fam.  xi.  8),  and  in  later  letters  {Sen.  iv.  3 
and  X.  2),  Petrarch  writes  enthusiastically  of  Venice.  He  admired  her 
commercial  prosperity  and  nautical  enterprise,  and  above  all  praised  her 
as  the  home  of  justice  and  peace.  (Cf.  Benetti-Brunelli,  Le  origini  ital. 
della  scuola  umanistica^  pp.  165-8.) 

NOTES  247 

When  Petrarch  died  he  was  under  the  jjrotection  of  Francesco  da  Carrara, 
of  Padua,  and  owing  to  the  jealousy  between  him  and  Venice,  Petrarch's 
iatentions  with  regard  to  his  library  were  not  carried  out.  The  books  were 
stilJ  in  Padua  in  1379,  and  were  afterwards  scattered.  (See  P.  de  Nolhac, 
P.  o.t  r hufnanisme,  1907,  tom.  i,  ch.  2,  p.  88  seq.) 

Line  14.    The  Doge,  Andrea  Dandolo. 

22.  successori  .  .  .  quarto  :  Lorenzo  Celso.  Marin  Faliero  succeeded 
Dandolo,  then  came  Giovanni  Grandenigo,  and  then  Celso. 

Var.  4  [17  November  1362] 
Page  146.  Moggio  da  Parma  {b.  1325)  was  a  schoolmaster  at  Verona,  and 
associated  with  Rinaldo  Cavalchini  da  Villafranca.  At  Verona  he  became 
friendlv  with  Petrarch's  son  Giovanni.  From  1355  he  was  attached  to  the 
family  of  Azzo  da  Correggio  as  secretary  and  tutor  to  Azzo's  sons.  He  has 
left  a  few  Latin  poems  and  letters.  (See  M.  Vatasso,  Del  P.  e  di  alcuni 
suoi  aiJiici,  pp.  67-105.)  In  1354  Azzo  {Fam.  iv.  9),  when  governor  of 
Verona,  fell  into  disgrace  with  the  Della  Scala,  because  of  his  supposed 
share  in  a  conspiracy  against  Cangrande  II  della  Scala.  He  died  in  Milan 
in  1362.  His  wife  was  a  Gonzaga,  sister  of  Ugolino  Gonzaga,  whose  death 
is  mentioned  at  the  end  of  the  letter.  The  latter  was  as^assinated  by  his 
two  brothers. 

Petrarch  dedicated  his  book,  De  remediis  utriusque  Jortunae,  to  Azzo, 
though  it  was  not  finished  until  some  years  after  his  death. 

Line  23.    Cf.  Sen.  v.  i,  on  this  work  and  the  delay  in  getting  it  copied. 

25-8.  Nothing  is  known  about  Benedictus,  Johannolus  of  Como,  or 

28.  Francesco  da  Brossano,  the  husband  of  Petrarch's  daughter  Fran- 
cesca.    (Cf.  A.  Serena,  Lafiglia  del  P.,  Rome,  1904.) 

Sen.  iii.  6  [i  March  1364] 
Page  147.  For  an  account  of  Leontius  Pilatus,  the  Calabrian,  and  the 
Latin  translation  of  Homer,  see  O.  Zenatti,  Dante  e  Firenze,  Florence,  1902, 
pp.  282-325,  note.  Petrarch  first  met  Pilatus  in  the  winter  of  1358-9  at 
Padua.  De  Nolhac  thinks  that  Pilatus  then  translated  Iliad  i-v  for  Petrarch, 
but  Zenatti  has  shown  that  he  can  only  have  translated  a  fragment  at  that 
time.  From  1360-2  Leontius  was  at  Florence,  living  in  Boccaccio's  house  } 
during  that  period  he  made  his  translation  of  Homer,  and  was  also  giving 
lectures  in  Greek.  (See  Boccaccio,  De  geneal.  deor.  gent.,  bk.  xv,  ch.  7.) 
In  1363  he  was  back  in  Venice,  and  in  the  autumn  of  that  year  he  returned 
to  Constantinople.  An  account  of  his  death  will  be  found  in  Sen.  vi.  i. 
With  Petrarch's  account  of  his  character  we  may  compare  Boccaccio,  De 
geneal.  deor.  gent.,  bk.  xv,  ch.  6  *  Aspectu  horridus  homo  est,  turpi  facie, 
barba  prolixa,  et  capillitio  nigro,  et  meditatione  occupatus  assidua,  moribus 

248  NOTES 

incultus,  nec  satis  urbanus  homo,  verum  .  .  .  litterarum  Graecarum  doctis- 
simus '. 

Fracassetti  and  de  Nolhac  seem  to  be  in  error  in  dating  this  letter  1365. 
See  F.  Wulff,  Preoccupations  de  P.,  where  there  is  a  chronological  summary 
of  Petrarch's  life  from  1359-69. 

Line  31.    Marmaricus  :  African.    See  Lucan  iii.  293. 

47.  Sozomenos.  Petrarch  knew  his  History  of  the  Church  through 
Cassiodorus,  Historia  Tripartita,  ch.  xviii. 

51-2.  partem  illam  Odysseae  :  for  this  part  of  the  translation  see  Sin.  v. 
I,  note  on  line  119. 

57.  mea  impensa  :  i.  e.  Petrarch  wished  to  pay  the  expense  of  x  copy 
of  the  translation  for  himself.  It  has  been  supposed  that  Petrarch  under- 
took  the  expense  of  the  whole  affair.  A  full  discussion  of  the  credit  due 
respectively  to  Boccaccio  and  to  Petrarch  for  this  first  translation  of  Homer 
will  be  found  in  Zenatti,  op.  cit.  Zenatti  gives  the  entire  credit  to  Bo:caccio, 
who  procured  the  manuscript  which  Leontius  used,  kept  him  in  his  house  for 
more  than  two  years,  and  himself  assisted  in  the  work  of  the  translation.  Cf . 
also  Hauvette,  Boccace,  p.  367,  and  the  passage  in  Sen.  xvi.  i  (note,  L  133). 

,  Sen.  iv.  3  [12  August  1364] 

Page  149.  Pietro  da  Muglio,  of  Bologna,  was  a  schoolmaster,  first  at 
Padua,  and  afterwards  at  Bologna.  Var.  11  and  27  and  Sen.  iv.  4  are 
also  addressed  to  him. 

j  This  letter  refers  to  the  repicing  at  Venice  at  the  victory  over  their 
•  colonists  in  Crete,  who  had  been  in  rebellion  for  the  last  year.  (See  F.  C. 
Hodgson,  Venice  in  the  .  .  .  Fourteenth  Century^  p.  470  seq.)  The  general 
who  won  this  victory  was  Luchino  dal  Verme,  whose  acquaintance  Petrarch 
had  made  at  Milan.  Luchino  had  entered  the  service  of  the  Visconti  partly 
through  Petrarch's  mediation.  (See  Dal  Verme,  F.  P.  e  Luchino  dal  Verme^ 
Rome,  1892.) 

Sen.  iv.  i,  a  treatise  on  the  qualities  of  a  good  captain,  Sen.  iv.  2  and 
viii.  4,  are  also  addressed  to  him.    Cf.  also  Sen.  viii.  5. 

Line  10.  For  Petrarch's  admiration  for  Venice  cf.  Var.  43  and  Sen. 
X.  2. 

34.  Bartolomeo  Papazurri,  Bishop  of  Chieti,  afterwards  Archbishop  of 
Patras.  Fam.  xii.  11  was  written  to  him  on  the  occasion  of  his  becoming 
Bishop  of  Chieti. 

36.  Petrarch's  house  in  Venice  was  on  the  Riva  degli  Schiavoni,  facing 
the  lagoon. 

56.    Lorenzo  Celso  was  Doge  from  1 361-5. 

104-5.  Who  these  Englishmen  were  is  not  known.  The  treaty  of 
Bretigny  between  England  and  France  was  signed  in  1360. 

NOTES  249 

Sen.  iv.  4  [3  May  1364  ?] 
Page  152.    This  letter  is  typical  of  Petrarch's  relations  with  his^servants. 
There  are  frequent  complaints  of  them  in  the  letters.  C^'^^  {^  J^^HS^i^k&^) , 

Sen.  V.  I  [14  December  1365] 
Page154.    In  1365  Boccaccio  was  sent  by  the  city  of  Florence  on  a  diplo- 
matic  mission  to  the  Pope,  Urban  V,  at  Avignon.     (Cf.  Hauvette,  5occ<zc^, 
pp.  435-8.)     It  is  to  this  journey  that  Petrarch  here  refers,  when  he  re- 
proaches  him  for  not  paying  him  a  visit  at  Pavia. 

In  1359  Galeazzo  II  Visconti  had  rgacquired  Pavia  after  the  overthrow 
of  the  gatriot  Bussolari.  (Cf.  P.  Orsi,  Signorie  e  Principati^  p.  118.  Petrarch 
had  written  a  letter  to  Bussolari  {Fant.  xix.  19)  at  the  request  of  Bernabo 
Visconti.  See  F.  Novati,  P.  e  i  Visconti,  in  '  P.  e  la  Lombardia  ',  pp.  36-9, 
59-61.)  There  had  been  a  school  at  Pavia  in  Lombard  days,  and  in  1361, 
at  Petrarch's  suggestion,  Galeazzo  founded  the  University.  In  1365  he 
established  his  Court  there  partly  owing  to  his  suspicions  of  his  brother 
Bernabo,  and  from  1363  Petrarch  usually  paid  him  a  prolonged  visit  in  the 
autumn.    (See  V.  Rossi,  F.  P.  a  Pavia,  Pavia,  1904.) 

Line  3.    i.  e.  worse  than  the  town  commonly  called  Babylon. 

33.    Psalm  xlv.  5  (xlvi.  4,  Auth.  Vers.). 

43-4.    A  statue  of  Marcus  AureUus. 

45.  Boccaccio  had  many  friends  in  Ravenna  and  was  frequently  there. 
Some  of  his  letters  to  Petrarch  were  written  there. 

56.    Virg.  Geo.  iv.  3. 

64.    Guido  Sette,  Archbishop  of  Genoa.    See  Fatn.  xvii.  5. 

72.  amici  communis  :  Donato  degli  Albanzani,  called  by  Petrarch  Apen- 
ninigena  ;  he  is  mentioned  by  name  later  in  the  letter.  See  Sen.  xi.  2, 
note,  1.  59. 

78.  Philippe  de  Cabassoles  was  now  Patriarch  of  Jerusalem.  The  De 
Vita  Solitaria  was  begun  at  Vaucluse  in  1346. 

107.  Sen.  V.  2,  written  in  1364.  The  other  letter  which  he  says  he  is 
also  sending,  Sen.  v.  3,  is  an  attack  on  the  medical  profession,  and  the 
book  to  which  he  refers  the  Invectivae  contra  Inedicum  quejndam.  (Cf.  the 
note  to  Fam.  v.  19.) 

119.  Refers  to  that  portion  of  the  translation  which  he  had  requested 
Boccaccio  to  send  in  Sen.  iii.  6.  This  extract  was  not  received  until  July 
or  August  1366,  after  Petrarch  had  sent  off  the  De  Vita  Solitaria  to  Philippe 
de  Cabassoles  in  June  1366.  From  Sen.  v.  4,  to  Donato,  we  know  that  the 
present  letter  was  not  sent  off  until  September  1366.  So  that  this  passage 
about  Homer  must  be  an  a_ddition  made  in  July  or  August  1366.  (Cf. 
V.  Rossi,  //  codice  latino^S^6S^  pp.  209-11.) 

250  NOTES 

Sen.  vi.  i  [24  January  1367J 
Page  158.  For  Leontius  see  the  note  to  Sen.  iii.  6.  In  that  letter  we  have 
seen  that  he  set  off  for  Constantinople  in  the  autumn  of  1363.  His  death 
must  have  taken  place  in  1365  or  1366,  and  the  present  letter  have  been 
written  in  January  1367.  In  another  letter  to  Boccaccio,  Sen.iv.  2,  Petrarch 
acknowledges  the  arrival  of  the  translation.  The  manuscript  of  Petrarch's 
copy  of  the  translation  is  still  in  existence  at  Paris.  (See  P.  de  Nolhac,  P.  et 
r humanisme,  1907,  tom.  ii,  p.  165  seq.) 

Line  i.    The  three  letters  are  Sen.  v.  i,  2,  3. 

2.    For  Pavia  (Ticinum)  see  Sen.  v.  i. 

6.    For  Donatus  see  Sen.  xi.  2,  note,  \.  59. 

lo-ii.  This  possibly  refers  to  the  complaint  abbut  Donatus  at  the  end 
of  Sen.  v.  i,  in  connexion  with  the  extract  from  Homer. 

52-3.  Capaneus,  Tullus  Hostilius,  the  Roman  king  (Livy  i.  31),  and 
Carus,  the  Emperor  {Hisi.  August.),  were  all  struck  dead  by  lightning. 

59.  De  Nolhac,  op.  cit.,  tom.  ii,  p.  165,  suggests  that  if  Leontius  brought 
these  manuscripts  they  may  be  the  Greek  works  to  which  Boccaccio  refers, 
*  alios  quosdam  Graecos  in  Etruriam  revocavi '  {De  geneal.  deor.  gent.  xv.  7). 

Sen.  vii.  i  [29  June  1366] 
Page  160.  Only  a  small  portiori  of  this  enormous  letter  to  Urban  V  is  here 
given.  It  is  one  of  the  finest  of  Petrarch's  letters,  and  the  one  in  which 
his  view  of  the  Roman  Church  and  his  love  for  Italy  are  most  eloquently 
expressed.  He  regarded  the  return  of  the  Pope  to  Rome  as  vital  to  its 
constitution,  and  on  several  occasions  had  written  to  Urban's  predecessors 
on  the  subject  (see  tnfra,  note,  1.  18).  The  Pope  styled  himself  '  Pontifex 
Romanae  Ecclesiae  ',  and  must  therefore  in  accordance  with  classical  and 
ecclesiastical  tradition  be  at  Rome.  Just  as  in  his  letters  to  the  Emperor 
and  in  those  about  the  relations  of  the  Republics  of  Venice  and  Genoa  he 
overlooked  practical  considerations,  so  here  too  he  approaches  the  subject 
from  an  idealistic  standpoint.  He  barely  touches  on  the  real  difficulties 
which  the  Pope  had  to  face,  and  rather  suggests  that  the  main  obstacle 
was  the  private  interests  of  the  Cardinals  established  at  Avignon. 

Whatever  effect  this  letter  may  have  had  upon  Urban,  he  did  actually 
set  out  for  Italy  in  the  following  year,  reaching  Rome  on  the  i6th  October 
1367.  While  there  he  repeatedly  urged  Petrarch  to  join  him  in  Rome 
(see  Sen.  xi.  17).  After  three  diflicult  years  in  Italy  he  was  persuaded  by 
the  French  Cardinals  to  return  to  Avignon  in  September  1370.  See  P.  Orsi, 
Signorie  e  principati,  pp.  135-41.  For  Petrarch's  view  of  the  Papacy 
cf.  Benetti-BruneUi,  Le  origini  ital.  della  scuola  umanistica^  pp.  140-2, 

NOTES  251 

Line  5.  Philippe  de  Cabassolles,  formerly  Bishop  of  Cavaillon  {Fam.  v.  3 
note,  1.  67). 

18.  praedecessoribus  tuis  duobus  :  in  his  metrical  epistles  to  BenedictXlI 
(i.  2)  and  Clement  VI  (ii.  3).  With  the  Pope's  immediate  predecessor, 
Innocent  VI,  he  had  not  been  on  such  intimate  terms.  Innocent  had  for 
long  believed  Petrarch  to  be  a  magician  (see  Sen.  i.  4). 

19.  Roniano  Imperatori  :   Charles  IV  (see  Fam.  xxi.  i). 

48.  Bononiense  Studium  :  the  Pope  had  made  arrangements  for  the 
protection  and  support  of  students  at  the  University. 

71.  altero  lumine  :  ci.  Dante^  Monarchia^  iii.  4  and  16,  and  Purg.  xvi. 
106,  107  '  Soleva  Roma,  che  il  buon  mondo  feo,  Due  soli  aver '.  This  com- 
parison,  common  in  the  Middle  Ages,  appears  to  originate  with  Gregory  VII. 
See  R.  W.  and  J.  A.  Carlyle,  A  History  oJMed.  Political  Theory^  Edinburgh, 
1903,  &c.,  vol.  iii,  pp.  94,  95. 

118-20.  Lamentations  i.  i.  Cf.  Dante,  Purg.  vi.  112,  113  *  Vieni  a 
veder  la  tua  Roma  che  piagne,  Vedova  e  sola,  e  di  e  notte  chiama '.  Petrarch 
must  have  had  this  passage  in  mind  as  he  copied  out  from  Lamentations 
the  last  words  '  princeps  provinciarum  facta  est  sub  tributa  ',  which  are  the 
source  of  Purg.  vi.  78  *  Non  donna  di  provincie,  ma  bordello '.  Cf.  also 
Vita  Nuov.  xxviii.  i  j  xxi.  i  ;  Epistole  xi.  i  {Opere,  Florence,  1919),  which 
refer  to  the  same  text  of  Lamentations. 

134.  Vulsinii  lacus  anguillae  :  cf.  Dante,  Purg.  xxiv.  23,  24  *  Dal  Torso 
fu,  e  purga  per  digiuno  L'anguille  di  Bolsena  e  la  vernaccia ',  of  another 
Pope,  Martin  IV.    Again  this  seems  like  a  recollection. 

141 .  Cf .  what  was  said  of  Cardinal  Giovanni  Colonna's  Italian  sympathies 
in  the  note  to  Fam.  iv.  4. 

158.  Cardinal  Guy  de  Montfort,  Bishop  of  Porto.  See  Fam.  xvi.  i  and 
Sen.  xiii.  12. 

193.  praedonum  molestias  :  among  the  reasons  which  induced  Urban  to 
leave  Avignon  were  the  indignities  which  the  Papal  Court  had  suflFered  at  the 
hands  of  the  '  compagnie  di  ventura  '  (see  Fam.  xix.  9,  note  to  1.  24),  notably 
from  the  company  of  Bertrand  Du  Guesclin,  when  on  his  way  to  the  war  in 
Castile  in  1365.  Du  Guesclin  had  held  the  Court  up  to  ransom.  Petrarch  has 
referred  to  this  incident  in  the  passage  omitted  above. 

226.    EssCj  ubi  desunt  maria^  Alpes  :   cf.  Rime  cxxviii.  33-5  : 
Ben  provvide  natura  al  nostro  stato 
Quando  dell'  Alpi  schermo 
'  Pose  fra  noi  e  la  tedesca  rabbia. 

251.    Virg.  Geo.  ii.  109. 

Sen.  viii.  5  [9  June  1367] 
pAGE  169.     See  the  note  to  Sen.  iv.  3  for  some  account  of  Luchino  dal 

252  NOTES 

Verme.  The  Count  Amedeus  VI,  of  Savoy,  and  the  Viscontl  organized  an 
expedition  against  the  Turks  on  behalf  of  the  Eastern  Emperor,  John  V. 
Venice  gave  some  help  and  sent  out  Luchino  dal  Verme  (cf.  P.  Orsi,  Signo- 
rie  e  principati,  p.  128) ;  while  away  on  that  expedition  in  the  East 
Luchino  died.  In  Sen.  viii.  4,  dated  December  1366,  Petrarch  writes  to 
warn  him  against  this  undertaking. 

The  author  of  F,  P.  e  Luchino  dal  Verme  gives  1372  as  the  year  of  his 
death  ;  but  there  can  be  little  doubt  that  the  date  of  the  present  letter  is 
1367,  and  that  it  was  in  that  year  that  Luchino  died.  Moreover,  Amedeus 
was  back  in  Venice  on  the  ^ist  July  1367.  Dal  Verme's  son,  Giacomo,  to 
whom  the  letter  is  addressed,  also  had  a  distinguis.hed  military  career.  He 
took  part  in  the  games  described  in  Sen.  iv.  3. 

Line  13.  Athesi:  the  Adige.  Verona,  the  native  town  of  the  Dal  Verme 
family,  is  on  the  Adige. 

19.    Ovid,  Fastiy  i.  481. 

Sen.  viii.  8  [20  July  1367] 
Page  170.  In  Sen.  viii.  i,  written  on  his  birthday,  the  2oth  of  July  1366, 
Petrarch  writes  to  Boccaccio  about  the  superstition  of  the  sixty-third 
year  ;  he  gives  an  account  of  the  history  of  the  superstition  and  a  Hst  of 
authorities,  including  Aulus  Gellius,  Censorinus,  and  the  astrologer 
Maternus.  The  present  letter  was  written  just  a  year  later  at  the  opening 
of  his  sixty-fourth  year. 

Line  i.    The  sun  enters  the  constellation  Leo  about  the  22nd  July. 

29-30.  For  this  exploit  of  Peter  of  Lusignan,  King  of  Cyprus,  see  Hodgson, 
Venice  in  the  .  .  .  Fourteenth  Century,  ch.  xvii.  But  the  events  referred  to 
occurred  in  October  1365,  that  is  before  Petrarch's  sixty-third  year. 

43-4.  Among  the  Burgundians  and  Poitevins,  at  Carpentras  and 
Avignon.     For  Urban  V's  return  to  Rome  see  Sen.  vii.  i. 

58.    Aulus  GeUius,  Noct.  Attic.  xv.  7. 

Sen.  X.  2  [1367] 
Page  172.  The  subject  of  this  letter  is  the  decay  of  Italy  and  the  world  in 
general,  but  the  extracts  given  are  chosen  rather  for  their  bearing  on 
Petrarch's  life  and  the  history  of  his  time.  Fracassetti  dates  the  letter  1368. 
The  references  are  not  all  clear,  but  some  at  any  rate  seem  to  point  to  1367  ; 
e.  g.  he  says  he  was  in  Bologna  three  years  ago,  referring  to  a  visit  in  1364 
(see  note  to  lines  70-3).  Guido  Sette,  to  whom  the  letter  is  addressed,  died 
in  June  1368. 

Line  i.    Hor.  Ars  Poet.  173. 

12.  exilio  meo  :  on  this  period  of  Petrarch's  life  see  F.  Lo  Parco,  II P.  nel 
Casentino,  in  '  Rivista  d'Italia  ',  April  1906,  and  Mascetta  Caracci,  Dcdaloy 
pp.  271-84. 


NOTES  253 

23-4.  Clement  V  established  the  Papal  Court  at  Avignon  in  1309. 

30.  Carpentras,  where  Petrarch's  schoolmaster  was  Convenevole  da 
Prato  (see  Favt.  v.  i,  note,  1.  24,  and  Sen.  xvi.  i,  1.  220). 

35.  Montpellier,  where  they  studied  law  from  1319-23.  This  town  was 
sold  to  France  in  1349  by  the  King  of  Majorca,  a  scion  of  the  house  of  Aragon. 
Cf.  M.  Villani,  i.  28. 

70-3.  The  Pepoli  are  the  tyrants  referred  to.  In  1350  they  ceded  the 
city  to  the  Visconti,  and  for  many  years  the  latter  and  the  Papacy  contended 
for  its  possession.  (See  Orsi,  Signorie  e  principati,  p.  96.)  For  Petrarch's  life 
at  Bologna  cf.  C.  Segre,  La  patria  poetica  di  F.  P.,  in  *  Nuova  Antologia  ', 
16  July  1904,  pp.  177-94  ;  and  G.  Livi,  Piero  di  Dante  e  il  P.  allo  studio  di 
BoJogna,  in  *  Rivista  delle  Biblioteche  ',  xviii.  i,  1907. 

Petrarch's  last  visit  to  Bologna  was  in  1364,  on  the  occasion  of  the  conclu- 
sion  of  peace  between  the  Pope  and  Bernabo  Visconti. 

83-4.  The  traditional  date  of  the  return  to  Avignon  is  the  26th  April 
1326.     But  cf.  note  to  Fatn.  i.  4. 

105.  His  mother's  name  was  probably  Eletta.  Cf.  G.  O.  Corazzini, 
La  madre  del  P.,  in  *  Archiv.  stor.  ital.',  ser.5,  tom.  ix,  p.  297  seq. 

141.  dominico  natali  die  :  the  robbery  took  place  at  Christmas,  probably 
in  1353.     Cf.  Var.  25,  note. 

154.  Brabant  and  Hainault.    For  this  journey  in  1333  see  Fam.  i.  4. 

155.  mtper:  Petrarch  went  to  Parisin  1360  to  congratulate  King  John  on 
behalf  of  the  Visconti  on  his  release  from  imprisonment  in  England  at  the 
Peace  of  Bretigny.  In  a  letter  to  the  Emperor  Charles  {Fam.  xxiii.  2)  he 
gives  an  account  of  his  reception,  and  says  the  King  tried  to  induce  him 
to  remain  at  his  Court. 

159.    The  letter  to  Peter  of  Poitiers  \s_Fam.  xxii.  14. 

183.  praeceptore  meo.  Cf.  F.  Lo  Parco,  Pietro  de  Cerniti,  maestro  di 
diritto  del  P.,  in  *  Giorn.  stor.  d.  lett.  ital.',  lii,  1908,  pp.  56-69,  for  an 
account  of  one  of  Petrarch'9  masters. 

207.  For  a  note  on  the  companies  of  mercenaries  see  Fam.  xix.  9,  note 
to  \.  24. 

212.  Virg.  Geo.  i.  475. 

This  earthquake  was  in  January  1348.  Cf.  G.  Villani,  xii.  123. 
The  second  earthquake  mentioned  below  was  ,on  the  loth  September 
1349.  Cf.  M.  Villani,  i.  45.  Petrarch  describes  it  in  a  letter  to  Socrates, 
Fam.  ix.  7. 

226.  Petrarch  was  in  Basle  in  1356,  and  afterwards  went  on  to  Prague 
on  a  mission  to  the  Emperor  from  the  Visconti.    Cf.  Fam.  xix.  13. 

235.    In  the  letter  to  Boccaccio,  Sen.  viii.  8  (July  1367). 

254  NOTES 

Sen.  xi.  2  [21  July  1368] 
Page  179,    Francesco  Bruni,  a  Florentine,  was  appointed  Papal  Secretary 
by  Urban  V  {Sen.  i.  4,  note,  1.  75).    Petrarch  had  been  corresponding  with 
him  since  1361,  though  he  had  never  met  him.     An  account  of  Bruni  will  be 
found  in  Coluccio  Salutati,  Epistolario,  ed.  F.  Novati,  i.  pp.  42,  43. 

Petrarch  had  been  summoned  to  Pavia  by  Galeazzo  Visconti  to  assist  in 
the  negotiations  for  peace  between  his  family  and  the  Church.  He  was 
present  at  the  marriage  of  Violante,  daughter  of  Galeazzo,  to  Lionel,  Duke 
of  Clarence,  son  of  Edward  III,  on  the  ^th  June,  at  Milan.  The  Visconti 
were  at  ^syar  with  a  league  of  most  of  the  other  princes  of  North  Italy, 
backed  up  by  the  Pope  and  the  King  of  Hungary.  The  employment  of 
the  Great  Company  and  other  bands  of  foreign  mercenaries  made  the 
whole  country  unsafe  for  travellers.  The  description  of  this  journey  is 
completed  in  a  recently  discovered  letter,  *  loannolo  de  Mandello  ',  edited 
by  F.  Novati  in  P.  e  la  Lombardia,  p-  51. 

Line  49.    Francesco  da  Carrara. 

59.  Donato  degli  Albanzani.  The  Pope's  letter,  which  his  friend  brought, 
contained  an  invitation  to  Petrarch  to  come  to  Rome.  The  second  letter 
of  Petrarch's,  which  the  Pope  had  not  then  received,  is  Sen.  ix.  i,  written  to 
congratulate  the  Pope  on  his  return  to  Rome.  On  Albanzani  see  Salutati, 
Epistolario,  ii,  pp.  68,  302,  303,  and  F.  Novati,  D.  degli  Albanzani  alla  corte 
estense,  in  *  Archiv.  stor.  ital.',  1890,  ser.  5,  tom.  vi,  pp.  365-85.  He  was 
born  at  Pratovecchio  about  1330,  and  was  for  many  years  a  schoolmaster 
in  Venice,  and  afterwards  at  Ravenna. 

68.  Coluccio  Salutati,  the  humanist.  He  had  recently  been  appointed 
Papal  Secretary  in  conjunction  with  Bruni.  See  the  edition  of  his  letters 
edited  by  F.  Novati,  op.  cit.,  and  F,  Novati,  La  giovinezza  di  Coluccio  S., 
Turin,  1888. 

Sen.  xi.  9  [1368] 
Page  181.    Ugo  di  San  Severino  was  one  of  Petrarch's  Neapolitan  friends. 
He  was  attached  to  the  Court  of  Queen  Joan  and  captain  of  her  forces.    Eam. 
xxiii.  17  is  also  addressed  to  him. 

The  young  man  on  whose  behalf  Petrarch  is  writing  was  probably  the 
distinguished  scholar  Giovanni  Malpaghini  of  Ravenna.  Petrarch  never 
mentions  his  name,  but  impHes  that  he  was  of  Ravenna.  There  are  two 
main  difficulties  against  this  identification.  Malpaghini  was  possibly  not 
born  till  about  1359  (according  to  Fam.  xxiii.  19,  Petrarch's  young  man  was 
born  about  1346),  and  according  to  Coluccio  Salutati  he  was  with  Petrarch 
for  fifteen  years.  (See  Salutati,  Epistolario,  iii,  p.  537,  where  Novati  con- 
cludes  that  the  present  young  scholar  was  npt  Malpaghini.)  But  if  there 
was  another  distinguished  scholar  with  Petrarch  for  fifteen  years,  it  is  very 
strange  that  there  is  no  reference  to  him  in  the  letters.     For  a  further 

NOTES  255 

account  of  the  work  he  did  for  Petrarch  cf.  Fam.  xxlii.  19.  (See  Th.  Klette, 
Johannes  de  Conversano  und  Johannes  Malpagbtni,  in  '  Beitrage  zur  Gesch. 
u.  Litt.  der  ital.  Gelehrtenrenaissance  ',  Greifswald,  1888,  i,  pp.  1-46.) 

There  are  two  letters  to  Donato  degli  Albanzani  on  the  occasion  of  his 
first  leaving  Petrarch  {Sen,  v.  5  and  6),  and  another  letter  of  recommendation 
to  Francesco  Bruni  written  at  the  same  time  as  the  present  letter  {Sen.  xi.  8). 

Line  10.    Cic.  Acad.  iv.  2.     Also  referred  to  in  Fain.  xviii.  2  and  xxi.  11. 

33.    For  Barlaam  see  Fam.  xviii.  2 ;  for  Leontius  Pilatus  Sen.  iii.  6. 

Sen.  xi.  17  [8  May  1370] 
Page  183.  After  his  arrival  at  Rome  in  1367  Urban  V  repeatedly  tried  to 
persuade  Petrarch,  through  his  friend  Philippe  de  Cabassoles  and  by  his  own 
letters,  to  join  him  in  Rome.  After  many  excuses*(<S'^.  xi.  i  and  12), 
Petrarch  had  promised  to  attempt  the  journey  in  the  spring  of  1370  {Sen. 
xi.  16).  In  the  present  letter  he  relates  how  he  was  overtaken  by  illness  and 
had  to  return  to  Padua. 

Line  38.  Niccolo  II  d'Este  was  lord  of  Ferrara  at  this  time.  He  and  his 
brother  Ugo  did  all  they  could  for  Petrarch,  as  he  tells  us  in  a  letter  written 
to  Niccolo  in  this  same  year  on  the  occasion  of  the  death  of  Ugo  {Sen.  xiii.  i). 

52.  On  many  occasions  during  his  life  the  report  of  Petrarch's  death 
was  spread  abroad,  as  he  relates  in  several  letters.  The  first  occasion  was 
during  (according  to  Sen.  iii.  7)  his  journey  to  Naples  in  1343,  and  Antonio 
de'  Beccari  wrote  a  canzone  on  his  death,  to  which  Petrarch  replied  with 
the  sonnet,  Rime  cxx  (perhaps  the  date  should  be  1341,  as  Petrarch  was  ill 
in  that  year  {Fam.  iv.  2),  and  no  illness  of  his  is  recorded  in  1343).  The 
particular  instance  to  which  the  present  passage  refers  was  in  1365,  when 
the  Pope,  who  intended  to  give  Petrarch  a  canonry  at  Carpentras,  was 
prevented  by  news  of  his  death.  For  an  account  of  Petrarch's  health  see 
the  chapter  in  Mascetta  Caracci,  Dedalo,  p.  463  seq.,  where  the  question  of 
Petrarch's  being  an  epileptic  is  discussed,  and  cf.  Lo  Parco,  La  leggenda  della 
morte  del  P.,  in  '  Rivista  bibUogr.  d.  lett.  ital.',  xvi,  p.  71  seq. 

59.  amicis  .  .  .  concesseram  :  in  1352  Petrarch  resigned  a  canonry  at 
Modena  in  favour  of  Luca  Cristiano. 

Sen.  xiii.  7  [6  January  1372]  , 

Page  186.    For  Matteo  Longo  see  Fam.  xii.  17. 

War  broke  out  in  December  1-271  between  Venice  and  Da  Carrara, 
Petrarch's  patron.  (See  Hodgson,  Venice  in  the.  .  .  Fourteenth  Century,  p.  497 
seq.)  Owing  to  the  war  Petrarch  had  to  leave  his  villa  at  Arqua  (see  Sen. 
xiii.  8)  in  the  Euganean  hills  and  live  in  Padua.  At  its  conclusion  in  Sep- 
tember  1373,  he  accompanied  Francesco  Novello,  Da  Carrara's  son,  to 
Venice  to  accept  the  Venetian  terms  of  peace.  (See  V.  Lazzarini,  La  seconda 
ambasceria  di  F.  P.  a  Venezia^  in  'Miscellanea  Mazzoni',  Florence,  1907, 
vol.  i,  pp.  1-73.) 

256  NOTES 

Sen.  xiii.  8  [8  June  1371] 
Page  188,  Pandolfo  Malatesta,  of  Pesaro,  was  yet  another  Italian  prince 
who  delighted  to  honour  Petrarch.  Years  before  he  had  sent  an  artist  to 
paint  his  portrait.  Possibly  it  was  at  that  time,  about  1348,  that  Petrarch 
wrote  the  sonnet  to  Pandolfo,  Rime  civ.  Again  when  he  was  a  captain  in 
the  service  of  the  Visconti,  he  visited  Petrarch  at  Milan,  and  had  another 
portrait  painted. 

In  1362  he  married  a  second  wife,  Paola  Orsini.  On  that  occasion 
Petrarch  wrote  Fam.  xxii.  i,  a  treatise  on  marriage.  He  and  his  brother 
Ungaro  succeeded  to  their  father's  possessions  of  Rimini  and  Pesaro  in 
1364.  In  an  article  in  the  *  Zeitschrift  fiir  romanische  Philologie  ',  vol.  xxxi 
(1907),  Mascetta  Caracci  gives  an  account  of  the  relations  of  Petrarch  and 
Pandolfo  Malatesta  ;  he  puts  the  sonnet  to  Pandolfo  as  early  as  1341.  See 
also  F.  Novati  in  P.  e  la  Lombardia,  pp.  45-7. 

This  letter  was  written  from  Arqua  in  the  Euganean  hills.  The  earliest 
reference  to  Arqua  is  in  Var.  46,  dated  1360.  See  A.  Zardo,  //  P.  e  i  Car- 
raresi,  pp.  96-8.  Petrarch  had  spent  part  of  the  summer  of  1369  there, 
and  in  June  1370  he  acquired  a  house  there.  Except  when  he  was  driven 
back  to  Padua  by  the  state  of  war  between  Venice  and  Padua,  his  last 
years  were  spent  in  this  villa,  and  there  he  died  of  fever  on  the  i8th  July 
1374.  See  A.  Zardo,  Di  un  errore  tradizionale  intorno  alla  morte  di  F.  P.  in 
*  Archiv.  stor.  ital.',  1909,  p.  327,  seq. 

Line  26.    Virg.  Aen.  vi.  522. 

46.  unius  anni:  the  first  attack  was  in  April  1370  at  Ferrara,  when  he 
had  started  on  his  visit  to  Urban  V  at  Rome.    Cf.  Sen.  xi.  17. 

51.    Cic.  Tusc.  i.  41. 

Sen.  xiii.  10  [4  January  1373] 
Page  190.     For  Pandolfo  Malatesta  see  the  previous  letter.     The  '  loca 
salubria  '  to  which  he  invites  Petrarch  is  Pesaro.    Petrarch  says  in  the  letter 
that  he  had  been  there  in  his  youth,  but  we  know  nothing  of  the  visit 

In  his  later  life  Petrarch  aflfected  to  be  ashamed  of  his  poems  in  Italian. 
(As  to  the  word  nugellae,  he  applies  that  word  to  all,his  works,  Latin  and 
Italian.  Cf.  Mascetta  Caracci,  Dedalo,  pp.  80-2.)  But  although  he  seemed 
to  despise  everything  which  was  not  *  classical ',  he  was  too  much  of  an 
artist  not  to  realize  the  merits  of  the  Canzoniere,  and  never  ceased  to  revise 
his  poems  and  to  arrange  them  in  a  suitable  order.  In  the  Vatican  Library 
there  is  an  autograph  manuscript  of  the  Canzoniere  showing  its  last  revision. 
(Cf.  V.  Cian,  Nugellae  vulgares,  Perugia,  1904.)  Considering  the  subject- 
matter  of  the  Canzoniere,  Petrarch's  pose  may  in  part  be  due  to  the  con- 
ventional  mediaeval  attitude  towards  women.  Cf.  Comparetti,  Virgiho 
nelM.  E.  ii.  112. 

NOTES  257 

Pandolfo's  brother,  Ungaro,  died  at  Rimini  in  July  1372.  His  second 
wife,  Paola  Orsini,  had  died  in  February  1371,  and  he  himself  lived  only 
a  few  months  after  the  date  of  this  letter. 

There  is  another  version  of  this  letter  {Var.  9),  which  is  probably  the 
unrevised  version  as  actually  sent.  Cf.  the  note  to  Var.  43,  p.  246.  In 
Var.  9  in  speaking  of  Ungaro  he  calls  him  *  domini  mei '.  The  '  dominus  ' 
has  dropped  out  in  this  revised  version.  Also  the  words  '  coluit '  and 
'  obsequiis  '  do  not  occur  in  Var.  9.  We  may  infer  that  Petrarch's  familiarity 
with  princes  was  not  quite  so  close  as  appears  from  the  ^dited  letters. 

Line  33.  vidgares  iuveniles :  perhaps  one  of  these  adjectives  is  a  gloss 
which  has  crept  into  the  text."      -      • 

43.  In  the  introductory  letter  to  Theodosius. 

44.  scriptorum  raritas :  for  Petrarch's  troubles  with  copyists  cf.  Sen.  v. 
I,  1.91,  seq. 

Sen.  xiii.  12  [1372] 
Page  192.  The  scholars  of  the  Renaissance  are  notorious  for  their  powers 
of  invective  ;  in  this  respect  also  Petrarch  was  their  forerunner.  This  is 
characteristic  of  his  controversial  writings  rather  than  of  his  letters.  The 
Cardinal  who  irritated  Petrarch  to  the  outburst  in  this  letter  is  thought 
to  have  been  Guy  de  Montfort,  Bishop  of  Porto,  formerly  his  friend  (see 
Favi.  xvi.  i).  Possibly  Petrarch's  part  in  persuading  Urban  V  to  return 
to  Rome  had  caused  the  loss  of  the  CardinaFs  favour.  It  is  worthy  of 
note  that  Jean  de  Hesdin,  against  whom  Petrarch  wrote  (about  1367)  his 
Apologia  contra  cuiusdam  anonymi  Galli  calumnias,  was  attached  to  the 
Cardinars  household.  See  P.  de  Nolhac,  P.  et  Vhumanismey  1907,  tom.  ii, 
exc.  9.  The  Pope  of  whom  the  incident  of  this  letter  is  related  was  Gre- 
gory  XI,  who  succeeded  Urban  V  at  the  end  of  1370.  Petrarch  seems  to 
have  had  hopes  of  obtaining  some  benefice  from  him.  The  next  letter  to 
Bruni  shows  how  disappointed  he  was  that  nothing  had  come  of  these 
hopes.  There  is  practically  no  evidence  as  to  the  values  of  the  benefices 
he  was  already  holding. 

Line  3.  locus  alter  dabitur.  One  of  the  many  passages  which  make  it 
clear  that  Petrarch  was  in  the  habit  of  writing  letters  of  business,  possibly 
in  Italian,  together  with  *  fuU  dress  '  epistles  (cf.  Fam.  xvi.  2). 

Sen.  XV.  7  [7  January  1374  ?] 
Page  194.  Luigi  Marsili  was  a  Florentine  and  an  Augustinian  friar.  He 
had  studied  at  the  University  of  Paris.  He  was  a  classical  scholar  and  an 
outspoken  critic  of  the  Church.  His  philosophical  opinions  were  much  in- 
fluenced  by  Petrarch.  After  Petrarch's  death  he  wrote  a  commentary  on 
some  of  his  Italian  poems.  Petrarch  here  presents  him  with  a  manuscript 
2548  S 

258  NOTES 

of  St.  Augustine's  Confessionsy  which  he  had  received  when  in  Paris  in  1333 
from  Dionigi  da  Borgo  San  Sepolcro,  also  an  Augustinian.  This  manuscript 
is  referred  to  on  the  occasion  of  the  ascent  of  Mount  Ventoux  {Fam.  iv.  i). 
In  Sen.  xv.  6  Petrarch  urges  him  to  write  against  the  Averrhoists.  For 
an  account  of  Luigi  see  Salutati,  Epistolario,  vol.  i,  pp.  243,  244,  and  G.  Gen- 
tile,  La  Filosofia,  in  *  Storia  dei  generi  lett.',  pp.  197-200. 

Line  16.  This  happened  when  he  sailed  from  Nice  in  1343  on  his  journey 
to  Naples.    Cf.  Fam.  v.  3. 

Sen.  xvi.  i  [27  April  or  28  March  1374] 
Page  194.  This  is  the  only  letter  to  Luca  da  Penna  (in  the  Abruzzi),  who 
was  not  personally  known  to  Petrarch.  He  was  a  lecturer  in  law  at  the 
University  of  Naples  in  the  time  of  King  Robert.  He  had  written  to 
Petrarch  on  behalf  of  the  Pope,  Gregory  XI,  asking  for  information  about 
manuscripts  of  Cicero.  This  letter  gives  a  good  account  of  Petrarch*8 
enthusiasm  for  Cicero,  and  contains  several  details  about  his  life  not 
otherwise  known. 

Line  13.  In  Fam.  xxiii.  14,  to  John,  Bishop  of  Olmiitz,  also  Petrarch 
discusses  the  use  of  the  singular  tu  in  addressing  one  person.  It  was 
generally  believed  in  the  Middle  Ages  that  the  Romans  had  introduced  the 
plural  first  in  addressing  Julius  Caesar.  Cf.  Dante,  Par.  xvi.  10  *  Dal  **  voi  " 
che  prima  Roma  sofferie  '.  This  fact  probably  made  Petrarch  all  the  more 
eager  to  make  the  correction.  But  Petrarch  was  not  consistent  and  some- 
times  uses  the  plural.  (See  Var.  10  and  18,  and  cf.  Voigt,  Die  Briefsamm- 
lungen  P.^s,  p.  44.) 

33.  We  know  that  Petrarch  had  a  manuscript  of  Cicero's  Letters  to 
Atticus,  which  he  discovered  at  Verona  in  1345.  He  may  have  sent  the 
Pope  a  copy  of  this  manuscript,  or  knew  that  a  copy  had  been  sent. 
(Cf.  O.  Zenatti,  Dante  e  Firenze,  p.  299  note.) 

46-7.  St.  Prosperus,  a  pupil  of  St.  Augustine.  His  *  Chronicon  '  was 
widely  used  in  schools  in  the  Middle  Ages.  The  Aesop  referred  to  is  the 
paraphrase  known  as  *  Romulus  '. 

69.  septennium :  at  the  Universities  of  Montpellier  and  Bologna, 

80.  Now  known  as  the  De  Inventione.  But  others  of  Cicero's  works  on 
rhetoric  may  be  included  in  this  description. 

87.  secundum :  Fracassetti  thinks  this  is  a  mistake  for  sextum,  as 
Petrarch  was  in  his  twenty-sixth  year  (in  1330)  when  he  was  introduced  by 
Giacomo  to  his  family.  But  Petrarch  may  be  thinking  of  his  first  introduction 
to  Giacomo  soon  after  his  return  from  Bologna  in  his  twenty-second  year. 

109.    in  Vasconiam  :   the  journey  to  Lombez  in  1330.    (See  Fam.  i.  4.) 

115.  quadragesimus  annus  :  this  expression  fixes  the  date  of  the  present 
letter  as  1 374.    That  date  is  supported  by  a  reference  to  the  death  of  Giacomo, 

NOTES  259 

here  omltted,  which  occurred  in  September  1341  j   Petrarch  says  it  is  now 
the  thirty-third  year  since  that  event. 

120.    Sallust,  Bell.  lug.,  ch.  19.    Quoted  also  in  Fam.  ii.  13. 

133.  i.  e.  the  manuscript  of  Homer,  which  he  received  from  Sigerus  in 
1354.  {See  Fam.  xvni.  2.)  Petrarch  does  not  seem  to  be  quite  accurate 
here  ;  at  least,  there  is  no  reason  to  suppose  he  asked  Sigerus  to  send  the 
manuscript  of  Cicero  rather  than  Greek  manuscripts. 

mea  ope  et  impensa  :  see  Sen.  iii.  6,  note  to  1.  57.  Again  Petrarch  does 
not  seem  to  be  quite  truthful.  All  Petrarch  did  was  to  have  a  copy  made 
at  his  own  expense.    He  is  evidently  trying  to  impress  his  correspondent. 

135.  Virg.  Geo.i.  145. 

136.  Petrarch  bought  a  manuscript  of  St.  Augustine's  De  Civitate  Dei 
as  early  as  1325,  according  to  a  marginal  note  on  that  manuscript.  (See 
P.  de  Nolhac,  P.  d  Bologne  au  temps  d'Azzo  Visconti,  in  '  P.  e  la  Lombardia ', 
pp.  87-93.  F.  LoParcoin  the  *  Giorn.  stor.  d.  lett.  ital.',  1906,  pp.  35-42, 
thinks  the  date  should  be  1335.  Petrarch  first  quotes  the  De  Civitate  in 
Fam.  u.  9,  dated  December  1336.) 

139-40.  Nondum  sane  sanctorum  :  in  later  life  Petrarch  studled  the 
Fathers  much  more,  especially  while  at  Milan.  (Cf.  Fam.  xxii.  10  and  de 
Nolhac,  P.  et  V humanisme,  1907,  tom.  ii,  p.  190.) 

144-7.  Quint.  Inst.  x.  i.  112;  and  125  for  the  account  of  Seneca.  On 
Petrarch's  manuscript  of  Quintilian  see  Fam.  xviii.  12,  note. 

153.  This  visit  to  Liege  must  have  been  in  1333,  though  Petrarch  here 
says  it  was  in  his  twenty-fifth  year.  It  Is  generally  agreed  that  he  made 
only  one  journey  to  Belgium,  and  that  in  1333.  Cf.  the  note  to  Fam.  m/n. 
On  that  occasion  he  found  a  copy  of  Cicero's  Pro  Archia,  to  which  he  here 
refers.    He  sent  a  copy  of  this  to  Lapo  da  Castiglionchio  {Var.  45). 

163.    Aug.  ConfessionSj  iii.  4  and  viii.  7. 

173-4.  Aug.  De  Trinitaie,  xlv.  9.  The  DeLaude  Phil.  is  now  known  as 
Hortensius.  Both  this  treatise  and  the  De  Consolatione  are  still  amongst 
the  lost  works. 

182.    Neapoli  :  i.  e.  the  visit  of  1343. 

193.  The  letter  referred  to  is  one  of  the  earliest,  Fam.  i.  2,  to  Raimondo 

202-5.  This  statement  that  Petrarch  knew  the  lost  work  De  Gloria  has 
been  generally  accepted,  but  P.  de  Nolhac  (P.  et  F humanisme,  Parls,  1907, 
tom.  i,  p.  260  seq.)  throws  conslderable  doubt  on  it.  He  suggests  that 
Petrarch  had  an  unnamed  work  on  the  subject  of  Glory,  and  in  later  years, 
finding  that  Cicero  had  written  a  book  called  De  Gloria,  persuaded  himself 
that  he  had  once  possessed  It.  Cf.  the  story  Petrarch  has  himself  related 
of  a  part  of  the  Academics.  The  whole  of  the  chapter  on  Clcero  in 
de  Nolhac  bears  on  this  letter. 

S  2 

26o  NOTES 

As  to  Varro,  de  Nolhac  is  of  the  opinion  that  Petrarch  knew  only  that 
portion  of  his  works  known  to  us. 

212.  In  his  omnibtis :  i.  e.  in  all  the  works  of  Cicero  he  had.  The  De 
Gloria  did  not  belong  to  his  father,  but  came  from  Raimondo  Soranzo. 

221.  magister :  Convenevole  da  Prato,  schoolmaster  at  Carpentras,  where 
Petrarch  was  at  school  till  13 19.    See  Fam.  v.  i,  note,  1.  24. 

224.    Horace,  Ars  Poet.  304,  305. 

230.  Niccolo  da  Prato,  Bishop  of  Ostia.  He  was  sent  by  the  Pope  to 
negotiate  between  the  Blacks  and  the  Whites  at  Florence  in  1304  (Villani, 
viii.  69).    One  of  Dante's  letters  is  addressed  to  him.    He  died  in  1321. 

241.  [sublevaveraTri]  :  was  suggested  by  Nolhac,  P.  et  Vhumanisme,  1907» 
tom.  i,  p.  261. 

275.    Maias  :  the  Colbert  MS.  at  Paris  reads  Aprilis. 

On  Petrarch's  library,  in  addition  to  P.  de  Nolhac  quoted  above,  see 
R.  Sabbadini,  //  primo  nucleo  della  bibl.  del  P.,  in  *  Rendiconti  *  of  the 
R.  Istituto  Lombardo,  vol.  xxxix,  1906,  fasc.  6,  pp.  369-88. 

Sen.  xvi.  7  [28  April  1373] 
Page  202.  Nothing  is  known  of  this  granmiarian  of  Piacenza,  except  that 
his  name  was  probably  Donnino,  and  not  Janino.  He  can  hardly  be  the 
same  man  as  Donnino  of  Parma,  a  friend  of  Boccaccio.  (See  Hauvette, 
Boccace^  pp.  417-20.)  There  is  one  other  letter  to  him  on  a  simiiar  theme, 
Sen.  xvi.  6,  in  which  Petrarch  gives  an  account  of  the  encouragement  he 
had  himself  received  in  his  studies  as  a  youth  from  one  Giovanni  da 

The  story  here  related  of  the  old  man  of  Perugia  refers  to  Petrarch's 
visit  to  Naples  and  Rome  for  his  coronation  in  1341.  One  of  the  early  lives 
of  Petrarch(by  Lelio  de'  Leli)says  this  old  man  was  Stramazzo  da  Perugia, 
who  wrote  a  sonnet  to  Petrarch.  But  Petrarch's  reply,  Rime  xxiv,  was 
written  some  years  before  1341,  so  that  this  identification  seems  impossible. 

Line  13.  Peter  of  Poitiers  is  Pierre  le  Bercheur,  the  first  French  translator 
of  Livy.  There  are  two  letters  to  him,  Fam.  xxii.  13,  14,  relating  to  King 
John  of  France,  and  drawing  a  contrast  between  military  science  in  ancient 
Rome  and  in  modern  times. 

72.    urbis  illius  dominus  :  Azzo  da  Correggio.    Cf.  Fam.  iv.  9. 

Sen.  xvii.  3  [i373] 
Page  205.    After  a  frlendship  of  more  than  twenty  years  with  Boccaccio, 
we  find  that  Petrarch  (if  he  is  truthful  here)  has  only  just  read  parts 
of  the  Decameron.    We  can  only  compare  his  slighting  references  to  his  own 
vernacular  poems  and  his  somewhat  patronizing  attitude  towards  Dante. 


NOTES  261 

This  letter  forms  a  preface  to  Petrarch's  translation  of  the  story  of 
Griselda.  From  Sen.  xvii.  i  it  appears  that  the  translation  and  presumably 
the  preface  were  written  before  the  28th  April  1373,  the  date  of  Sen.  xvii.  2. 
(Cf.  Zardo,  //  P.  e  i  Carraresi,  p.  206  seq.,  for  thc  dates  of  the  last  letters 
to  Boccaccio.) 

It  is  well  knownthat  Chaucer  attributes  the  story  of  Griselda  to  Petrarch. 
He  possibly  met  Petrarch  at  Padua  in  1373,  and  heard  this  story  directly 
from  him.    In  the  prologue  to  the  Clerk's  Tale  the  Clerk  says  : 
I  wol  yow  telle  a  tale  which  that  I 
Lerned  at  Padowe  of  Ji^prthy  clerk  ...  « 

Franceys  Petrark. 
The  autobiographical  value  of  this  has  been  doubted,  because  it  was  believed 
that  Petrarch  was  at  Arqua  at  the  time  of  Chaucer's  visit  to  Italy.  But 
from  the  letters  it  is  clear  that  Petrarch  was  in  Padua  from  November  1372 
to  September  1373.  Cf.  the  chapter  on  Chaucer  and  Petrarch  in  C.  Segre, 
Studi  petrarcbescbi,  pp.  257-79. 

Lines  49-50.    Hor.  Ars  Poet.  133-4. 

61.    Sallust,  Bell.  lug.,  ch.  17.  • 



AfF6,  J.    Storia  .  .  .  di  Parma,  1795  ;   p.  214. 

Annoni,  A.    //  P.  in  villa,  in  '  P.  e  la  Lombardia  ',  Milan,  1904 ;   p.  240. 

Avena,  A.    //  Bucolicum  Carmen,  &c.,  Padua,  1906;   p.  222. 

Baldelli,  G.  B.    Del  P.  e  delle  sue  opere,  Florence,  1797 ;   p.  220. 

Bartoli,  A.    Storia  della  letteratura  italiana,  1884;   p.  231. 

Bellemo,  V.     La  vita  .  .  .  di  Benintendi  de'  Ravagnani,  in  *  Nuov.  Arch. 

Veneto  ',  191 2,  tom.  xxiii,  pt.  2.;   p.  246. 
Benetti-Brunelli,  V.    Le  origini  italiane  della  scuola  umanistica,  Milan,  1919  ; 

pp.  218,  222,  224,  225,  226,  227,  228  {bis)j  232,  234,  246  {bis),  250. 
Berlan,  F.    Parma  liberata  dal  giogo  di  Mastino  della  Scala,  Bologna,  1870 

(Dispensa  cix  of  the  *  Scelta  di  curiosita  letterarie  ') ;   p.  214. 
Berliere,  U.    Un  Ami  de  P.,  Louis  Sanctus  de  Beeringen,  Rome,  1905  ;  p.  223. 
Bertalot,  L.    //  codice  B.  del  *  De  Vulgari  Eloquentia  ',  in  '  La  Bibliofilia  ', 

Dec,  1922  ;   p.  211. 
Biadego,  G.    Rinaldo  Cavalchini^  in  *  Atti '  of  the  *  Istituto  Veneto  ',  Iviii ; 

p.  229. 
Blasiis,  G.  de.    Racconti  di  storia  napoletana,  Naples,  1908  ;   pp.  215,  217. 
Boccaccio.    De  genealogiis  deorum  gentilium  ;   pp.  247,  250. 

Decameron  ;   pp.  223,  260. 

Borghesi,  G.    //  P.  e  Tommaso  da  Messina,  in  *  Archivio  storico  Messinese  ', 

voL  vi,  1905  ;    p.  210. 
Brizzolara,  G.    Le  sine  titulo  del  P.,  in  '  Studi  storici ',  vol.  iv,  1895  ;  p.  220. 
//  P.  e  Cola  di  Rienzo,  in  *  Studi  storici ',  vols.  viii,  xii,  and  xiv,  1899, 

1903,  1905  ;   p.  230. 
Caggese,  R.    Roberto  d'  Angib  e  isuoitempi,  vol.  i,  Florence,  1922,  &c. ;  p.  215. 
Carducci,  G.    Opere,  Bologna,  1893,  vol.  viii ;   p.  242. 
Carlyle,  R.  W.  and  J.  A.    A  History  oj  Mediaeval  Political  Ibeory,  Edin- 

burgh,  1903,  &c. ;   p.  251. 
Cesareo,  G.  A.    Dante  e  il  P.  in  the  '  Giornale  Dantesco  ',  i,  1894,  p.  242. 
Cian,  V.     Ancora  dello  '  Spirto  gentil '  di  Messer  F.  P.,  in  '  Atti  della  R^ 

Accad.  delle  scienze  di  Torino  ',  vol.  xxviii,  1893  ;   p.  231. 

Nugellae  vulgares,  Perugia,  1904;   p.  256. 

CipoUa,  C.    F,  P,  e  le  sue  relazioni  colla  corte  avignonese  al  tempo  di  Clemt 

VI,  Turin,  1909  ;   pp.  214,  218,  230. 

LIST    OF    WORKS  263 

Cipolla,  C.     Quale    opinione  P.    avesse    del  valore  letterario  di  Dante,  in 

'  Archivio  Veneto  ',  vii,  1874  ;   p.  242. 
Sui  motivi  del  ritorno  di  F.  P.  in  Italia  nel  1347,  in  *  Giorn.  stor.  d. 

lett.  ital.',  xlvii,  1906  ;    p.  230. 
CipoUa,  F.  Dante  e  P.,  in  *  Atti '  of  the  '  Istituto  Veneto',  ser.  vii,  vol.  viiif 

p.  242. 
Cochin,  H.     Un  ami  de  P.,  Paris,  1892  ;   pp.  232,  234. 

La  Chronologie  du  Canzoniere,  1898  ;   p.  225. 

Le  Frere  de  P.,  Paris,  1903  ;    pp.  225,  234. 

Le  Texte  des  Epist.  derebusfam.,  in  *  P.  e  la  Lombardia  ',  Milan,  1904  j 

pp.  212,  222. 
Comparetti,  D.     Virgilio  nel  Medio  Evo^  Florence,  1896;   pp.  245,  256. 
Corazzini,  F.    Le  lettere  .  .  .  di  Messer  Giovanni  Boccaccio,  Florence,  1877 ; 

pp.  227,  234. 

La  madre  del  P.,  in  '  Archivio  storico  italiano  ',  ser.  5,  tom.  ix  ;  p.  253. 

Corradini,  F.    Africa^  Padua,  1874;   p.  229. 

Cosenza,  M.  E.    F.  P.  and  the  Revolution  of  Cola  di  RienzOy  Chicago,  191 3  ; 

p.  230. 
Faraglia,  N.    Barbato  di  Sulmona^  in  '  Arch.  stor.  ital.',  ser..  5,  tom.  iii, 

1889;   p.  213. 
Faucon,  M.     Note  sur  la  detention  de  Rienzi  d  Avignon,  in  *  Melanges  d'ar- 

cheologie  et    d'histoire  .  .  .  :6cole  fran^aise  de   Rome ',   vii,    1887; 

p.  231. 
Forcellini,  F.    Zanobi  da  Strada  e  la  sua  venuta  nella  Corte  di  Napolij  in 

'  Archiv.  stor.  Nap.',  1912  ;    p.  232. 
Foresti,  A.^^r-4a  storia  del  carteggio  di  F.  P.con  gli  atnici  fiorentini/m 

*  Giorn.  stor.  d.  lett.  ital.',  Ixxiv,  1919 ;   p.  227. 

L'  etd  di  Dante  e  di  Ser  Petracco,\n  '  Marzocco  ',  Dec.  18,  1912  ;  p.  242. 

Fracassetti,  G.    Lettere  di  F.  P.,  Florence,  1863,  &c. ;   pp.  iv,  210,  215,  219, 

222,  227,  228,  236,  237,  248,  258. 
Galli,  E.    Le  ville  del  P.  nel  Milanese,  in  *  Archiv.  stor.  lombardo  ',  ser.  4, 

vol.  iii,  1905  ;   pp.  236,  240. 
Gentile,  G.     La  filosqfta,  in  *  Storia  dei  generi  letterari  *,  Milan,  [1914] ; 

pp.  219,  236,  258. 
Giani,  G.    Ser  Convenevole  da  Prato^  Prato,  1913  ;   p.  215. 
Giulini,  G.    Memorie  spettanti  alla  storia  . .  .  di  Milano^  1854,  &c. ;  pp.  216, 

235»  238,  239. 
Gregorovius,  F.     History  of  Rome  in  the  Middle  AgeSy  London,  1900,  &c. ; 

pp.  210,  215,  216. 
Hallam,  H.     Fiew  of  tbe  State  of  Europe  during  the  Middle  Ages,  London, 

1869 ;   p.  210. 

264  LIST   OF   WORKS 

Hauvette,  H.    Boccacey  Paris,  1914;  pp.  226,  241,  242,  244,  246,  248,  249, 

Hodgson,  F.  C.    Venice  in  the  Thirteentb  and  Fourteenth  Centuries,  London, 

1910;  pp.  227,  237,  248,  252,  255. 
Hortis,  A.    Le  *  additiones  '  del  *  De  remediis  fortuitorum  '  di  Seneca,  &c.,  in 

'  Archeografo  Triestino  ',  1879,  tom.  vi ;   p.  230. 

Scritti  inediti  di  F.  P.,  Trieste,  1874  ;   pp,  213,  227,  234,  239. 

Klette,  Th.    Jobannes  de  Conversano  und  Johannes  Malpaghini,  Greifswald, 

1888;   p.  255. 
Koerting,  G.    Petrarca's  Leben  und  JVerke,  Leipzig,  1878  ;   p.  210. 
Kraus,  F.  X.    F.  P.  in  seinem  Briejwechsel,  in  *  Essays ',  Berlin,   1896; 

p.  V. 
Lazzarini,  V.    La  battaglia  di  Portolongo,  Venice,  1894  ;  p.  239. 

Filippo  Calendario,  Venice,  1894;   p.  237. 

Marin  Faliero  avanti  il  Dogado,  in  *  Nuovo  Arch.  Veneto ',  tom.  v, 

1893  ;   p.  239. 
MarinFaliero:  la  congiura,  in  *  Nuovo  Arch.  Veneto  ',  tom.  xiii,  1897; 

pp.  238,  239  {bis). 
La  seconda  ambasceria  di  F.  P.  a  Venezia,  in  *  Miscellanea  Mazzoni ', 

Florence,  1907 ;  pp.  255,  256. 
Linaker,  A.    //  P.  a  Roma,  Florence,  1904 ;   p.  209. 
Lisoni,  A.    A  chi  e  indirizzata  la  canzone  '  0  aspettata  in  ciH  *  ?  Parma,  1895  ; 

p.  215. 
Livi,  G.     Piero  di  Dante  e  il  P..allo  studio  di  Bologna^  in  '  Rivista  delle 

Biblioteche  ',  xviii,  1907  ;   p.  253. 
Lo  Parco,  F.    Errori  .  .  .  nella  biografia  del  P.,  in  *  Giorn.  stor.  d.  lett.  ital.', 

xlviii,  1906;  pp.  207,  259. 
La  leggenda  della  morte  del  P.,  in  *  Rivista  bibliogr.  d.  lett.  ital.',  xvi ; 

P.  255- 

P.  e  Barlaam,  Reggio  di  Calabria,  1905  ;  p.  236. 

//  P.  e  Giac.  Colonna  a  Tolosa,  in  *  Mem.  d.  Accad.  di  archeologia  .  . . 

in  Napoli ',  1911  ;   p.  207. 

P.  nel  CasentinOy  in  '  Rivista  d'  Italia  ',  April  1906 ;  p.  252. 

Pietro  di  CernitOy  maestro  di  diritto  del  P.,  in  '  Giorn.  stor.  d.  lett.  ital.'t 

lii,  1908  ;   p.  253. 
V  ultima  Thule  nelV  intuizione  .  .  .  di  F.  P.,  in  *  Rivista  geogr.  ital.', 

1911;    p.  2lf. 
//  viaggio  di  F.  P.  *  ad  extrema  terrarum  ',  in  '  Studi  dedicati  a  F. 

Torraca  ',  Naples,  1912  ;   p.  210. 
Mabille,  P.    P.  et  Vempereur  Charles  /F,  Angers,  1890 ;   pp.  216,  229. 
Magrini,  D.    Le  epiuole  metricbe  di  F.  P.,  Rocca  S.  Casciano,  1907  ;  p.  222. 

LIST    OF    WORKS  265 

Mascetta  Caracci,  L.    Barbato  di  Sulmona  ed  i  suoi  amici^  Barrili  e  P.,  in 

the  '  Rassegna  Abruzzese  di  storia  ',  ii,  1898  ;   p.  214. 

//  Canzoniere  di  F.  P.,  Lanciano,  1895  ;  p.  208. 

Dante  e  il  *  Dedalo'  petrarchesco,  Lanciano,  1910 ;   pp.  221,  242,  243, 

246,  252,  255,  256. 
Sulle  pretese  rime  prepostere  del  P.,  in  *  Zeitschrift  fur  romanische 

Philologie',  xxxi,  1907;  p.  256. 
Melodia,  G.    Difesa  di  F.  P.,  Venice,  1897  ;   p.  242. 
Monti,  A.  //  P.  visita  Roma  nelV  anno  I^yj,  in  *  Propugnatore  ',  ix,  1876  ; 

p.  209. 
Moschetti,  A.    Della  ispirazione  Dantesca  nelle  rime  di  F.  P.,  Urbino,  1894  ; 

p.  242. 
Miintz,  E.     La  casa  del  P.  a  Valchiusa,  in  '  Nuova  Antologia ',  vol.  100, 

1902 ;   p.  222. 
Muratori,  L.  A.    Rerum  Italicarum  Scriptores,  1723»  &c. ;   p.  228. 
Nolhac,  P.  de.  P.  d  Bologne  au  temps  d^Azzo  Visconti,  in  *  P.  e  la  Lombardia  ', 

Milan,  1904  ;   pp.  207,  259. 
P.  et  1'humanisme,  Paris,  1907 ;  pp.  208,  211,  217,  223,  236,  237  {bis), 

240,  244  (bis),  247  [bis),  248,  250,  256,  259  (bis). 
Novati,  F.    Donato  degli  Albanzani  alla  corte  Estense,  in  *  Arch.  stor.  ital.', 

1890,  ser.  5,  tom.  vi ;   p.  254. 
Epistolario  di  Coluccio  Salutati,   Rome,    1891,  &c. ;    pp.   229,  237, 

254  (4),  258. 

La  giovinezza  di  Coluccio  Salutati,  Turin,  1888  ;   p.  254. 

//  P.  e  i  Visconti,  in  *  P.  e  la  Lombardia  ',  Milan,  1904  ;   pp.  21 1,  223, 

228,  234,  240,  249,  254,  256. 
Orsi,  P.    Signorie  e  principati,  in  *  Storia  politica  d'Italia ',  Milan  [1904]  ; 

pp.  210,  227,  229,  230,  238  {bis),  249,  250,  252,  253. 
Palm,  K.    Italienische  Ereignisse  in  den  ersten  Jahren  Karls  IV.,  Gottingen, 

1873  ;   p.  228. 
Pius  XI,  Pope  [A.  Ratti].    Ancora  del  celebre  cod.  ms.  delle  opere  di  Virgilio 

gid  di  F.  P.,  in  '  P.  e  la  Lombardia  *,  Milan,  1904  ;  pp.  208,  223. 
Renier,  R.  Liriche  .  .  .  di  Fazio  degli  Uberti,  Florence,  1883  ;  p.  232. 
Riva,  G.  Una  villa  sconosciuta  del  P.  a  Pagazzano,  in  *  Arch.  stor.  lombardo ', 

Dec.  1922  ;   p.  241. 
Rodocanachi,  E.    Cola  di  Rienzo,  Paris,  1888  ;   p.  230. 
Romussi,  C.    P.  a  Milano,  Milan,  1874;   p.  240. 
Ronchini,  A.     La  dimora  del  P.  in  Parma,  in  *  Atti  della  Deputazione  di 

Storia    Patria    per    le    Province    Moden.    e    Parm.',    vol.    vii,    1874; 

p.  214. 
Rossetti,  D.    F.  Petrarchae  Poemata  minora,  Milan,  1829-34  ;   p.  222. 

266  LIST    OF    WORKS 

Rossi,  V.    //  Codice  Latino  8568,  &c.,  in  '  Memorie  '  of  the  *  Accademia  dei 

Lincei ',  1920,  vol.  xvi,  fasc.  5  ;   pp.  212,  234,  249. 

F.  P.  a  Pavia^  Pavia,  1904  5   p.  249. 

//  Quattrocento,  in  '  Storia  Lett.  d'  Italia  ',  Milan,  1898  ;   p.  242. 

Sabbadini,  R.  La  '  Philologia  '  del  P.  e  Terenzio,  in  '  Bollettino  di  Filologia 

Classica  ',  xxii,  1915,  fasc.  2,  3  ;   p.  219. 
//  primo  nucleo  della  biblioteca  del  P.,  in  *  Rendiconti '  of  the  '  R. 

Istituto  Lombardo  ',  voL  xxxix,  1906,  fasc.  6  ;   p.  260. 
Le  scoperte  dei  codici  latini  e  greci  ne'  secoli  xiv  e  ocv,  Florence,  1905  ; 

p.  214. 

Le  scoperte,  &c.    Nuove  ricerche,  Florence,  19 14;   p.  212. 

Sade,  J.  F.  A.  de.     Memoires  pour  la  vie  de  F.  P.,  Amsterdam,  1764-7 ; 

Scarano,  N.    U  invidia  del  P.,  in  *  Giorn.  stor.  d.  lett.  ital.',  xxix,  1897 ; 

p.  242. 
Segre,  C.     La  patria  poetica  di  F.  P.,  in  *  Nuova  Antologia ',  vol.  112, 

1904;  p.  253. 

Studi  petrarcheschiy  Florence,  1903  ;   pp.  209,  210,  225,  245,  261. 

Serena,  A.    La  figlia  del  P.,  Rome,  1904  ;   p.  247. 

Siragusa,  G.  B.     Uingegno,  il  sapere  .  .  .  di  Roberto  d'Angidy    Palermo, 

1891  ;   p.  215. 
Squarciafico,  G.     Vita  F.  Petrarchae,  in  Basle  edition  of  theWorks,  1581  ; 

p.  240. 
Steiner,  C.    La  fede  nelV  impero  .  .  .  del  P.  in  the  *  Giornale  Dantesco  ',  xiv, 

1906;   pp.  218,  228. 
Tanfani,  L.    N.  Acciaiuoli,  Florence,  1863  ;   p.  233. 
Torraca,  F.    Su  la  canzone  '  Italia  mia  '  di  F.  P.,  in  *  Atti '  of  the  *  Accad; 

di  archeol.  di  Napoli ',  vi,  1918  ;    p.  218. 
Torre,  A.   della.     La  giovinezza  del  Boccaccioy  Citta   di  Castello,   1905  ; 

p.  212. 
Traversari,  G.    //  Boccaccio  e  Vinvio  della  Commedia  al  P.,  in  the  *  Giornale 

Dantesco  ',  xiii,  1905  ;   p.  241. 
Per  V  autenticitd  delV  epistola  del  Boccaccio  a  F.  Nellif  in  *  Giorn.  stor. 

d.  lett.  ital.',  xlvi,  1905  ;  p.  245. 
Vatasso,  M.    Del  P.  e  di  alcuni  suoi  amici,  in  *  Studi  e  testi ',  Rome,  1904  ; 

pp.  213,  247. 
Verme,  dal.    F.  P.  e  Luchino  dal  Verme,  Rome,  1892 ;   pp.  248,  252. 
Villani,  F.    Vite  degli  uomini  illustri  fiorentini  ]   p.  213. 
Villani,  G.    Croniche -,   pp.  212,  217,  253,  260. 
Villani,  M.    Croniche  ;  pp.  223,  238  {ter),  253. 
Voigt,  G.     Die  Briefsammlungen  P.'s,  in  '  Abhandlungen  der  hist.  Ciasse 

LIST    OF    WORKS  267 

der  Bayr.  Akad.  der  Wissenschaften  ',  voi.  xvi,  Abt.  3,  1883  ;    pp.  v, 

241,  245,  246,  258. 
Wulff,  F.     Preoccupations  de  P.,  in  the  '  Acta  Universitatis  Lundensis  ', 

Afd.  I,  Bd.  2,  nr.  4,  1906;   pp.  243,  248. 
Zabughin,  V.    Vergilio  nel  Rinascitnento,  Bologna,  1921  ;   p.  244. 
Zanutto,  L.    Carlo  IV  .  .  .  e  F.  P.  a  Udine  nel  1368,  Udine,  1904  ;  p.  243. 
Zardo,  A.    Di  un  errore  tradizionale  intorno  alla  morte  di  F.  P.,  in  *  Arch. 

stor.  ital.',  1909  ;  p.  256. 

//  P.  e  i  Carraresi,  Milan,  1887  ;   pp.  224,  226,  256,  260. 

Zenatti,  O.    Dante  e  Firenze,  Florence,  1902  ;   pp.  247,  248,  258. 
Zumbini,  B.    Studi  sul  P.,  Florence,  1895  ;   p.  228. 


Acciaiuoli,  Niccolo,  notes,  p.  232,  233 

1.85-6,p.  237, 237 1. 28-9,  p.  245, 246. 
Accursio,     Mainardo     (Simplicianus), 

p.  vii,  55-7  ;  notes,  p.  221,  222,  223 

Adige,  p.  169  ;  notes,  p.  252  1.  13. 
Adriatic  Sea,  p.  130,  159. 
Aegean  Sea,  p.  159. 
Aemilia,  see  Romagna. 
Aesop,  p.  196  ;  notes,  p.  258  1.  46. 
Aghinolfi,  Giovanni,  p.  67  ;   notes,  p. 

226,  227  1.  16. 
Agnes,  Saint,  p.  169. 
Agrippa,  Marcus,  p.  2  ;  notes,  p.  207 

Agrippina  Colonia,  see  Cologne. 
Aigues  Mortes,  p.  17  ;   notes,  212  1. 

Aix-la-Chapelle,  p.  i. 
Albanzani,  Donato  degli,  p.  130,  158, 

181 ;  notes,  p.  249  1.  72,  p.  250  1.  6, 

10,  p.  254  1-  59,  255. 
Albenga,  p.  94. 
Albornoz,  Egidio,  Cardinal,  p.   viii ; 

notes,  p.  235,  238  1.  18,  243. 
Alexandria,  p.  171. 
Alghero  ;  notes,  p.  227,  239  1.  28-9. 
Alps,  p.  16,  59,  74,  97,  102,  107,  108, 

129,  154,  155,  165,  166,  178. 
Ambrose,  Saint,  p.  97,  104,  113,  130; 

notes,  p.  244  1.  19  ;   quoted,  p.  142, 

Amedeus  VI,  Count  of  Savoy,  notes, 

p.  251-2. 
Anagni,  p.  21. 
Anaxagoras,  p.  60. 
Andrew,    of    Hungary,    p.    vii,    33 ; 

notes,  p.  215  l.  8,  216,  p.  217  1.  46, 

89,  p.  220,  233. 
Anguillara,     Orso    dell',    p.    9,    21  ; 

notes,  p.  209-10,  214. 
Annea,  p.  59. 

Annibaldi,  Paolo,  notes,  p.  231. 
Antonio  de'  Beccari,  notes,  p.  255 1.  52. 
Apennines,  p.  56,  58,  107,  116,  155, 

166,  204. 
Apuleius,  p.  104. 
Aquae,  see  Aix-la-Chapeile. 

Aquileia,  p.  109  ;  notes,  p.  238  1.  22. 

Araris,  see  Saone. 

Ardennes,  p.  3  ;  notes,  p.  208  1.  76. 

Aretius,  Johannes,  see  Aghinolfi. 

Arezzo,  p.  vi. 

Aristotle,  p.  39;  notes,  p.  211  1.  42, 
p.  219  ;  quoted,  p.  12,  50. 

Arles,  p.  173. 

Arno,  p.  175. 

Arqua,  p.  viii,  188,  190,  194,  195,  202  ; 
notes,  p.  223  1.  98,  p.  255,  256,  261. 

Arrigo  da  Custoza,  p.  133  ;  notes, 
p.  244. 

Athens,  p.  74,  83,  92. 

Athesis,  see  Adige. 

Athos,  Mount,  p.  16. 

Aubert,  Stephen,  see  Innocent  VI, 

Augusta,  daughter  of  the  Emperor 
Augustus,  p.  2  ;  notes,  p.  207  1.  53-8. 

Augustine,  Saint,  p.  4,  17,  104,  199  ; 
notes,  p.  209  1.  22-3,  1.  15,  p.  246, 
257,  259  1.  136  ;  quoted,  p.  17,  163, 

Augustus,  the  Emperor,  p.  2  ;  notes, 
p.  207  1.  53-8. 

Aulus  Gellius,  notes,  p.  252  ;  quoted, 
p.  80,  172. 

AureUus,  Marcus,  notes,  p.  249  1.  43-4. 

Ausonia,  see  Italy. 

Ausonius,  quoted,  p.  191  ;  notes, 
p.  236  1.  68. 

Avignon,  p.  vi,  vii,  viii,  3,  6,  21,  27, 
44,  46,  55,  61,  70,  76,  78,  90,  92,  94, 
154,  156,  162,  165-9,  172,  173,  175, 
176,  203  ;  notes,  p.  207,  208,  209 
1.  60-6,  p.  210,  212,  212  1.  106-7, 
213  {his),  214,  216  1.  27,  p.  218,  219, 
220  {bis),  221  {his),  223,  224  {his), 
227  1.  34,  p.  230,  231  {his),  232,  233 
1.  85-6,  p.  233,  235,  236,  238  1.  15, 
240  \.  12,  p.  241,  243,  245,  249,  250, 
251 1. 193,  p.  252  1.  43-4,  p.  253  1.  23, 

Babylon,  p.  27. 

'  Babylon ',  see  Avignon. 

Baiae,  p.  1^44. 



Balearic  Islands,  p.  173. 

Barbato  di  Sulmona,  p.  vi,  viii,  21,  25, 

34,   42,   58,    76,   87,    200;    notes, 

p.  213,  215,  220,  229  1.  23. 
Bardi,   Roberto   de',   p.    18 ;    notes, 

p.  213. 
Barlaam,  Bishop  of  Gerace,  p.   103, 

182  ;  notes,  p.  236,  255  1.  33. 
Barrili,  Giovanni,  p.  21  ;  notes,  p.  214 

Basle,  p.    179;    notes,  p.   239,   253 

1.  226. 
Belgium,  p.  59,  199;    notes,  p.  259 

1-  153- 

Benaco,  p.  164. 

Benedict  XII,  Pope,  p.  vi,  139,  164 ; 
notes,  p.  209  l.  60-6,  p.  251  1.  18. 

Benedictus,  p.  147. 

Benintendi  de'  Ravagnani,  p.  145 ; 
notes,  p.  246. 

Bergamo,  p.  118,  119  ;  notes,  p.  241. 

Besozzi,  Paganino,  p.  54 ;  notes, 
p.  223  1.  52. 

Bibie,  quoted : 
Kings,  p.  142. 

Psalms,  p.  63,  64  {bis),  116,  155. 
Ecclesiastes,  p.  130. 
Isaiah,  p.  36. 
LamentaUons,  p.  163. 
Ecclesiasticus,  p.  1 1 1 . 

Black  Sea,  p.  169. 

Boccaccio,  Giovanni,  p.  vii,  viii,  58, 
64,  69,  120,  124,  130,  141,  147,  154, 
170,  205,  206;  notes,  p.  212,  215, 
220,  223,  224  1.  27,  p.  224,  225,  226, 
227,  229  1.  23,  p.  234,  240-1,  241-2, 
243  1.  40,  76,  p.  244,  244  1.  8,  p.  245, 
245  1.  75,  p.  246,  247,  248  1.  57, 
p.  249,  249  1.  45,  "9,  P-  250,  252, 
253  1-  235,  p.  260  (ftw). 

Bog,  River,  see  Hypanes. 

Bohemia,  notes,  p.  228. 

Bologna,  p.  vi,  16,  36,  109,  161,  174, 
175,  178,  197  ;  notes,  p.  207,  210, 
212  1.  106-7,  p.  221,  224,  229,  235, 
238  1.  13,  18,  p.  243,  248,  251  1.  48, 
p.  253  1.  70-3,  p.  258  1.  69. 

Bolsena,  p.  65,  164. 

Boniface  VIII,  Pope,  notes,'  p.  215 
1.  17,  p.  219. 

Bosone  da  Gubbio,  notes,  p.  231. 

Bosphorus,  p.  159. 

Brabant,  p.  59,  177. 

Bretigny,  Peace  of,  p.  vii ;  notes 
p.  248  1.  104-5,  P-  2  "^3  1-  ^^5' 

Britannia,  see  England. 

Britannicus  Oceanus,  p.   10 ;    notes, 

p.  210. 
Bromio,  p.  89. 
Brossano,    Francesco    da,    p.     147 ; 

notes,  p.  247  1.  28. 
Bruni,  Francesco,  p.   179,   181,   192 ; 

notes,  p.  245  1.  75,  p.  254,  255,  257. 
Bruno  Casini,  notes,  p.  227  1.  72. 
Burgundians,  p.  172. 
Bussolari,  Jacopo,  notes,  p.  249. 
Byzantium,  see  Constantinople. 

Cabannis,  Roberto  de',  notes,  p.  217 

1.  89-90. 
Cabassoles,    Philippe    de, "  Bishop    of 

Cavaillon,  p.  viii,  28,  156,  160,  186, 

192  ;  notes,  p.  217  1. 67,  p.  233  {bis), 

249  1.  78,  119,  p.  251  1.  5,  p.  255. 
Caesar,  JuUus,  quoted,  p.  29. 
Calabria,  p.  182. 
Caloria,  Tommaso,  da  Messina,  p.  10, 

58  ;    notes,  p.  210,  21 1,  212,  223 

1.  20-1. 
Campania,  p.  59,  107. 
Campinia  (Campigne),  p.  59. 
Capra,  Enrico,p.  119  ;  notes,  p.  241. 
Capranica,  p.  7,  9  ;  notes,  p.  209. 
Capua,  p.  28,  42. 
Carbonaria,  p.  33. 
Carpentras,  p.  vi,  172, 173, 175  ;  notes, 

p.  235,  252  1.  43-4,  253  1.  30,  255 

1.  52. 
Carpi,  p.  63  ;  notes,  p.  225. 
Carrara,  Francesco  da,  p.  viii ;  notes, 

p.  226,  243,  246-7,  254  1.  49,  255. 
Carrara,  Francesco  Novello  da,  notes, 

P-  255- 
Carrara,  Giacomo  II,  da,  p.  vii,  67,  68  ; 

notes,  p.  226. 
Carthage,  p.  9,  19. 
Cassiodorus,  notes,  p.  248  1.  47. 
CastigUonchio,  Lapo  da,  p.  105  ;  notes, 

p.  220,  227  1.  72,  p.  236-7,  244  1.  63, 

p.  259  1.  153. 
Castile,  notes,  p.  251  1.  193. 
Castruccio  Castracani,  notes,  p.  212. 
Casulae  (Casotte),  p.  94. 
Catullus,  notes,  p.  217  1. 63  ;   ?  quoted, 

p.  31  1.  63. 
Cavaillon,  Bishop  of,  see  Cabassoles. 
Cavalchini,  see  Rinaldo. 
Cecilia,  Saint,  p.  169. 
Celso,  Lorenzo,  Doge  of  Venice,  p.  150  ; 

notes,  p  247  1.  22,  p.  248  1.  56. 



Censorinus,  notes,  p.  252. 

Ceylon,  p.  74. 

Charles  IV,  the  Emperor,  p.  vii,  74, 
107,  112,  128,  129,  130,  179  ;  notes, 
p.  228-9,  231,  232,  237,  239,  240 
1.  20,  p.  241,  243,  251  1.  19,  p.  253 

1-  155- 

Charles,  of  Durazzo,  notes,  p.  233. 

Charles  Martel,  notes,  p.  215,  220. 

Chaucer,  notes,  p.  260-1. 

Cicero,  p.  39,  89,  104,  105-7,  "8,  126, 
127,  134-6,  195-202;  notes,  p.  2X1 
1.  42,  p.  237,  243  1.  90,  p.  244,  245, 
246,  258,  258  l.  S3, 133,  p.  259  1.  153, 
173-4,  202-5  ;  quoted,  p.  i,  4,  37, 
59,  77»  85,  106,  117,  122,  142,  182, 

Cimine,  p.  7. 

Cisalpine  Gaul,  see  Lombardy. 

Clausa  Vallis,  see  Vaucluse. 

Clement  V,  Pope,  notes,  p.  217,  253 
1.  23-4. 

Clement  VI,  Pope,  p.  vi,  vii,  37,  139  ; 
notes,  p.  211, 218,  219,  225,  230,  231 
1.  18,  233,  251  1.  18. 

Cologne,  p.  I,  3  ;  notes,  p.  207  1.  53, 
p.  208  1.  59,  66,  69. 

Colonna,  Family  of,  p.  vi,  vii ;  notes, 
p.  210  1.  24-7,  p.  221,  230. 

Colonna,  Agapito,  notes,  p.  210. 

Colonna,  Agnese,  p.  9. 

Colonna,  Giacomo,  Bishop  of  Lombez, 
p.  vi,  4,  9,  19,  22,  197,  198 ;  notes, 
p.  207,  208  1.  91,  208,  209  1.  22-3, 
p.  212 1.  loi,  p.  213,215,  215  1.  24,  p. 
216  1.  27,  p.  221,  221  1.  43,  p.  223, 
258  1.  87,  115.    , 

Colonna,  Giovanni,  Cardinal,  p.  vi, 
vii,  I,  7,  9,  18,  21,  22,  26,  29,  33,  48, 
164,  198 ;  notes,  p.  207,  208,  209, 
210,  211,  213,  214,  216,  221  {bis), 
222  1.  23,  p.  223,  232  1.  73,  p.  245 
1.  47,  p.  251  1.  141. 

Colonna,  Giovanni,  da  San  Vito,  p.  38 ; 
notes,  p.  219. 

Colonna,  Giovanni,  the  Younger, 
notes,  p.  221. 

Colonna,  Sciarra,  notes,  p.  208  1.  91, 
p.  210. 

Colonna,  Stefano,  the  Elder,  p.  46, 
198;  notes,  p.  207,  208,  209,  210, 
215  1.  17,  p.  216  1.  22,  p.  221, 

Colonna,  Stefano,  the  Younger,  p.  9  ; 
notes,  p.  2IO  1.  22,  p.  221,  231. 

Colonna,   Stefanuccio,   notes,   p.   208 

Coluccio  Salutati,  see  Salutati. 
Constantine,   the  Emperor,  notes,  p. 

208  1.  69,  p.  209  1.  9. 
Constantinople,  p,  148,  159,  170,  182  ; 

notes,  p.  208  1.  69,  p.  247,  250. 
Conti,  Ildebrando  de',  see  Ildebrando. 
Convenevole  da  Prato,   p.  vi,   201  ; 

notes,  p.  215  1.  24,  p.  253  1.  30, 

p.  260  1.  221. 
Correggio,    Azzo    da,  p.  21  ;     notes, 

p.  214,  218,  227,  247,  260  1.  73. 
Correggio,  Guido  da,  notes,  p.  214. 
Crecy,  p.  vii ;  notes,  p.  229  1.  56. 
Cremona,  p.  102. 

Crete,  p.  viii,  149,  150  ;  notes,  p.  248. 
Cristiano,    Luca,    p.    49,    55-7,    59 ; 

notes,  p.  221,  222,  223  1.  17,  p.  224 

1.  67-8,  p.  255  1.  59. 

Damascus,  p.  72. 

Dandolo,    Andrea,    Doge    of   Venice, 

p.  vii,  71,  109  ;    notes,  p.  227,  228 

1.  32,  p.  239  1.  35,  49,  p.  241,  246, 

247  1.  22. 
Danisolus,  p.  147. 
Dante    Alighieri,    p.    120-4 ;     notes, 

p.  209  1.  70,  p.  215  1.  17,  p.  241-2, 

251  1.  71,  118-20,  134,  p.  258  1.  13, 

p.  260  1.  230. 
Danube,  p.  42,  43. 
David,  Prior,  p.  30. 
Desprez,  Pierre,  Bishop  of  Palestrina, 

notes,  p.  245. 
Dionigi  de'   Roberti,  da    Borgo   San 

Sepolcro,  p.  13,  194  ;  notes,  p.  211, 

212,  216,  226,  257. 
Donato  degii  Albanzani,  see  Albanzani. 
Dondi,  Giovanni,  notes,  p.  218. 
Donnino  da  Piacenza,  p.  202  ;  notes, 

p.  260. 
Du  Guesclin,  Bertrand,  notes,  p.  251 

1.  193. 
Durance,  p.  52  ;  notes,  p.  223  1.  99. 

Edward  III,  King  of  England,  notes, 

p.  210,  211,  254. 
Egypt,  p.  171. 
Eletta,     Petrarch's     mother,    notes, 

p.  253  1.  105. 
England,    p.    vi,    10,    11,    152,    198; 

notes,  p.  248  1.  104-5,  P-  253  ••  155- 
Ennius,  p.  133  ;  notes,  p.  244  I.  118. 



Este,  Family  of,  notes,  p.  238  1.  19-20, 

p.  239. 
Este,  Niccolo  II  d',  notes,  p.  243,  255 

1.  38.  . 
Este,  Obizzo  d',  notes,  p.  214,  218. 
Este,  Ugo  d',  notes,  p.  255  1.  38. 
Etniria,  see  Tuscany. 
Euganean  Hills,  see  Arqua. 
Euripides,  p.  105,  160. 
Eusebius,  Bishop  of  Caesarea,  p.  127. 
Euxinus,  see  Black  Sea. 

Faliero,  Marin,  Doge  of  Venice,  p.  vii, 

iio,  III  ;   notes,  p.  237,  239  1.  49, 

54,  68,  78,  p.  247  1.  22. 
Ferrara,  p.  viii,  109,  184  ;    notes,  p. 

238 1.  19-20,  p.  255 1.  38,  p.  256 1.  46. 
Filippa,   la  Catanese,   notes,   p.   217 

1.  89-90. 
Flaminia,  p.  166. 
Flanders,  p.  177. 
Florence,  p.  vii,  27,  55,  56,  57,  90, 109, 

125,  175,  205  ;    notes,  p.  212,  225, 

226,  227  1.  72,  p.  228,  232  ijtns),  236, 

237,  238  1.  14,  p.  242  1.  35,  117, 

p.  247,  249,  260  1.  230. 
France,  p.  vi,  17,  23,  57,  76,  93,  97, 

108,  198,  203,  204 ;    notes,  p.  248 

1.  104-5,  P-  253  1-  35- 
Francesca,  Petrarch's  daughter,  p.  vi ; 

notes,  p.  223,  247  1.  28. 
Franciscolus,  see  Brossano,  Francesco 

Frederick   Barbarossa,  the  Emperor, 

notes,  p.  208  1.  69. 

Galata,  notes,  p.  239  1.  28-9. 
Gallia,  see  France. 
Gallia  Cisalpina,  see  Lombardy. 
GalUa  Transalpina,  see  Provence. 
GambacorU,  notes,  p.  238  1.  12. 
Garbo,  Tommaso  del,  notes,  p.  235. 
Garignano,  p.  115  ;  notes,  p.  240. 
Gascony,  p.  20,  24,  177,  197. 
Gebenna  (Genevois),  p.  90-1  ;   notes, 

p.  233  1.  21. 
Genoa,  p.  vii,  58,  72,.73,  9©,  109,  154, 

173 ;   notes,  p.  226,  227,  228  1.  81, 

p.  230,  233,  235,  238  1.  18. 
Germany,  p.  vi,  59,  86,  107,  129,  141, 

177»    178,    179,    194,    198;    notes, 

p.  208,  243. 
Gherardo,  Petrarch's   brother,  p.  vi, 

14,  58,  61,  63,  94;    notes,  p.  212 

1.  24,  p.  223  1. 15,  p.  224,  225, 234. 

Gilberto  da  Parma,   p.    79  ;     notes 

p.  230. 
Giovanni  da  Firenze,  notes,  p.  260. 
Giovanni  d'01eggio,  notes,  p.  238 1. 13. 
Giovanni,  Petrarch's  son,  p.  vi,  viii ; 

notes,  p.  222  1.  82-3,  p.  229-30,  243, 

Giovanni  Malpaghini,  see  Malpaghini. 
Giraldus  Cambrensis,  p.   11  ;    notes, 

p.  211  1.  36. 
Gonzaga,  Family   of,   notes,  p.  218, 

226,  227  1.  16,  238,  1.  19-20,  239, 

Gonzaga,  Guido,  notes,  p.  226. 
Gonzaga,  Ugolino,  notes,  p.  247. 
Gradenigo,  Giovanni,  Doge  of  Venice, 

notes,  p.  247  1.  22. 
Greece,  p.  74,  104,  182,  198. 
Gregory  I,  Pope,  Saint,  p.  169. 
Gregory  VII,  Pope,  notes,  p.  251  1.  71. 
Gregory    XI,     Pope,     p.    viii,    192 ; 

notes,  p.  257,  258. 
Guglielmo    da    Pastrengo,    see    Pas- 

Guido  da  Polenta,  see  Polenta. 
Guido  Portuensis,  see  Guy  de  Mont- 

Guido  Sette,  see  Sette. 
Guy    de     Montfort,     de     Boulogne, 

Cardinal,  p.  93,  164 ;  notes,  p.  221 

1-  35-6,  P-  233,  251  1.  158,  p.  257. 

Haemus,  Mount,  p.  14. 

Hainault,  p.  177. 

Hannibal,  p.  204. 

Hawkwood,  Sir  John,  notes,  p.  238 

1.  23-4. 
Hebrus,  River,  p.  169. 
Helena,     mother    of     the     Emperor 

Constantine,  notes,  p.  208  1.  69. 
Hellespont,  p.  159. 
Henry    VII,    the    Emperor,    notes, 

p.  215,  229  1.  56. 
Henry  II,  King  of  England,  p.  11. 
Hemici,  p.  21. 
Hesiod,  p.  105. 
Hieronymus,  see  Jerome. 
Hierosolyma,  see  Jerusalem. 
HoUand,  p.  59. 
Holy  Land,  p.  75. 
Homer,  p.  83,  103,  104,  126,  127,  128, 

133,  148,  149,  157,  158,  198 ;  notes, 

p.  236,  236  1.  68,  p.  243  1.  76,  p.  247, 

248  1.  51,  S7,  P-  249  1-  "9,  P-  258 

1.  133. 



Horace,  p.  127  ;  quoted,  p.  12,  37,  50, 
64,  65,  79,  86,  90,  100,  103,  iio,  127, 
132,  172,  201,  206. 

Hugo  di  San  Severino,  see  Ugo. 

Humbert  II,  Dauphin  of  Vienne, 
p.  II  ;  notes,  p.  211. 

Hypanes,  p.  43. 

Ildebrando  de'  Conti,  Bishop  of 
Padua,  p.  94  ;  notes,  p.  220,  234. 

Innocent  VI,  Pope,  p.  vii,  viii,  139- 
41  ;  notes,  p.  231,  233,  245,  251 1. 18. 

Interno,  notes,  p.  240. 

lonian  Sea,  p.  159. 

Ister,  see  Danube. 

Italy,  p.  vii,  23,  26,  34,  42,  52,  57»  59, 
71-4,  75»  76,  84,  89,  90, 91,  109,  112, 
129,  148,  164-7,  169,  178,  194,  203, 
204  ;  notes,  p.  224  1.  46,  p.  227 
1.  61,  p.  228,  238  1.  23-4,  p.  241 
243,  250. 

Jacobus,  Florentinus,  see  Castiglion- 

chio,  Lapo  da. 
Janino  da  Piacenza,  see  Donnino. 
Jean  de  Hesdin,  notes,  p.  257. 
Jerome,  Saint,  p.  127,  144,  169. 
Jerusalem,  p.  178. 
Joan  I,  Queen  of  Naples,  p.  vi,  25,  29, 

31,  z^  ;    notes,  p.  215  1.  8,  p.  216, 

217  1.  67,  89,  p.  220,  233,  238  1.  15, 

p.  254. 
Johannes,    Aretinus,    see    Aghinolfi, 

Johannolus  de  Como,  p.  147. 
John,  Bishop  of  Olmiitz,  notes,  p.  258 

1.  13. 
John  V,  Emperor  of  the  East,  notes, 

p.  252. 
John,  King  of  Bohemia,  notes,  p.  229 

1.  56,  p.  238  1.  23-4. 
John  II,  King  of  France,  p.  vii,  177, 

188  ;  notes,  p.  253 1. 155,  p.  260 1. 13. 
John  XXII,  Pope,  p.  vi ;     notes,  p. 

207,  208,  209  1.  60-6,  p.  217. 
Juvenal,  quoted,  p.  i,  37,  50,  64,  88. 

Kempenland,  see  Campinia. 

Laboris,  Terra,  p.  42,  109. 
Lactantius,  144  ;   notes,  p.  237  1.  16 ; 

quoted,  p.  142. 
Laelius,  see  Lello  di  Piero  Stefano. 
Lambro,  p.  102. 

Landau,  Count,  notes,  p.  238  1.   15, 

Lapo    da    Castiglionchio,    see    Casti- 

Laura,  p.  vi,  vii,  4  ;  notes,  p.  208,  209  1. 

22-3,  p.  212,  223  1.  98,  p.  223. 
Laurence,  Saint,  p.  169. 
Lello  di  Piero  Stefano  (Laelius),  p.  vi, 

viii,  26,  58,  117  ;  notes,  p.  216  1.  27, 

p.  241. 
Leodium,  see  Liege. 
Leontius  Pilatus,  see  Pilatus. 
Liege,  p.  199  ;  notes,  p.  259  1.  153. 
Liguria,  see  Lombardy. 
Limoges,  notes,  p.  231  1.  18. 
Lionel,  Duke    of    Clarence,  p.  viii ; 

notes,  p.  254. 
Liris,  River,  p.  43. 
Liternum,  p.  5  ;    notes,  p.  209  1.  51, 

p.  240. 
Livy,  p.  200  ;  quoted,  p,  13,  19,  109. 
Loiera,  p.  vii. 
Lombardy,  p.  34,  99,  102,  107,  109, 

138,  155,  166;    notes,  p.  226,  238 

I.  18,  p.  240  1.  20. 
Lombez,  p.  vi ;  notes,  p.  207,  215,  223, 

258  1.  109. 
Longo,  Matteo,  p.   78,   186 ;    notes, 

p.  229,  255. 
Louis,  the  Bavarian,  p.  vi ;    notes, 

p.  208,  238  1.  23-4. 
Louis,  King  of  Hungary,  p.  vii ;  notes, 

p.  220. 
Louis  of  Durazzo,  notes,  p.  238  1.  15. 
Louis  of  Taranto,  notes,  p.  220,  238 

1.  15. 
Louis    IX,    Saint,    King    of    France, 

notes,  p.  212  1.  119-20. 
Louis    Sanctus,   of    Beeringen    (So- 

crates),  p.  vi,  viii,  49,  52,  58,  loi, 

117,    136,    137,    138,    179;    notes, 

p.  221, 223,  241,  244,  245,  253  1.  212. 
Luca  Cristiano,  see  Crisdano. 
Luca  da  Penna,  p.  194  ;  notes,  p.  258. 
Lucan,  quoted,  p.  12  \bis),  32,  2,3,  loi, 

105,  148. 
Lucretius,  p.  133  ;  notes,  p.  244  I.  118. 
Lyons,  p.  3,  4. 

Macrobius,   quoted,    p.    103 ;     notes, 

p.  236  1.  13,  p.  244  1.  118. 
Magna  Graecia,  p.  182. 
Mainardo  Accursio,  see  Accursio. 
Majorca,  notes,  p'.  253  1.  35. 



Malatesta,    Pandolfo,    p.    i88,    190 ; 

notes,  p.  256. 
Malatesta,  Ungaro,  notes,  p.  256,  257. 
Malaucene,  p.  14,  18. 
Malines,  notes,  p.  208  1.  76. 
Malpaghini,  Giovanni,  notes,  p.  244, 


Manfredi,  Pio,  notes,  p.  225. 

Mantua,  p.  vii,  69,  107,  109  ;  notes, 
p.  227  1.  16,  p.  237,  238  1.  19-20. 

Maritza,  River,  see  Hebrus. 

Marquard,  Bishop  of  Augsburg,  notes, 
p.  239. 

Marra,  del,  notes,  p.  216. 

Marseilles,  p.  vi,  6,  17. 

Marsili,  Luigi,  p.  194 ;  notes,  p.  212, 

Martin  IV,  Pope,  notes,  p.  251  1.  134. 

Mary  of  Flanders,  notes,  p.  233. 

Maternus,  notes,,p.  252, 

Mauritium,  see  Porto  Maurizio. 

Mecca,  p.  28. 

Mediterranean  Sea,  p.  167. 

Memphis,  p.  27,  72. 

Messina,  p.  58. 

Meung,  Jean  de,  notes,  p.  211  1.  36. 

Milan,  p.  vii,  viii,  97,  98,  99,  105,  108, 
III,  112,  113,  116,  117,  125,  128, 
138,  155,  184 ;  notes,  p.  208  I.  69, 
p.  216,  223  1.  98,  p.  233  1.  85-6,  p. 
234,  235  {his),  239,  240  {his)y  242, 
243  1.  40,  47»  P-  243.  245,  248,  256, 
259  1-  139-40. 

Modena,  p.  36 ;    notes,  p.   221,   255 

1.  59. 
Modius    Parmensis,    see     Moggio   da 

Modoetia,  see  Monza. 
Moggio  da  Parma,  p.   146 ;     notes, 

p.  247. 
Monaco,  p.  26. 
Monet,  Raymond,  notes,  p.  ^32  1.  52, 

P-  233- 
Mons  Pessulanus,  see  Montpellier. 
Montferrat,  Marquis  of,  notes,  p.  239. 
Montfort,  Guy  de,  see  Guy. 
Montpellier,  p.  vi,  173  ;  notes,  p.  235, 

253  1-  35.  P-  258  1.  69. 
Montrieux,  p.  vi,  vii,  90,  96  ;   notes, 

p.  224,  233,  234. 
Monza,  p.  102  ;  notes,  p.  236  1.  51. 
Morando,    Neri,   of    ForU,    p.    118; 

notes,  p.  241,  243  1.  60. 
Moriale,  Fra,  notes,  p.  238  1.  23-4. 
Mutina,  see  Modena. 

Naples,  p.  vi,  20,  21,  27,  28,  29,  32,  34, 
42,  87,  90,  107,  109,  177,  200,  203  ; 
notes,  p.  212,  213,  213  1.  43,  p.  214, 
215,  216,  217  1.  92,  p.  217,  218,  220, 
221,  225  1.  43,  p.  229  1.  23,  p.  232, 
233  1-  85-6,  p.  237,  255  1.  52,  p.  258 
1.  i6. 

Nami,  p.  27. 

Nelli,  Francesco  (Simonides),  p.  vii, 
viii,  58,  83,  87,  97,  99,  III,  115, 137  ; 
notes,  p.  220,  224  1.  27,  p.  227  1.  72, 
p.  232,  233  1.  2,  p.  234,  240,  245,  245 

Neri  Morando,  see  Morando. 
Niccolo  da   Prato,  Bishop  of  Ostia, 

p.  201  ;  notes,  p.  260  1.  230. 
Nice,  p.  26,  194 ;  notes,  p.  258  1.  16. 

Oleggio,  Giovanni  d',  see  Giovanni. 
Ohniitz,  Bishop  of,  see  John. 
Olympius,  see  Cristiano,  Luca. 
Olympus,  Mount,  p.  16,  82. 
Orsini,  Family  of,  p.  vi ;  notes,  p.  210 

1.  24-7. 
Orsini,  Paola,  notes,  p.  256,  257. 
Orso  deir  Anguillara,  see  Anguillara. 
Ostasio  da  Polenta,  see  Polenta. 
Ostiensis,    Bishop,    see     Niccol6    da 

Ovid,  p.  42,  43  ;  quoted,  p.  2,  169. 

Padua,  p.  vii,  viii,  67,  68,  69,  74,  79, 
94,  95,  125,  126,  130,  133,  145,  146, 
179,  180,  181,  184,  185,  186,  187, 
188,  192,  204  ;  notes,  p.  219,  220, 
223  1.  98,  p.  224  1.  67-8,  p.  225,  226 
{his),  228  1.  32,  p.  234,  236,  243  1.  47, 
76,  p.  244,  247  {his),  248,  255,  256, 

Padus,  see  Po. 

Paganino  Besozzi,  see  Besozzi. 

Pagazzano,  notes,  p.  241. 

Papazurri,  Bartolommeo,  Archbishop 
of  Patras,  p.  150  ;  notes,  p.  248 1.  34. 

Paris,  p.  18,  20,  177  ;  notes,  p.  208, 
211,  253  1.  155,  p.  257. 

Parma,  p.  vi,  vn,  21,  25,  34,  55,  69,  79, 
204 ;  notes,  p.  214,  218,  220  {bis), 
223  I.  98,  52,  p.  224  1.  67-8,  p.  229. 

Parthenope,  see  Naples. 

Pastrengo,  GugUelmo  da,  notes,  p.  214, 
227,  230,  241. 

Patras,  Archbishop  of,  see  Papazurri. 

Paul,  Saint,  p.  144,  169. 

Paulinus,  notes,  p.  244  I.  19-20. 



Pavia,  p.  viii,  102,  133,  154,  158,  170, 
172,  179,  184  ;  notes,  p.  244,  249, 
250  1.  2,  p.  254. 

Penna,  Luca  da,  see  Luca. 

Pepoli,  Lords   of   Bologna,  notes,  p. 

253  J-  70-3- 
Pergamum,  see  Bergamo. 
Perugia,  p.  27,  203. 
Pesaro,  notes,  p.  256  {bis). 
Peter    IV,    King   o£   Aragon,    notes, 

p.  228  1.  81. 
Peter  of  Lusignan,  King  of  Cyprus, 

p.  171  ;  notes,  p.  252  1.  29-30. 
Peter,  Saint,  p.  148,  169. 
Petracco    di    Parenzo    dell'     Incisa, 

p.  196,  197,  200,  201  ;  notes,  p.  242 

1.  35-6. 
Petrarch,  his  friendship  with  the 
Colonna,  p.  207,  208  ;  P.  and  Laura, 
p.  208  ;  his  interest  in  geography, 
p.  211  ;  receiving  the  laurel  crown, 
p.  212,  213  ;  P.  and  the  medical 
profession,  p.  218,  219 ;  P.  and 
Rome,  p.  219  ;  P.  and  Avignon, 
p.  220  ;  P.  at  Vaucluse,  p.  222  ; 
P.  as  a  gardener,  p.  223  ;  P.  and  the 
great  plague,  p.  223  ;  P.'s  '  conver- 
sion ',  p.  224,  225  ;  P.  and  Florence, 
p.  226  ;  P.  and  Italy,  p.  227  ;  P. 
and  the  Holy  Roman  Empire, 
p.  228 ;  P.  and  Cola  di  Rienzo, 
p.  230,  231  ;  his  views  on  education, 
p.  232  ;  P.  and  Milan,  p.  234  ;  his 
Greek  studies,  p.  236 ;  P.  and 
Dante,  p.  241,  242 ;  P.  as  a  magician, 
p.  245  ;  P.  and  the  papal  secretary- 
ship,  p.  245 ;  P.  and  the  name 
'Francesco',  p.  246;  P.'s  Hbrary, 
p.  246,  247  ;  P.  and  the  translation 
of  Homer,  p.  248,  249,  250  ;  P.  and 
the  Roman  Church,  p.  250 ;  his 
health,  p.  255  ;  P.  and  his  ItaUan 
poems,  p.  256. 
Petrarch's  works : 
Africa,  p.  51,  77  ;  notes,  p.  214,  222 

1.  64,  p.  229  1.  23. 
Apologia  contra  cuiusdatn  anonymi 

Galli  calumnias,  notes,  p.  257. 
Bucolicum  carmen,  p.  51,  65,  130, 

133  ;  notes,  p.  222  1.  68,  p.  223  l. 

98,  p.  224,  225. 
Canzoniere,  p.  51,  190 ;    notes,  p. 

208  1.  91,  p.  209  {bis),  210  {bis), 

212,   215,   218,    220,   222   1.  82, 

p.  223,  225  {bis),  231,  251  1.  226, 

p.  255  1.  52,  p.  256. 

Petrarch's  works : 

De  otio  religiosorum,  p.  51  ;    notes 
p.  222  1.  73,  p.  224. 

De     rem£diis     utriusque    fortunae, 
notes,  p.  247. 

De  viris  illuslribus,  p.  51  ;    notes, 
p.  222  1.  71,  p.  237. 

De  vita  solitaria,  p.  51,  147,   156  ; 
notes,  p.  222  1.  73,  p.  249  1.  78. 

Epist.  Fam.,  p.  131,  138. 

Epist.  Sen.,  notes,  p.  245  1.  41. 

Epist.  sine  tit.,  notes,  p.  220. 

Epist.  var.,  notes,  p.  245  1.   39,  p. 

Itinerarium,  notes,  p.  211. 

Inveclivae  contra  medicum  quemdam, 
notes,  p.  218,  249  1.  107. 

Meirical  Epistles,  p.  51  ;    notes,  p. 
213  {bis),  232  1.  73. 

Philologia,  notes,  p.  219. 
Petroni,    Pietro,    p.    141  ;    notes,    p. 

Petrus    Bononiensis,    see    Pietro    da 

Petrus     Pictavensis,     see    Pierre    le 

Petrus  Senensis,  see  Petroni,  Pietro. 
PhiUp  VI,  King  of  France,  p.  vii ; 

notes,  p.  211. 
Philippus    CavaUicensis,    see    Cabas- 

soles,  PhiUppe  de. 
Piacenza,  p.  102  ;   notes,  p.  221. 
Piceno,  p.  109  ;  notes,  p.  238  1.  18. 
Pictavi,  see  Poitevins. 
Piedmont,  notes,  p.  243. 
Pierre    le    Bercheur,    p.    177,     208; 

notes,  p.  253  1.  159,  p.  260  1.  13. 
Pietro  da  MugUo,  p.  149,  152  ;    notes, 

p.  248. 
Pilatus,  Leontius,  p.  126,  127,  147-9, 

158-60, 182  ;  notes,  p.  243  \.  76, 113, 

p.  247-8,  p.  248  1.  57,  p.  250,  250 

1.  59,  P-  255  1-  3,3' 
Pio  Manfredi,  see  Manfredj. 
Pipino,  Giovanni,  p.  28,  34  ;    notes 

p.  216,  217. 
Pisa,  p.  vi,  21,  27,  109  ;  notes,  p.  216, 

Plato,  p.  26,  39,  104,  119,  128,  135, 

142  ;    notes,  p.  236  1.  60-1,  p.  242 

1.  34,  p.  246. 
Plautus,  quoted,  p.  38. 
PUny,    the    Elder,    notes,    p.    211  ; 

quoted,  p.  37,  38. 
Plotinus,  p.  104. 
Po,  p.  52,  102,  116,  155,  180. 



Poitevins,  p.  172. 

Poitiers,  p.  vii. 

Polenta,  Guido  da,  notes,  p.  244  1.  8. 

Polenta,  Ostasio  da,  notes,  p.  244  1.  8. 

Pomponius  Mela,  notes,  p.  211. 

Pontremoli,  p.  203,  204. 

Portolongo,    p.    iio;     notes,   p.    239 

1.  28-9,  35. 
Porto  Maurizio,  p.  27. 
Prague,   p.   vii ;    notes,   p.   239,   253 

1,  226. 
Pratovecchio,  notes,  p.  254  1.  59. 
Propontis,  p.  159. 

Prosper,Saint,p.  196;  notes,p.258l.46. 
Provence,  p.  34,  173. 
Pulice    da    Vicenza,    see    Arrigo    da 

Pyrenees,  p.  17,  24. 
Pythagoras,  p.  135. 

Quintilian,  notes,  p.   237,  244  1.  63, 
p.  259  1.  144-7. 
quoted,  p.  135,  198. 

Raimondo  Soranzo,  see  Soranzo. 
Raspanti,  notes,  p,  238  1.  12. 
Ravenna,  p.  155  ;    notes,  p.  244  1.  8, 

p.  249  1.  45,  p.  254  1.  59,  p.  254. 
Reggio  m  Emiha,  p.  35. 
Rhine,  p.  59,  iii,  179. 
Rhone,  p.  3,  4,  17,  26,  70,  83,  95,  167, 

175»  195- 

Richard  of  Bury,  Bishop  of  Durham, 
p.  10  ;  notes,  p.  210,  211. 

Rienzo,  Cola  di,  p.  vi,  vii,  43,  80-6 ; 
notes,  p.  216,  219  1. 42-3,  p.  220,  221, 
226,  228,  230,  231,  231  1.  39. 

Rimini,  notes,  p.  256,  257. 

Rinaldo  Cavalchini  da  Villafranca, 
p.  79  ;  notes,  p.  229,  247. 

Robert  II,  King  of  Naples,  p.  vi,  19, 
21,  25,  28,  77  ;  notes,  p.  212,  213, 
213  1. 43,  p.  213, 214  1. 9,  p.  214, 215, 
216,  217  1.  67,  p.  217,  228,  229  1.  23, 
p.  258. 

Robert,  Tutor  of  Andrew  of  Hun- 
gary,  p.  28,  29  ;  notes,  p.  217  1.  46, 
89-90,  p.  217. 

Roberto  de'  Bardi,  see  Bardi. 

Romagna,  p.  109,  166 ;  notes,  p.  238 
1.  18. 

Rome,  p.  vi,  vii,  viii,  5,  9,  19,  21,  24, 
27,  38-40,  42,  47.  55.  56,  58,  64-7, 
75»  77.  84,  85,  109,  163,  165,  166, 
168,  169,  177,  178,  179,  185,  203, 

204  ;  notes,  p.  208  1.  91,  p.  208, 
209  1.  70,  p.  209,  210  1.  24-7,  p.  210, 
212  1.  loi,  p.  213  {his),  215,  216  1.  27, 
p.  219,  220  [his),  221  [his),  225,  225 
1.  43.  P-  226, 228,  229, 230,  231,  235, 
240  1.  20,  p.  250,  252  1.  43-4,  p.  255. 
Rossi,  Family  of,  notes,  p.  214. 

Sallust,  quoted,  p.  9,  12,  198,  206. 
Salutati,    Coluccio,    p.    181 ;     notes, 

p.  254, 1-  68,  p.  254. 
Saluzzo,  Marquis  of,  notes,  p.  243. 
San  Cesario,  p.  vi ;  notes,  p.  208  1.  91. 
San  Colombano,  p.  102  ;  notes,  p.  235. 
San  Lorenzo,  notes,  p.  217  1.  42. 
San  SimpHciano,  notes,  p,  240  1.  45. 
Sancha  of  Aragon,  notes,  p,  215  1.  8-9, 

p.  217  1.  87. 
Saone,  p.  3. 

Sapienza,  p.  vii ;  notes,  p,  239  1,  28-9. 
Sardinia,  notes,  p.  228  1,  81. 
Scala,  della,  Family,  notes,  p.  214,  247. 
Scala,  Cangrande  II,  della,  notes,  p. 

238  1.  21,  p.  247. 
Scala,  Cansignorio  della,  notes,  p.  243. 
Scala,  Mastino  della,  notes,  p.  218,  227, 

238  1.  21. 
Scandiano,  p.  36. 
Scipio  Africanus,  p.  5  ;  notes,  p.  209 

1.  51,  p.  240. 
Seine,  p.  70. 
Seneca,  p.  87,  104,  199  ;  notes,  p.  230 

1.  46;   quoted  p.  5,  80,  91,  97,  98, 

114,  132,  148. 
Sequana,  see  Seine. 
Sette,  Guido,  Archbishop  of  Genoa, 

p.    58,    loi,    108,    112,    156,    172; 

notes,  p.  222,  235,  249  1.  64,  p.  252. 
Sicily,  p.  32,  109  ;  notes,  p.  217  1.  92, 

p.  238  1.  17. 
Siena,  p.  27,  109 ;  notes,  p,  238  \.  13, 
Sigerus,  Nicholas,  see  Sygerus. 
Simonides,  see  NeUi. 
Simplicianus,  see  Accursio. 
Smyma,  p.  72. 
Socrates,  see  Louis  Sanctus. 
Sophocles,  p.  160. 
Soracte,  p.  7  ;  notes,  p.  209  1.  11. 
Soranzo,  Raimondo,  p.  200 ;    notes, 

p.  259  1.  193,  212. 
Sorgues,  see  Vaucluse. 
Sozomenus,  p.  148  ;  notes,  p.  248  1.  47. 
Spain,  p.  17,  198. 
Stephen,  Saint,  p.  169. 
Strada,  Zanobi  da,  see  Zanobi. 



Stramuzzo  da  Perugia,  notes,  p.  260. 

Suetonius,  quoted,  p.  48,  115. 

Sulmo,  p.  42,  58,  87  ;  notes,  p.  220. 

Susa,  p.  72. 

Sutri,  p.  7  ;   notes,  p.  209. 

Switzerland,  p.  199. 

Sygerus,    Nicholas,    p.    103 ;     notes, 

p.  236,  258  1.  133. 
Sylvester,    Pope,    p.    7,    169 ;     notes 

p.  209  1.  9. 

Tagus,  p.  70. 

Talleyrand,    Cardinal,    p.    93,    138 ; 

notes,  p.  221  1.  35-6,  p.  233. 
Taprobanum,  see  Ceylon. 
Tarvisium,  see  Treviso. 
Teano,  p.  56  ;  notes,  p.  221. 
Terence,  p.  147  ;  quoted,  p.  81. 
Terra  Sancta,  see  Holy  Land. 
Thebes,  p.  72. 
Thule,  p.  10,  II,  74. 
Tiber,  p.  47,  70. 
Ticino,  River,  p.  155. 
Ticinum,  see  Pavia. 
TivoU,  notes,  p.  219. 
Todi,  p.  27  ;  notes,  p.  216  1.  18. 
Tommaso  Caloria,  see  Caloria. 
Toulouse,  p.  177. 
Transalpine  Gaul,  see  Provence. 
Trento,  p.  109  ;  notes,  p.  238  1.  22. 
Treviso,  p.  95. 
Trinacria,  see  Sicily. 
Tudertum,  see  Todi. 
Turks,  p.  167. 
Tuscany,  p.  ^s^  76,  179,  202. 

Ubaldini,  notes,  p.  223  1.  148. 

Ugo  di  San  Severino,  p.  181  ;  notes, 
p.  254. 

Umbertus,  see  Humbert. 

Urban  V,  Pope,  p.  viii,  160,  171, 
181,  183,  188,  203  ;  notes,  p.  235, 
249,  250,  251  1.  193,  p.  252  1.  43-4, 
p.  254,  255,  256  1.  46,  p.  257. 

Ursula,  Saint,  notes,  p.  208  1.  59. 

Ursus  Anguillara,  see  Anguillara, 
Orso  deir. 

Valerius  Maximus,  quoted,  p.  93. 

Vallis  Bona,  p.  95. 

Var,  p.  26,  90,  194. 

Varro,  p.  39,  119,  200;   notes,  p.  259 

1.  202-5. 
Vasconia,  see  Gascony. 
Vaucluse,  p.  vi,  vii,  19,  26,  49,  52,  70, 

79,  80,  87,  89,  92,  loi,  102,  125,  155, 

175,  176,  202,  203  ;  notes,  p.  213 
{his),  217  1.  67,  p.  220,  222,  222 
1.  67-8,  73,  p.  225,  227,  227  1.  61, 
p.  229  1.  23,  p.  229,  234,  235,  240 
1.  12,  p.  242  1.  34,  p.  244,  249  1.  78. 

Venice,  p.  vii,  viii,  71-4,  109,  146, 
149-52,  154,  157,  158,  160,  166,  169, 
177,  179,  181,  184,  187  ;  notes,  p, 
227,  235,  238  1.  18,  p.  239  1.  68, 
p.  244,  246,  247,  248,  248  1. 10,  34, 
p.  252,  254  1.  59,  p.  255,  256. 

Ventoux,  Mount,  p.  vi,  13 ;  notes,  p. 
212  1.  2. 

Verme,  Giacomo  dal,  p.  169  ;  notes, 
p.  252. 

Verme,  Luchino  dal,  notes,  p.  248, 

Verona,  p.  vii,  60,  69,  71,  79,  109,  178  ; 
notes,  p.  227,  229,  230,  241,  247,  252 
1.  13,  p.  258  1.  2,2>' 

Veronica,  Saint,  notes,  p.  209  1.  70. 

Vicenza,  p.  133. 

Virgil,  p.  79,  83, 86, 132, 133, 139, 197  ; 
notes,  p.  208,  223  1.  52,  p.  245  ; 
quoted,  p.  2,  3,  5,  7,  11,  14,  20,  31, 
32,  34,  35,  46,  50»  70,  72,  78,  83,  91, 
94,  100,  107,  III,  124,  128,  130,  133, 
143,  167,  178,  189,  198. 

Visconti,  Family  of,  notes,  p.  214,  218, 
227,  228,  234,  235,  239,  241,  243, 
246,  248,  251,  253  1.  70-3,  155,  226, 
p.  254,  256. 

Visconti,  Bemabd,  p.  vu ;  notes, 
p.  235,  249,  253  1.  70-3. 

Visconti,  Galeazzo  H,  p.  vii,  viii,  99, 
155  ;  notes,  p.  234,  235,  240  1.  34, 
90,  p.  243  1.  47,  p.  249,  254. 

Visconti,  Giovanni,  Archbishop  of 
Milan,  p.  vii,  97  ;  notes,  p.  228, 234, 
235,  238  1.  13,  18. 

Visconti,  Luchino,  p.  vii ;  notes, 
p.  214,  216,  235. 

Visconti,  Matteo,  p.  vii ;  notes,  p.  235. 

Visconti,  Stefano,  notes,  p.  235. 

Visconti,  Violante,  p.  viii ;    notes,  p. 

Viterbo,  p.  66. 
Voltumo,  p.  43. 
Vulsinus,  see  Bolsena. 

Walter  von  Urslingen,  notes,  p.  238 
1.  23-4. 

Zanobi  da  Strada,  p.  87,  90,  107; 
notes,  p.  227  1.  72,  p.  232,  237,  245, 
245  1-  75-8. 


.  *3 

























%    S 





J5  « 

University  of  Toronto 








Acme  Library  Card  Pocket 

U«der  Pat.  "Rrf.  Indtz  FJle"